موفقیت فرزند در درس و در کارهای روزانه تنها به هوش و استعداد او بستگی ندارد. یکی از پایه‌های این موفقیت، ویژگی‌ای است که آن را «پایداری در امور» می‌نامیم؛ یعنی فرزند کاری را که آغاز کرده است با ثبات و برنامه پیش ببرد و آن را نیمه‌کاره رها نکند. دربارهٔ پشتکار، سخن بسیار گفته شده است؛ اما در این‌جا می‌کوشیم نخست معنای دقیق این ویژگی و عوامل سازندهٔ آن را روشن کنیم. سپس یافته‌های پژوهشی را دربارهٔ نقش آن در درس و خلّاقیّت بیان می‌کنیم و در پایان دلالت‌های آن را برای پدر و مادرها مورد بررسی قرار می‌دهیم:
الف ـ «پایداری در امور» چیست؟
«پایداری در امور» ویژگی‌ای شخصیتی است که سه عامل «نظم»، «اعتقاد» و «پایبندی» را دربر می‌گیرد. فرزندی که از این ویژگی برخوردار است، معمولاً این خصایص را نشان می‌دهد:
1 ـ ثبات قدم در هدفمندی؛ یعنی هدفی را که برگزیده است، رها نمی‌کند؛
2 ـ پایبندی به اصول، عقاید و علایق خود؛
3 ـ آینده‌نگری؛
4 ـ کسب آمادگی دقیق بر پایهٔ همه‌جانبه‌نگری؛ یعنی پیش از کار، جوانب گوناگون آن را می‌سنجد؛
5 ـ نظم و برنامه‌ریزی.
در برابر این ویژگی‌ها، خصایصی قرار می‌گیرند که نشانهٔ ناپایداری‌اند: کوتاه‌همّتی، تنوّع‌گرایی در امور و افکار (یعنی پیوسته از کاری به کار دیگر و از اندیشه‌ای به اندیشهٔ دیگر رفتن)، سازش با موقعیت، ناپایداری در امور، ترجیح کارهای غیرمترقّبه و گرایش به بی‌نظمی.
ب ـ عوامل سه‌گانهٔ پایداری
نخست، «نظم»: نظم در این‌جا به معنای مرتّب بودن، مهیا بودن برای پیشامدها و پایداری علایق است. نقطهٔ مقابل آن، تنوع در کار، توجه به امور در همان لحظه و تنوع در دوستی‌هاست.
دوم، «اعتقاد»: این عامل به پایبندی فرد به اصول و عقاید خویش بازمی‌گردد. فرزندی که به اصولی باور دارد، به آسانی آن را با تغییر موقعیت کنار نمی‌گذارد.
سوم، «پایبندی»: این عامل، ثبات قدم در هدف و وفاداری به علایق را نشان می‌دهد. چنین فرزندی علاقه‌ای را که برگزیده است، به‌سادگی با علاقهٔ تازه‌ای جایگزین نمی‌کند.
ج ـ جلوه‌های نظم در زندگی روزمرهٔ فرزند
پرسش‌هایی که برای سنجش عامل نظم طرح شده‌اند، تصویر روشنی از این ویژگی در زندگی روزانه به دست می‌دهند. پدر و مادر با توجه به آن‌ها می‌توانند وضعیت فرزندشان را بهتر بشناسند:
1 ـ آیا فرزند، مرتّب بودن و منظّم بودن را دوست دارد، یا نظم و ترتیب به نظرش کسل‌کننده می‌رسد و در همه‌جا و همه‌کار به تنوّع نیاز دارد؟
2 ـ آیا وقت و انرژی خود را برای یک کار از پیش تعیین می‌کند و برای خود ساعت کار و برنامه تنظیم می‌کند، یا کاری را بدون هیچ قاعده و نظم قبلی آغاز می‌کند؟
3 ـ آیا رویدادهای ممکن را در نظر می‌گیرد و خود را برای رویارویی با آن‌ها آماده می‌کند، یا مسئله را به درک و الهام همان لحظه وامی‌گذارد؟
4 ـ آیا در دوستی‌ها پایدار است، یا غالباً بدون علّت مهم دوستان خود را عوض می‌کند؟
پاسخ این پرسش‌ها نشان می‌دهد که پایداری، تنها در درس خواندن ظاهر نمی‌شود؛ بلکه در شیوهٔ برنامه‌ریزی کارها، آمادگی برای پیشامدها و حتی در دوستی‌های فرزند نیز آشکار می‌گردد.
