تکوین نگرش‌های تیزهوش از عوامل متعددی نظیر تحول، جنسیّت و فرهنگ ناشی است. با افزایش سنّ نه‌تنها خودباوری و عزّت نفس نوجوانان تیزهوش افزایش می‌یابد، بلکه تنوع نگرش‌های آنان نیز گسترده‌تر می‌شود. این تحول نگرش‌ها غالباً بر محور «خود» تکوین می‌یابد و چه‌بسا به بروز برخی ناسازگاری‌های روانی ـ اجتماعی و مسائل تحصیلی و یادگیری بینجامد. در کانون این دگرگونی‌ها، «نظام ارزشی» نوجوان تیزهوش قرار دارد؛ نظامی که هم بر نوع خلّاقیّت او اثر می‌نهد و هم شیوهٔ رویارویی وی را با هویت شغلی، هویت اجتماعی و جامعه تعیین می‌کند. مشاور مدرسه برای فهم بسیاری از تعارض‌های نوجوان تیزهوش ناگزیر از شناخت این نظام است. در این‌جا ابتدا خاستگاه‌های نظام ارزشی را برمی‌شماریم و سپس نقش جنسیّت، تحول و سازگاری اجتماعی را در آن بررسی می‌کنیم و در پایان دلالت‌های آن را برای مشاور مدرسه بیان می‌داریم.
الف ـ خاستگاه‌های نظام ارزشی تیزهوش
نظام ارزشی و فرهنگ افراد تیزهوش به‌ویژه به جنسیّت، سطح درآمد، تحصیل و اشتغال آنان بستگی دارد. بنابراین نظام ارزشی یک ویژگی ثابت و جدا از محیط نیست، بلکه در تعامل با بافت خانوادگی، اقتصادی و فرهنگی نوجوان شکل می‌گیرد.
فرهنگ و وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی نیز می‌تواند خودباوری و عزّت نفس تیزهوشان (به‌ویژه دختران) را تحت تأثیر قرار دهد؛ با این توضیح که کم‌آموزی، پدیده‌ای که در طبقات اقتصادی ـ اجتماعی پایین شیوع دارد، از خودباوری ضعیف ناشی است. از این رو، نظام ارزشی و خودباوری دو روی یک فرایند فرهنگی‌اند که در کنار یکدیگر نگرش تحصیلی نوجوان را رقم می‌زنند.
گذشته از آن، باید متذکر شد که «انتظار» نیز خود یک مفهوم فرهنگی است. فرهنگ می‌تواند با لحاظ انتظارات فرهنگی ویژهٔ نوجوانان تیزهوش، تعیین‌کنندهٔ نظام آموزش و پرورش آنان باشد.
ب ـ افتراق جنسیّتی در نظام ارزشی
یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های نظام ارزشی تیزهوشان، تفاوت آن در میان دختران و پسران است. برجستگی نظام ارزشی نظری، سیاسی و اقتصادی در میان پسران از وجود نوعی اندیشهٔ شیءگرایانه حکایت می‌کند که پسران را در قبال شریکان زندگی خود دچار تعارض شغلی می‌سازد.
در مقابل، حاکمیت نظام ارزشی مذهبی ـ هنری ـ اجتماعی در دختران تیزهوش به شخصیت‌گرایی و نفوذ به علایق مردانه می‌انجامد و در هویت اجتماعی و شغلی آنان تعارض پدید می‌آورد. بدین ترتیب هر دو جنس، هر یک به شیوه‌ای خاص، با نوعی تعارض هویتی روبه‌رو می‌شوند که ریشه در نظام ارزشی آنان دارد.
این افتراق ارزشی با خلّاقیّت نیز پیوند دارد. قابلیت ریاضی، به‌عنوان شاخصی از جنس مذکر، با استعداد ریاضی و خلّاقیّت ارتباط دارد. به عبارت دیگر می‌توان استنباط کرد که زمینه‌های نگرشی و شناختی (ذهنی) خلّاقیّت غالباً در پسران تیزهوش یافت می‌شود. هرگاه ارتباط نظام ارزشی نظری را با استعداد ریاضی و خلّاقیّت و نیز همبستگی توانایی ریاضی را با خودباوری بپذیریم، به نظر می‌رسد که خلّاقیّت بر بنیاد انگیزشی ـ گرایشی ـ شناختی (ذهنی) و شخصیتی ویژه‌ای قرار دارد.
خودباوری ریاضی، نظام ارزشی نظری، استعداد و قابلیت ریاضی و زمینه‌های شخصیتی ویژه، تمامیتی را پدید می‌آورند که می‌تواند شاخصی از خلّاقیّت به شمار آید و گرایش‌های ویژه، احتمالاً نوع خلّاقیّت را تعیین می‌کنند. بنابراین جنسیّت می‌تواند از طریق تکوین نظام ارزشی (نظری در میان پسران و هنری در میان دختران) و گرایش ویژه، بر خلّاقیّت و نوع آن اثر بگذارد.
ج ـ تحول سنی و دگرگونی نظام ارزشی
مراحل تحول، نظام ارزشی نوجوانان تیزهوش را تغییر می‌دهد؛ همان‌گونه که بر خودباوری و عزّت نفس آنان اثر می‌نهد. با افزایش سنّ و گذار از مرحلهٔ اول دورهٔ سوم تحول‌شناختی به مرحلهٔ دوم آن، نوعی نظام ارزشی نظری، یعنی شاخص تفکر خلّاق و شیءگرایی، در پسران تیزهوش شکل می‌گیرد که آنان را در قبال هویت شغلی و جنسی افراد مؤنث دچار تعارض می‌کند.
