شاید در کلاس پرسش‌هایی بپرسید که معلّم را شگفت‌زده می‌کند. با این همه، نوشتن یک انشای ساده یا آرام نشستن تا پایان زنگ برایتان دشوار باشد. شاید هم ذهنتان پر از ایده باشد، امّا نمره‌هایتان آن را نشان ندهد. این دوگانگی تصادفی نیست. در روانشناسی تیزهوشی برای آن نامی ویژه وجود دارد. در این‌جا نخست این مفهوم را توضیح می‌دهیم، سپس یافته‌های پژوهش‌ها را مرور می‌کنیم و در پایان پیامدهای آن را برای زندگی روزمرهٔ شما در مدرسه، دوستی و خانه بررسی می‌کنیم.
الف ـ «تیزهوشی استثنایی» چیست؟
«تیزهوشی استثنایی» اصطلاحی است برای نامیدن دانش‌آموزان تیزهوشی که توأمان و هم‌زمان دچار اختلال‌های رفتاری، هیجانی (عاطفی) یا شناختی و اجتماعی هستند. به زبان ساده، یعنی استعداد برجسته و یک دشواری جدّی در یک نفر کنار هم جمع شده‌اند. به همین دلیل این پدیده را «دودامنگی» یا «استثنایی دودامنه» نیز نامیده‌اند. یک دامنهٔ آن تیزهوشی است و دامنهٔ دیگرش دشواری.
دشواری‌هایی که ممکن است در کنار تیزهوشی دیده شوند گوناگون‌اند:
۱ ـ «فزون‌کنشی همراه با نارسایی توجّه»؛ یعنی جنب‌وجوش و تحرّک بیش از اندازه، همراه با دشواری در نگه داشتن توجّه بر یک کار؛
۲ ـ «اختلال تحصیلی»؛ که جلوتر آن را توضیح می‌دهیم؛
۳ ـ «افسردگی» و «اضطراب»؛
۴ ـ «نارسایی در پردازش شنوایی» و «نارسایی در پردازش بینایی»؛ یعنی دشواری در فهم و پردازش آنچه شنیده یا دیده می‌شود؛
۵ ـ «اختلال گفتاری».
یکی از رایج‌ترین انواع «تیزهوشی استثنایی»، «تیزهوشی همراه با اختلال تحصیلی» است. «اختلال تحصیلی» به اختلال در یک یا چند فرایند روان‌شناختی اساسی اشاره دارد. در آن، مشکلات جدّی در فهم و استفاده از زبان گفتاری یا نوشتاری دیده می‌شود. این اختلال ممکن است به شکل توانش ناقص برای گوش دادن، فکر کردن، صحبت کردن، خواندن، نوشتن، هجی کردن یا محاسبات ریاضی خود را نشان دهد. بر پایهٔ آمارهای موجود، حدود پنج تا ده درصد جمعیّت دانش‌آموزی دچار این اختلال هستند. بنابراین اگر چنین دشواری‌ای دارید، تنها نیستید.
ب ـ چرا این پدیده اغلب دیده نمی‌شود؟
طی دههٔ گذشته، توجّه به این پدیده گسترش چشمگیری یافته است. با این همه، هنوز در تشخیص آن و فراهم کردن خدمات حمایتی و برنامه‌های ویژه برای این دانش‌آموزان مشکلات جدّی وجود دارد (رایس و همکاران، ۱۹۹۵). رهنمودهای تجربی برای تشخیص و خدمت‌رسانی به کودکان تیزهوش دچار اختلال تحصیلی هنوز ضعیف و نارساست (کوبن و واون، ۱۹۹۴؛ دیکس و شیفر، ۱۹۹۶).
یک دلیل این دشواری آن است که این دانش‌آموزان معمولاً بهرهٔ هوشی متوسط تا بالای متوسط دارند. با این حال، میان توانایی هوشی و پیشرفت آنها در یک یا چند زمینهٔ تحصیلی شکاف زیادی دیده می‌شود. به همین سبب گاهی به خطا «دیرآموز» شمرده می‌شوند. یعنی دشواری، استعداد را می‌پوشاند و اطرافیان فقط نیمی از تصویر را می‌بینند.
