شما در سال‌هایی هستید که می‌خواهید روی پای خود بایستید. می‌خواهید خودتان تصمیم بگیرید، خودتان راه را برگزینید و کمتر به دیگران تکیه کنید. این خواست طبیعی و ارزشمند است. اما در کنار آن، نیاز دیگری هم در وجود شما هست که گاهی کمتر به آن توجّه می‌شود: نیاز به این‌که دوستتان بدارند و در یک فضای گرم انسانی زندگی کنید. در روان‌شناسی تعاملی به این نیاز «مهرجویی» گفته می‌شود. در این‌جا نخست مفهوم مهرجویی را توضیح می‌دهیم، سپس دلایل اهمیت آن را بررسی می‌کنیم و در پایان به دو سوی این نیاز و پیامدهای آن در زندگی شما می‌پردازیم.
الف ـ مهرجویی چیست؟
مهرجویی یعنی جست‌وجو و کاوش آدمی برای به‌دست‌آوردن مهر و دوستی دیگری. به زبان ساده، هر انسانی دوست دارد دیگران او را دوست داشته باشند و او را بپذیرند.
مهرجویی را می‌توان از دو جلوهٔ اصلی شناخت:
۱ ـ گرایش به محبوبیت؛ یعنی این‌که دوست داشته باشید در میان دیگران محبوب و دوست‌داشتنی باشید؛
۲ ـ اهمیت‌دهی به فضای گرم انسانی؛ یعنی این‌که محیطی پر از صمیمیت و محبّت برای شما مهم باشد و در محیطی سرد یا پر از مخالفت آسوده نباشید.
در برابر مهرجویی، دو خصیصهٔ دیگر قرار می‌گیرد: «عدم اولویت عشق در زندگی»، یعنی آن‌که چیزهای دیگری برای فرد مهم‌تر از عشق و محبّت باشد، و «بی‌تفاوتی به مخالفت‌های دیگران»، یعنی آن‌که مخالفت یا بی‌اعتنایی اطرافیان در فرد اثر چندانی نگذارد.
ب ـ مهرجویی در خانوادهٔ پیوندجویی
مهرجویی به‌تنهایی معنا نمی‌یابد. این نیاز بخشی از یک گسترهٔ بزرگ‌تر به نام «پیوندجویی» است. پیوندجویی یعنی گرایش انسان به برقراری و نگهداری رابطه با دیگران. پیوندجویی چهار عامل دارد:
۱ ـ دلسوزی؛ یعنی علاقه به کودکان و اهمیت‌دادن به سرنوشت و وضع زندگی دیگران؛
۲ ـ مهرجویی؛ یعنی جست‌وجوی مهر و دوستی دیگران؛
۳ ـ معاشرت؛ یعنی معاشرت‌طلبی و آمیختن با دیگران؛
۴ ـ مهرورزی؛ یعنی مهر و دوستی نشان‌دادن به دیگران.
پیوندجویی ویژگی‌هایی چون توجّه به احساسات دیگران، احترام به حقوق آن‌ها، ظرافت در بیان عاطفی و ترجیح فضای گرم عاطفی را در بر می‌گیرد. در برابر آن، خصایصی چون ابزاری‌نگری در روابط انسانی (یعنی دیگران را فقط وسیله‌ای برای رسیدن به هدف دیدن)، آسان‌گیری در گسست رابطه‌ها، خودمیان‌بینی عاطفی (یعنی فقط احساسات خود را دیدن) و سردی در روابط اجتماعی قرار می‌گیرد.
مهرجویی در «انگارهٔ نوزندگی» نیز جایگاه دارد. نوزندگی به معنای بازسازی و تازه‌کردن زندگی است. یکی از قلمروهای این انگاره «قلمرو پیوستگی» است که بر پیوند اجتماعی و دلبستگی‌ها به‌عنوان پایه‌های پایداری زندگی تأکید دارد. این قلمرو پنج مؤلّفه دارد: معاشرت، که نشان می‌دهد زندگی بر پیوند اجتماعی استوار است و دلبستگی‌ها آن را پایدار می‌کنند؛ مهرجویی، که به فرد امنیت می‌بخشد؛ مهرورزی، که می‌گوید زندگی مستلزم تبادل دوستی‌هاست؛ دلسوزی، یعنی لذّت از مصاحبت و همدردی با زندگی دیگران؛ و تحلیل پیوندها، یعنی تحلیل احساسات دیگران و روابط آن‌ها. بنابراین مهر را باید هم جست و هم داد.
ج ـ چرا به مهر نیاز داریم؟
نخست؛ مهرطلبی یک نیاز مهم روانی است که به فرد امنیت می‌بخشد. وقتی احساس می‌کنید در خانه، در مدرسه یا در میان دوستان دوستتان دارند، آرامش بیشتری دارید.
دوم؛ دوست‌داشتنی بودن فرد و گرایش او به فضای اجتماعی گرم به زندگی استواری می‌بخشد. یعنی زندگی شما بر پایهٔ همین پیوندهای گرم، پایدارتر می‌شود.
سوم؛ نیاز به مهر در سال‌های نوجوانی از میان نمی‌رود. در پژوهشی که دربارهٔ انتظارات فرهنگی و اجتماعی دانش‌آموزان تیزهوش انجام شد، یک فهرست بیست‌سؤالی در میان دویست و هفده دانش‌آموز تیزهوش دختر و پسر از پایهٔ اوّل راهنمایی تا سوم دبیرستان اجرا گردید. نتایج، یک الگوی شش‌وجهی را نشان داد که شامل «حمایت عاطفی»، «ارتقای فرهنگی»، «رعایت حریم خاصّ»، «استقلال‌پذیری»، «یگانگی برای پیشرفت» و «پرهیز از خرافه‌گرایی» می‌شود (مقدّم، ۱۳۸۹).
نکتهٔ مهم آن است که «حمایت عاطفی» نخستین عامل این الگوست و با ۱۶ درصد واریانس، نخستین مؤلّفه را تشکیل می‌دهد. حمایت عاطفی یعنی نیاز به دوستی مردم، پذیرش اجتماعی همهٔ احساسات، عقاید و توانایی‌های فرد، ارزش‌قائل‌شدن برای افکار و احساسات او، پشتیبانی از توانایی‌ها، علاقه‌ها و فعّالیّت‌هایش و وجود همکاری و راهنمایی. در همین الگو «استقلال‌پذیری» نیز حضور دارد. پس نوجوان در همان حال که استقلال می‌خواهد، به حمایت عاطفی و مهر دیگران هم نیاز دارد. این دو در کنار هم معنا می‌یابند.
چهارم؛ این نیاز ریشه در سال‌های نخستین زندگی دارد. تجربهٔ حمایت عاطفی کافی از سوی مادر می‌تواند به شکل‌گیری احساس امنیت در جهان و توانایی برقراری روابط سالم در آینده منجر شود. در مقابل، کسانی که در کودکی بی‌توجهی یا فقدان حمایت را تجربه کرده‌اند، ممکن است بعدها دچار احساس ناامنی و مشکلاتی در برقراری روابط صمیمی شوند.
د ـ دو سوی مهرجویی
مهرجویی مانند بسیاری از ویژگی‌های روانی، دو سو دارد.
در یک سو، فردی قرار دارد که گرایش به محبوبیت و فضای گرم انسانی برای او بسیار اهمیت دارد. این گرایش اگر از اندازه بگذرد، فرد احساس می‌کند برای راضی‌کردن دیگران باید هر کاری انجام دهد؛ کاری که معمولاً به زیان خود او تمام می‌شود. چنین فردی معتاد به تأیید و تصدیق دیگران است و همین اجبار ممکن است دردهای روحی و مشکلات زیادی را برای او و زندگی‌اش ایجاد کند. فکر کنید در کلاس یا در جمع دوستان، فقط برای آن‌که شما را بپسندند، کاری را بپذیرید که نمی‌خواهید؛ این همان زیانی است که از آن سخن رفت.
در سوی دیگر، فردی قرار دارد که عشق در زندگی‌اش اولویت ندارد و به مخالفت‌های دیگران بی‌تفاوت است. برای او چیزهایی مهم‌تر از عشق و محبّت وجود دارد و کارکردن در محیطی پر از مخالفت یا بی‌تفاوت، در او تأثیر زیادی ندارد.
هـ ـ مهرجویی خود را بشناسید
در خودشناسی، مهرجویی با دو پرسش سنجیده می‌شود. می‌توانید آن‌ها را از خود بپرسید:
۱ ـ ترجیح می‌دهید شما را دوست داشته باشند یا از شما اطاعت کنند؟ یا آن‌که برای شما چیزهایی بسیار مهم‌تر از عشق و محبّت وجود دارد که تحقّق‌دادن آن‌ها مستلزم آن است که عشق در مرحلهٔ دوم اهمیت قرار گیرد؟
۲ ـ آیا برایتان مشکل است که در یک محیط پر از مخالفت یا بی‌تفاوت کار کنید؟ یا آن‌که چنین وضعی در شما تأثیر زیادی ندارد؟
برای هر پرسش، گزینهٔ نخست نمرهٔ ۹ و گزینهٔ دوم نمرهٔ ۱ دارد. نمرهٔ بالاتر از ۹ نشان می‌دهد که محبوبیت و فضای گرم انسانی برای شما بسیار مهم است.
سخن پایانی
به‌طور کلی، مهرجویی نیازی طبیعی و بنیادین است. این نیاز به شما امنیت می‌دهد و زندگی‌تان را استوار می‌سازد؛ حتی در سال‌هایی که بیش از هر زمان دیگر استقلال می‌خواهید. یافته‌های پژوهشی نیز نشان می‌دهند که حمایت عاطفی در صدر انتظارات نوجوانان تیزهوش قرار دارد. اما همین نیاز اگر به اجبار و وابستگی به تأیید دیگران تبدیل شود، می‌تواند به زیان شما تمام شود و دردهای روحی پدید آورد. از سوی دیگر، مهرجویی در کنار مهرورزی، دلسوزی و معاشرت معنا می‌یابد؛ زیرا زندگی مستلزم تبادل دوستی‌هاست. شناخت جایگاه این نیاز در وجود خودتان، نخستین گام برای برقراری پیوندهای سالم در خانه، مدرسه و دوستی است.
منبع
خودشناسی، «پیوند جویی» — پیوند جویی
مقالات دکتر کاظمی، «درآمدی بر رواندرمانی تعاملی» — درآمدی بر رواندرمانی تعاملی
فرهنگ‌نامه، «قلمرو پیوستگی» — قلمرو پیوستگی
فرهنگ‌نامه، «مهرجویی» — مهرجویی
فرهنگ‌نامه، «حمایت عاطفی» — حمایت عاطفی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: مهرجویی و محرومیت عاطفی: نیاز به محبّت در مراجع از چشم‌انداز تعاملی