این تحول سنی ممکن است به نگرش تعدیل‌شده‌ای بینجامد که به نقش زنانگی و جنس مؤنث بهای بیشتری می‌دهد. حال آن‌که در اوج نوجوانی، شاید بر اثر عوامل محیطی و فرهنگی که نظام ارزشی خاصی را تقویت می‌کنند، هیچ‌گونه شک و تردیدی دربارهٔ نقش سنتی زنان ابراز نمی‌شود.
سخن کوتاه آن‌که اساس نگرشی ـ گرایشی ـ انگیزشی خلّاقیّت تحت تأثیر جنسیّت، تحول و فرهنگ دستخوش تغییر می‌شود و نظام ارزشی محور این دگرگونی است.
د ـ نظام ارزشی، سازگاری اجتماعی و رهبری
نوع تیزهوشی با جامعه‌پذیری و همنوایی اجتماعی رابطه دارد. برخی از انواع تیزهوشی مانند پیشرفت تحصیلی، سازگاری اجتماعی بیشتری را نمودار می‌سازند. گرچه نتایج برخی مطالعات نشان می‌دهد که نوجوانان تیزهوش از لحاظ تحصیلی، رشد قضاوت اخلاقی برجسته‌تری نسبت به همسالان عادی نداشتند، همین مطالعات حاکی از آن است که آنان از توانمندی بروز اخلاقی و ارزشی سریع‌تری برخوردارند.
«رقابت‌طلبی»، «تقلید»، «پشتکار فراوان» و «نظم‌جویی»، به معنای جذب و پذیرش مقررات و قانونمندی‌های قراردادی محیطی، سازگاری تیزهوش را با جامعه افزایش می‌دهد. اما تیزهوشان رهبر شیوهٔ دیگری دارند؛ آنان از طریق پذیرش نظام ارزشی و فرهنگ موجود جامعه به دگرگونی ساختارهای آن می‌پردازند و نظام ارزشی مورد نظر خود را محقق می‌سازند.
در این میان، برخی تیزهوشان در سرگشتگی به سر می‌برند که آیا کوشش‌هایشان برای رضایت و خشنودی شخصی است یا برای خوشایندی اطرافیان. تعارض میان سازش‌یافتگی و متفاوت بودن در روابط همسالی نیز ممکن است آنان را دچار تنیدگی کند.
هـ ـ دلالت‌ها برای مشاور مدرسه
یافته‌ها و تبیین‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که نظام ارزشی نوجوان تیزهوش از سه حیطهٔ اساسی، یعنی جنسیّت، تحول و فرهنگ، اثر می‌پذیرد و خود بر خلّاقیّت، خودباوری، سازگاری و هویت شغلی وی اثر می‌گذارد. از این رو چند نکته برای مشاور مدرسه درخور توجه است:
۱ ـ توجه به تنوع فرهنگی نوجوانان تیزهوش یک رکن تربیتی محسوب می‌شود؛ زیرا نظام ارزشی آنان به جنسیّت، سطح درآمد، تحصیل و اشتغال بستگی دارد و قابل تعمیم یکسان نیست.
۲ ـ تحول نگرش‌ها بر محور «خود» ممکن است به ناسازگاری‌های روانی ـ اجتماعی و مسائل تحصیلی و یادگیری بینجامد؛ بنابراین برخی از این مسائل را باید در پرتو دگرگونی نظام ارزشی نوجوان فهمید.
۳ ـ تعارض شغلی پسران در قبال شریکان زندگی و تعارض دختران در هویت اجتماعی و شغلی، از تفاوت نظام ارزشی دو جنس ریشه می‌گیرد و در فرایند تحول سنی دستخوش تغییر می‌شود.
۴ ـ کم‌آموزی، به‌ویژه در طبقات اقتصادی ـ اجتماعی پایین، از خودباوری ضعیف ناشی است و فرهنگ و وضعیت اجتماعی ـ اقتصادی خودباوری تیزهوشان، به‌ویژه دختران، را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
۵ ـ پافشاری بر تعالی‌جویی و کمال‌گرایی همراه با توقعات اجتماعی برای پیشرفت، حتی ممکن است تیزهوش را به سوی خودکشی سوق دهد؛ همچنین پافشاری فوق‌العاده بر انتظارات، مشکلات انگیزشی و مسائل حادّ روانی را پدید می‌آورد و تعارض میان انتظارات فردی و توقعات محیطی می‌تواند تکوین یک زندگی بین‌فردی مطلوب را به مخاطره اندازد.
در گسترهٔ تشخیص نیز، «فهرست انتظارات فرهنگی و اجتماعی نوجوانان تیزهوش» از جمله ابزارهای معرفی‌شده در قلمرو روان‌شناسی فرهنگی است که از اعتبار و روایی قابل ملاحظه‌ای برخوردار است. روشن است که شناخت نظام ارزشی نوجوان تیزهوش، در کنار انتظارات فرهنگی او، زمینهٔ فهم دقیق‌تری از خلّاقیّت، خودباوری و سازگاری وی را فراهم می‌سازد.
منبع
نخبه‌شناسی، «نقش فرهنگ در ویژگی‌های نگرشی خلاقیت» — نقش فرهنگ در ویژگی‌های نگرشی خلاقیت
هیجان اندیشه، «ماهیت تعاملی هیجانی شناختی خلاقیت» — ماهیت تعاملی هیجانی شناختی خلاقیت
استعداد و تیزهوشی، «الف – نقش فرد تیزهوش» — الف نقش فرد تیزهوش
نخبه‌شناسی، «الگوی شش وجهی انتظارات فرهنگی» — الگوی شش وجهی انتظارات فرهنگی
روان‌شناسی فرهنگی، «سازش یافتگی محیطی و کارآیی سازمانی» — سازش یافتگی محیطی و کارآیی سازمانی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت