در قلمرو تعاملی هیجان اندیشه، مفهوم «سرسختی شناختی» و مفهوم «پیگیری» چنان در هم تنیده‌اند که گاه یکی به جای دیگری به کار می‌رود. پیگیری یکی از عناصر سرسختی شناختی است. با این حال یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که این دو از حیث ماهیت، پیوند با خصایص شخصیت و جایگاه در نظریه، یکسان نیستند. در این‌جا نخست هر یک از دو مفهوم را تعریف می‌کنیم، سپس همانندی‌ها و پیوندهای آن دو را برمی‌شماریم و آنگاه به تفاوت‌هایشان می‌پردازیم:
الف ـ تعریف سرسختی شناختی
سرسختی شناختی یکی از مؤلّفه‌های هیجان اندیشه است و در کنار «نیروی روانی»، «جنب و جوش هیجانی» و «بیتابی روانی» قرار می‌گیرد. این مؤلّفه از چهار ویژگی تشکیل می‌شود: «تجربهٔ کنجکاوانه»، «پیگیری»، «بدن‌لرزی» و «احساس تشنگی و گرسنگی».
به بیان دیگر، سرسختی شناختی را می‌توان در سه خصیصهٔ اساسی خلاصه کرد:
۱ ـ تجربهٔ کنجکاوانهٔ دانسته‌ها در رویارویی با مسائل پیچیده؛
۲ ـ پیگیری مسائل مبهم با همهٔ وجود برای کشف حقیقت یک پدیده؛
۳ ـ تحمّل حالات روان‌تنی مرتبط با سرسختی.
در تعریف گسترده‌تر «پویایی» نیز همین معنا به چشم می‌خورد؛ فرد «با همهٔ وجود و مشغولیّت سرسختانه» به مسألهٔ مبهم می‌پردازد و «با لذّت و سرسختی» کنجکاوی‌های هیجان‌انگیز خود را از طریق تجربهٔ دانسته‌هایش دنبال می‌کند. این حالات با بدن‌لرزی و تشنگی و گرسنگی همراه است.
ب ـ تعریف پیگیری
پیگیری در نظریهٔ هیجان اندیشه به معنای «پیگیری مسائل مبهم با همهٔ وجود برای کشف حقیقت یک پدیده» است. این مفهوم افزون بر حضور در سرسختی شناختی، در شمار عناصر «پویایی روانی» نیز جای دارد؛ یعنی در کنار کنجکاوی، اندیشهٔ هیجانی و فعّالیّت.
پیگیری در خصیصهٔ شخصیتی «فعّالیت» نیز ظاهر می‌شود. فعّالیت سه عامل «عزم جزم»، «انجام‌دهی» و «کوشایی» را شامل می‌شود و به ویژگی‌هایی چون سختکوشی، «پیگیری خستگی‌ناپذیرانه»، عمل‌گرایی و سرعت در فعّالیّت‌های مصمّمانه اشاره دارد. در برابر آن، سستی در امور، تعویق کارها، تردید، «عدم پیگیری» و عقب‌نشینی در هنگام بروز مشکل قرار می‌گیرد.
ج ـ همانندی‌ها و پیوندها
نخست، پیوند جزء و کل: پیگیری یکی از چهار ویژگی سرسختی شناختی است. پس هر یافته‌ای که دربارهٔ سرسختی شناختی به دست آید، به‌گونه‌ای به پیگیری نیز مربوط می‌شود.