د ـ پشتکار در درس: یافتهٔ یک پژوهش
نگارنده در یک پژوهش شخصی، روش یادگیری زبان انگلیسی را در دو گروه قوی و ضعیف از دانش‌آموزان پسر مستعد در پایهٔ دوم راهنمایی بررسی کرد. دانش‌آموزان، خود عوامل پیشرفت تحصیلی در زبان دوم را این‌گونه طبقه‌بندی کردند: نقش مرجع (یعنی فرد الگو) با 31 درصد در رتبهٔ نخست و پشتکار و تلاش فردی با 20 درصد در رتبهٔ دوم قرار گرفت. این دو عامل بر رغبت شخصی، روش تدریس معلّم و حتی توانایی و استعداد شخصی پیشی گرفتند.
نکتهٔ درخور توجه آن است که میان دو گروه، در میزان پشتکار و فعالیت و ممارست تفاوتی دیده نشد؛ اما گروه قوی در «فراغت خاطر و تمرکز در کار» و «بهره‌گیری کمتر از شیوه‌های پراکنده و متفرقه» برجستگی داشت. بدین ترتیب، پشتکار هنگامی ثمر می‌دهد که با تمرکز و پرهیز از پراکندگی همراه شود؛ و این همان چیزی است که عامل نظم در «پایداری در امور» بیان می‌کند.
هـ ـ پایداری، خلّاقیّت و خردورزی
یافته‌های پژوهشی در قلمرو «هیجان اندیشه» نشان می‌دهد که «پایداری در امور» در کنار ویژگی‌هایی چون «تفرّد» (فردیت)، «نیروی روانی» و «سرسختی شناختی»، خلّاقیّت را پیش‌بینی می‌کند. به بیان ساده، فرزندی که در کارها پایدار است، زمینهٔ بیشتری برای آفرینندگی دارد. افزون بر آن، «سرسختی شناختی» در کنار «استقلال» و «پایداری»، قوی‌ترین پیش‌بینی‌کنندهٔ خلّاقیّت شمرده می‌شود و این فرایند از مسیر «هوش تجربی» می‌گذرد.
پشتکار و سخت‌کوشی و یادگیری برای انجام دقیق کار، زمینهٔ شخصیتی «خردورزی» را نیز فراهم می‌کند؛ یعنی فرد بتواند با همه‌جانبه‌نگری و بر پایهٔ عقل و منطق تصمیم بگیرد. البته کنجکاوی و نوآوری ممکن است بدون سخت‌کوشی و سنجیدگی هم وجود داشته باشد؛ اما هنگامی که سخت‌کوشی سنجیده با کنجکاوی نوآورانه جمع می‌شود، برایندش نوآوری و اکتشاف خردمندانه است. در مقابل، تأثّر احساسی و هیجانی در تشخیص و انتخاب، امکان آینده‌نگری را از فرد سلب می‌کند.
و ـ پشتکار در نگاه مردم به نخبگی و رهبری
در پژوهشی که بر پایهٔ برداشت متخصّصان و عموم مردم تهران دربارهٔ مفهوم «نخبگی» انجام شد، «هوش و پشتکار بالا» یکی از گزاره‌های تعریف نخبگی بود. تعریف نهایی نیز نخبگی را «توانایی کارهای مؤثّر با استفاده از هوش و خلّاقیّت و پشتکار بالا» دانست. همچنین مطالعات ویژگی‌های رهبری نشان می‌دهند که رهبران در مقایسه با سایر اعضای گروه، از جمله در پشتکار تمایز فوق‌العاده‌ای دارند.
ز ـ هشدار: پشتکار کلیشه‌ای
با این همه، باید یک نکتهٔ اساسی را تأکید کرد: پافشاری و اصرار بر رقابت، پشتکار و فعالیت مداوم، و نیز نظم و انضباط کلیشه‌ای، آفت خلّاقیّت و آفرینندگی است؛ هرچند ممکن است به پیشرفت تحصیلی تیزهوشان پیشرفته بینجامد. این هشدار دربارهٔ معلّمان بیان شده است؛ اما خانواده نیز باید آن را در نظر داشته باشد.
روشن است که پایداری در امور، به معنای نظم و پایبندی و ثبات قدم در هدف، زمینهٔ پیشرفت درسی، خلّاقیّت و خردورزی فرزند را فراهم می‌کند. اما این ویژگی هنگامی به ثمر می‌نشیند که با تمرکز و فراغت خاطر همراه باشد و به‌صورت نظمی خشک و تحمیلی درنیاید؛ زیرا در آن صورت، به جای شکوفایی، آفرینندگی فرزند آسیب خواهد دید.
منبع
خودشناسی، «پایداری در امور» — پایداری در امور
هیجان اندیشه، «بررسی تحلیلی» — بررسی تحلیلی
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «رفاه اقتصادی و توسعه خلّاقیت» — رفاه اقتصادی و توسعه خلاقیت
روان‌شناسی کار و مدیریت، «ب) خردورزی» — ب خردورزی
نخبه‌شناسی، «پارادایم تلویحی نخبگی» — پارادایم تلویحی نخبگی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: پایداری در امور: پشتکار دانش‌آموز در پیوند با سرسختی شناختی و خلّاقیّت