ممکن است «تیزهوشی همراه با اختلال تحصیلی» با «ضعف تحصیلی» و «کم‌آموزی» نیز پیوند داشته باشد. کم‌آموزی یعنی آموختن کمتر از آنچه توانایی فرد اجازه می‌دهد. در این صورت باید به ساختار کم‌آموزی از لحاظ جسمی، شناختی و عاطفی توجّه کرد. این پدیده در میان تیزهوشان احتمالاً ناشی از «کژسازش‌یافتگی فرد و محیط» است (رایس و مک‌کواچ، ۲۰۰۲)؛ یعنی میان شما و محیطی که در آن درس می‌خوانید هماهنگی درستی برقرار نشده است. این نکته مهم است. ضعف تحصیلی در این حالت لزوماً نشانهٔ کم‌توانی شما نیست.
ج ـ بی‌قراری و خلّاقیّت: پیوندی شگفت‌انگیز
بر پایهٔ کاوش‌های ژرف‌نگرانه و تک‌بررسی‌ها، شباهت‌های بسیاری میان نمودهای رفتاری «فزون‌کنشی همراه با نارسایی توجّه» و خلّاقیّت یافت شده است. شیوع این پدیده در میان افرادی که خلّاقیّت بالایی دارند نیز بررسی شده است؛ تا جایی که تأکید می‌شود ویژگیهای «فزون‌کنشی همراه با نارسایی توجّه» توصیف‌های کلیدی در شرح حال افراد بسیار خلّاق است (کراموند، ۱۹۹۴ الف و ب و ۱۹۹۵).
در پژوهشی دیگر دربارهٔ «خلّاقیّت حرکتی»، یعنی خلّاقیّتی که در حرکت و جنبش بدن نمود می‌یابد، کودکان خردسال دچار اختلال تحصیلی خلّاقیّت حرکتی بیشتری نشان دادند (هولگوین و شریل، ۱۹۹۱).
افزون بر آن، به نظر می‌رسد آنچه دربارهٔ مسائل هیجانی دانش‌آموزان دودامنه، به‌ویژه از نوع «تیزهوشی توأم با اختلال تحصیلی»، گفته شده است، به ماهیّت خلّاقانهٔ گسترهٔ بهرهٔ هوشی بالا بستگی داشته باشد. بنابراین بی‌قراری و ناآرامی شما ممکن است با همان نیرویی پیوند داشته باشد که به ذهنتان قدرت آفرینندگی می‌بخشد.
د ـ پیامدهای عاطفی: وقتی «خود» آسیب می‌بیند
پژوهش‌ها برخی از دشواری‌های هیجانی این دانش‌آموزان را چنین گزارش کرده‌اند:
۱ ـ حالت‌های آشفتگی (پریشانی) یا ازهم‌گسیختگی (ویلارد هالت، ۱۹۹۹)؛
۲ ـ آسیب‌یافتگی «خودارجدهی»؛ یعنی ارزشی که آدمی برای خودش قائل است آسیب می‌بیند (اولنچاک، ۱۹۹۴)؛
۳ ـ بروز تعارض‌های هویّت و افسردگی؛ یعنی سردرگمی در پاسخ به پرسش «من کیستم؟» (لاوکی، ۱۹۹۲ و ۲۰۰۳)؛
۴ ـ افسردگی، اضطراب و انزوا؛ یعنی کناره‌گرفتن از دیگران (کولانجلو، ۲۰۰۳).
دانش‌آموزان تیزهوش دچار اختلال تحصیلی در دورهٔ متوسّطه در معرض کم‌آموزی و ضعف تحصیلی هستند. بیشتر آنها از «حسّ خود آسیب‌دیده» رنج می‌برند. دلیلش این است که در فضای مدرسه بر اختلال فرد در حوزهٔ تحصیل، بیش از قوّت‌ها و توانایی‌هایش تأکید می‌شود.
دوره‌های طولانی ناکامی تحصیلی به ارزشی که دانش‌آموز برای خود قائل است آسیب می‌زند. ممکن است در ذهن او این باور درونی شکل بگیرد که «بعضی چیزها دربارهٔ من غلط است». این دانش‌آموزان معمولاً از خشم و هراس از شکست نیز رنج می‌برند و به توجّه عاطفی بیشتری نیاز دارند.
