پشتکار و ثبات قدم دانش‌آموز در انجام امور، از جمله ویژگی‌هایی است که مشاوران مدرسه همواره با آن سروکار دارند. در چشم‌انداز روانشناسی تعاملی، این ویژگی با عنوان «پایداری در امور» شناخته می‌شود و یکی از مؤلّفه‌های شخصیّت به شمار می‌آید. پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که «پایداری در امور» تنها یک خصیصهٔ رفتاری جداگانه نیست؛ بلکه با «سرسختی شناختی»، «بیتابی روانی»، «هوش تجربی» و سرانجام با خلّاقیّت نوجوانان پیوندی تعاملی دارد. در این‌جا نخست مفهوم «پایداری در امور» را بررسی می‌کنیم، سپس یافته‌های پژوهش‌های جدید را بیان می‌کنیم و در پایان دلالت‌های این یافته‌ها را برای مشاوران مدرسه مورد بررسی قرار می‌دهیم.
مفهوم پایداری در امور
«پایداری در امور» شامل سه عامل «نظم»، «اعتقاد» و «پایبندی» می‌شود و خصایصی نظیر ثبات قدم در هدفمندی، پایبندی به اصول و عقاید و علایق، آینده‌نگری، کسب آمادگی دقیق بر پایهٔ همه‌جانبه‌نگری، نظم و برنامه‌ریزی را در بر می‌گیرد.
این ویژگی‌ها در برابر کوتاه‌همّتی، تنوّع‌گرایی در امور و افکار، سازش با موقعیّت، ناپایداری در امور، ترجیح کارهای غیرمترقّبه و گرایش به بی‌نظمی قرار می‌گیرد. بنابراین دانش‌آموز پایدار کسی است که هدف خود را با ثبات دنبال می‌کند، به علایق و عقاید خویش پایبند می‌ماند و خود را از پیش برای رویارویی با امور آماده می‌سازد.
شایان توجّه است که «پایداری در امور» با مؤلّفهٔ دیگر شخصیّت، یعنی «فعّالیّت»، تفاوت دارد. «فعّالیّت» سه عامل «عزم جزم»، «انجام‌دهی» و «کوشایی» را شامل می‌شود و به ویژگی‌هایی چون سختکوشی، پیگیری خستگی‌ناپذیرانه، عمل‌گرایی و سرعت در فعّالیّت‌های مصمّمانه اشاره دارد؛ حال آن‌که «پایداری» بیشتر به ثبات، نظم و پایبندی مربوط می‌شود.
سنجش پایداری در امور
قلمرو «پایداری در امور» در آزمون شخصیّت تعاملی شامل ۹ گویه است که مجموعاً با چهار چرخش، سه عامل «نظم»، «اعتقاد» و «پایبندی» را با ۴۶ درصد واریانس می‌سنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفه‌های اصلی نشان داد که شاخص کایسر-میر-اولیکن برابر با ۶۰۲/۰ و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود.
عامل «نظم» به مرتّب بودن، مهیا بودن برای پیشامدها و پایداری علایق اشاره دارد و در برابر تنوّع در کار، توجّه به امور در لحظه و تنوّع در دوستی‌ها قرار می‌گیرد. برای نمونه، گویه‌های این عامل می‌پرسند که آیا فرد صرف وقت و انرژی خود را برای کاری از پیش تعیین می‌کند و برای خود ساعت کار و برنامه تنظیم می‌کند، یا آن‌که کاری را بدون قاعده و نظم قبلی آغاز می‌کند؛ و آیا تمام اموری را که ممکن است اتّفاق بیفتند در نظر می‌گیرد و خود را برای مواجه شدن با آن‌ها دقیقاً آماده می‌کند، یا آن‌که مسأله را به درک و الهام همان لحظه واگذار می‌کند.
پایداری و سرسختی شناختی
پژوهش پیرامون رابطهٔ ویژگی‌های شخصیّت دختران نوجوان با سرسختی شناختی نشان داد که ویژگی شخصیّتی «پایداری» با «پیگیری» رابطهٔ مثبت و با «تجربهٔ کنجکاوانه» رابطهٔ منفی دارد؛ امّا با مؤلّفه‌های بدن‌لرزی و تشنگی و گرسنگی رابطه ندارد (کریمی، ۱۳۹۹).
استنباط بسیار مهم آن است که با توجّه به رابطهٔ نیرومند چهار خصیصهٔ شخصیّت (هیجان، فعّالیّت، پایداری و استقلال) با عامل‌های سرسختی شناختی، می‌توان برداشت کرد که «سرسختی شناختی» صرفاً یک خصیصهٔ هیجانی نیست، بلکه یک خصیصهٔ شخصیّتی قلمداد می‌شود؛ یعنی عناصر «تجربهٔ کنجکاوانه» و «پیگیری» در واقع ویژگی‌های شخصیّتی محسوب می‌شوند که با دو خصیصهٔ هیجانی بدن‌لرزی و تشنگی و گرسنگی بروز می‌یابند.