هـ ـ این یافته‌ها برای شما چه معنایی دارد؟
یافته‌های بالا نشان می‌دهند که برای نوجوان دودامنه چند پیامد اساسی وجود دارد:
نخست، استعداد شما با دشواری‌تان از میان نمی‌رود. اگر در مدرسه شما را «دیرآموز» پنداشته‌اند، بدانید که این برچسب در مورد دانش‌آموزان دودامنه گاهی خطاست. شکاف میان توانایی و نمره، خود یکی از نشانه‌های این پدیده است.
دوم، باور «بعضی چیزها دربارهٔ من غلط است» پیامد ناکامی‌های طولانی است، نه حقیقتی دربارهٔ ارزش شما. هنگامی که مدرسه بیش از توانایی‌هایتان بر دشواری‌تان تأکید می‌کند، طبیعی است که «حسّ خود آسیب‌دیده» پدید آید. شناختن ریشهٔ این احساس، نخستین گام برای جدا کردن آن از ارزش واقعی خودتان است.
سوم، یاری گرفتن اهمیت دارد. دانش‌آموزان تیزهوش دچار اختلال تحصیلی، به‌ویژه دختران، نیازهای منحصربه‌فرد و دورهٔ آموزشی ویژه دارند. در این مسیر نقش معلّم، مشاور و رایزن بسیار مهم است (ون تاسل باسکا، ۱۹۹۸). این پدیده حتّی در دانشگاه نیز دیده می‌شود. دانشجویان هوشمندی که دچار اختلال تحصیلی هستند، با وجود یک راهنمای رایزن ورزیده، به‌تدریج از این نارسایی آسوده می‌شوند (الارد و همکاران، ۱۹۸۷).
چهارم، آموزشی که برای شما مناسب است بر قوّت‌هایتان تکیه دارد. آموزشگاه باید به‌گونهٔ فردی به پرورش استعداد شما بپردازد و تلاش‌های رسمی را با نیازهای عاطفی و اجتماعی‌تان هماهنگ کند. در آموزش ویژهٔ دانش‌آموزان دودامنه بر این امور تأکید می‌شود: اندیشهٔ انتزاعی سطح بالا، خلّاقیّت و روی‌آورد حل مسئله، فعّالیّت‌های چالشگرانه، تقویت «خودجهت‌دهی» یعنی توانایی هدایت کار و یادگیری به دست خود، و بهسازی تصوّر از خود. این تدابیر بر رابطهٔ بسیار مهم «خودارجدهی» با موفّقیّت تحصیلی استوارند.
پنجم، در مکتب تعاملی، برای پدیدهٔ تیزهوشی استثنایی فضای دانش‌آموزی از حیث توانایی و زمینه در سه سطح «فشرده»، «نسبی» و «فراگیر» همگن می‌شود؛ یعنی دانش‌آموزانی که توانایی و زمینهٔ نزدیک به هم دارند کنار هم قرار می‌گیرند. این کار در رشد و تقویت مهارت‌ها و آداب اجتماعی مؤثّر و مفید است. بنابراین بودن در کنار هم‌توانان می‌تواند به دوستی‌ها و پیوندهای اجتماعی شما نیز یاری دهد.
روشن است که شناخت درست «تیزهوشی استثنایی» به شما کمک می‌کند خود را کامل‌تر ببینید: نوجوانی که هم استعدادی درخشان دارد و هم دشواری‌ای واقعی. هرگاه توجّه از دشواری به توانایی بازگردد و ارزش شما برای خودتان بهبود یابد، زمینهٔ بروز و شکوفایی استعدادتان فراهم می‌شود.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «ملاحظاتی در پدیده تیزهوشی استثنایی» — ملاحظاتی در پدیده تیزهوشی استثنایی
فرهنگ‌نامه، «تیزهوشی استثنایی» — تیزهوشی استثنایی
فرهنگ‌نامه، «دودامنگی» — دودامنگی
مقالات دکتر کاظمی، «ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی» — ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی
مقالات دکتر کاظمی، «خلاقیت و جنبش» — خلاقیت و جنبش
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: دامنه‌های شناختی، نگرشی و عاطفی تیزهوشی سازماندهی (از الحاقیه گزیده) (استعداد و تیزهوشی)
مقاله‌های هم‌موضوع: ملاحظاتی در پدیده تیزهوشی استثنایی، تیزهوشی استثنایی (پدیدهٔ استثنایی دودامنه)