پایداری و بیتابی روانی
یافته‌ها نشان داد که «پایداری» پسران و دختران نوجوان ۱۲ و ۱۳ ساله با «بیتابی روانی» همبستگی منفی دارد (اخوان، ۱۳۹۹). به بیان دیگر، هرچه پایداری نوجوان در امور بیشتر باشد، بیتابی روانی کمتری در وی دیده می‌شود.
در پژوهشی دیگر آشکار شد که پایداری، انعطاف‌پذیری، استقلال‌طلبی، حسّاسیّت و پیوندجویی از طریق «نیروی روانی» باعث رضایت از زندگی زنان متأهل می‌شوند (مالمیر، ۱۳۹۸).
پایداری و خلّاقیّت نوجوانان
بررسی رابطهٔ میان هیجان اندیشه و ویژگی‌های شخصیّت با خلّاقیّت در دانش‌آموزان پسر و دختر ۱۵ تا ۱۷ ساله نشان داد که میان پایداری در امور، تفرّد، نیروی روانی، جنب و جوش هیجانی و سرسختی شناختی با خلّاقیّت رابطه وجود دارد (باغبان، ۱۳۹۹).
در مجموع، رابطهٔ «سرسختی شناختی» و «پایداری» نوجوانان با «خلّاقیّت» آن‌ها بستگی به «هوش تجربی» دارد. بنابراین اگر پایداری شخصیّتی نوجوانان سبب خلّاقیّت آن‌ها می‌شود، از مسیر هوش تجربی می‌گذرد. ظرفیّت «یکپارچگی حسّی حرکتی برای شناخت» در میان نوجوانان، رابطهٔ پایداری شخصیّتی با خلّاقیّت را تسهیل می‌کند (باغبان، ۱۳۹۹).
در شرح این دستاوردها می‌توان بیان داشت که خلّاقیّت در چشم‌اندازی تعاملی از یک اساس شناختی (هوش تجربی)، هیجانی (سرسختی شناختی) و شخصیّتی (پایداری در امور) برخوردار است.
دلالت‌ها برای مشاوران مدرسه
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که «پایداری در امور» از طریق سه حیطهٔ اساسی در تحوّل دانش‌آموز نقش‌آفرین است:
### الف ـ پایداری به منزلهٔ خصیصهٔ شخصیّت
«پایداری در امور» یک ویژگی شخصیّتی است که با سه عامل نظم، اعتقاد و پایبندی شناخته می‌شود. پس مشاوری که با پشتکار دانش‌آموز سروکار دارد، باید آن را در بستر شخصیّت وی و در تمایز با «فعّالیّت» ببیند؛ زیرا ثبات قدم و پایبندی، با سختکوشی و سرعت در انجام‌دهی یکسان نیست.
### ب ـ پیوند پایداری با پیگیری و آرامش روانی
پایداری با «پیگیری» رابطهٔ مثبت و با «بیتابی روانی» رابطهٔ منفی دارد. بدیهی است که دانش‌آموز پایدار، مسائل را بیشتر پیگیری می‌کند و کمتر دچار بیتابی روانی می‌شود. در عین حال، رابطهٔ منفی پایداری با «تجربهٔ کنجکاوانه» نشان می‌دهد که این خصیصه را باید در تعامل با دیگر ویژگی‌های دانش‌آموز در نظر گرفت.
### ج ـ گذر پایداری از مسیر هوش تجربی به خلّاقیّت
روشن است که پایداری به‌تنهایی به خلّاقیّت نمی‌انجامد؛ بلکه این فرایند از مسیر «هوش تجربی» طیّ می‌شود و ظرفیّت «یکپارچگی حسّی حرکتی برای شناخت» آن را تسهیل می‌کند. بر این اساس، خلّاقیّت به خصائص تعاملی‌ای بستگی دارد که بخش عمدهٔ آن‌ها همان جلوه‌های پایداری است:
۱ ـ ظرفیّت یکپارچگی حسّی حرکتی برای شناخت؛
۲ ـ ثبات قدم در هدفمندی؛
۳ ـ پایبندی به اصول و عقاید و علایق؛
۴ ـ آینده‌نگری؛
۵ ـ نظم و برنامه‌ریزی؛
۶ ـ کسب آمادگی دقیق بر پایهٔ همه‌جانبه‌نگری؛
۷ ـ پیگیری مسائل مبهم با همهٔ وجود برای کشف حقیقت یک پدیده.
از این طریق، پایداری در امور در کنار سرسختی شناختی و هوش تجربی، شالودهٔ شخصیّتی خلّاقیّت نوجوان را فراهم می‌سازد و یافته‌ها برای چندمین بار بر ماهیّت تعاملی خلّاقیّت تأکید می‌کنند.
منبع
هیجان اندیشه، «بررسی تحلیلی» — بررسی تحلیلی
خودشناسی، «پایداری در امور» — پایداری در امور
زمینهٔ روانشناسی تعاملی، «آزمونهای شخصیّت» — آزمونهای شخصیت
هیجان اندیشه، «بیتابی روانی و رضایت شغلی» — بیتابی روانی و رضایت شغلی
هیجان اندیشه، «نیروی روانی، پویایی روانی، بیتابی و خلاقیت» — نیروی روانی پویایی روانی بیتابی و خلاقیت