دوم، پیوند مشترک با واکنش‌های هیجانی: پژوهش پیرامون دختران نوجوان نشان داد که واکنش‌های هیجانی (به عنوان یک خصیصهٔ شخصیت) با هر چهار ویژگی سرسختی شناختی، از جمله پیگیری، رابطه دارد. (کریمی، ۱۳۹۹)
سوم، پیش‌بینی به وسیلهٔ رگه‌های بزرگ شخصیت: در بررسی دانشجویان دختر و پسر یافت شد که مؤلّفه‌های بزرگ شخصیت، نیرومندترین پیش‌بین به‌ویژه برای کنجکاوی و پیگیری‌اند و «توافق‌پذیری» و «وظیفه‌شناسی» بیش از سه مؤلّفهٔ دیگر به پیش‌بینی پویایی روانی (کنجکاوی، اندیشهٔ هیجانی، پیگیری و فعّالیّت) امکان می‌دهند. (کاظمی، ابراهیمی، ۱۳۹۶) هم‌سو با آن، سرسختی شناختی دختران نوجوان ۱۵ تا ۱۷ ساله با روان‌آزردگی، توافق‌پذیری، گشودگی و وظیفه‌مندی رابطه دارد. (داوری، ۱۳۹۷)
چهارم، سهم مشترک در خلّاقیّت و رضایت از زندگی: سه خصیصهٔ سرسختی شناختی، که پیگیری مسائل مبهم یکی از آن‌هاست، به‌طور مشترک رضایت از زندگی و خلّاقیّت را رقم می‌زنند. خلّاقیّت در چشم‌اندازی تعاملی از یک اساس هیجانی (سرسختی شناختی) برخوردار است.
د ـ تفاوت‌ها
### ۱ ـ از حیث ماهیت
سرسختی شناختی ماهیتی دوگانه دارد. پایداری با پیگیری رابطهٔ مثبت و با تجربهٔ کنجکاوانه رابطهٔ منفی دارد. استقلال نیز با تجربهٔ کنجکاوانه و پیگیری رابطهٔ مثبت دارد؛ امّا هیچ یک از این دو خصیصه با بدن‌لرزی و تشنگی و گرسنگی رابطه ندارند. (کریمی، ۱۳۹۹)
استنباط بسیار مهم آن است که سرسختی شناختی صرفاً یک خصیصهٔ هیجانی نیست، بلکه یک خصیصهٔ شخصیتی قلمداد می‌شود. عناصر «تجربهٔ کنجکاوانه» و «پیگیری» در واقع ویژگی‌های شخصیتی‌اند که با دو خصیصهٔ هیجانی «بدن‌لرزی» و «تشنگی و گرسنگی» بروز می‌یابند. پس پیگیری در سوی شخصیتی سرسختی شناختی جای دارد، حال آن‌که سرسختی شناختی در کلیت خود، سوی هیجانی و روان‌تنی را نیز در بر می‌گیرد.
### ۲ ـ از حیث پیوند با سرسختی روان‌شناختی
سرسختی روان‌شناختی، به‌ویژه «تعهّد» و «چیرگی»، نیرومندترین پیش‌بین برای پیگیری است. تعهّد به‌طور مثبت پیگیری را پیش‌بینی می‌کند و همراه با چیرگی به‌طور منفی بدن‌لرزی و احساس گرسنگی و تشنگی را پیش‌بینی می‌کند. (کاظمی، ابراهیمی، ۱۳۹۶)
بدین ترتیب، تعهّد با پیگیری هم‌سوست؛ امّا با عناصر روان‌تنی سرسختی شناختی ناهم‌سوست. کنجکاوی واقعی نسبت به جهان پیرامون در مفهوم «تعهّد» می‌تواند با تحریک کنجکاوی در رویارویی با مسأله‌ای مبهم برای کشف حقیقت در مفهوم «پیگیری» هماهنگ باشد. از سوی دیگر، تعهّد و چیرگی، یعنی باور به نقش تلاش شخصی در اثرگذاری بر وقایع محیطی، بدون پیامدهای روان‌تنی نظیر بدن‌لرزی و تشنگی و گرسنگی است.
### ۳ ـ از حیث جایگاه در نظریه
سرسختی شناختی مؤلّفه‌ای مستقلّ از هیجان اندیشه است. همراه با نیروی روانی، بیش از هیجان‌های دیگر رابطهٔ میان ویژگی‌های شخصیت با خلّاقیّت را تبیین می‌کند (داوری، ۱۳۹۷) و با خلّاقیّت دانش‌آموزان ۱۵ تا ۱۷ ساله رابطه دارد. (باغبان، ۱۳۹۹) سرسختی شناختی زنان شاغل و غیرشاغل در کنار حمایت عاطفی زناشویی نیز می‌تواند رضایت از زندگی آن‌ها را پیش‌بینی کند و این رابطه در میان زنان شاغل کمی بیشتر است. (ده ملایی، ۱۳۹۷)
امّا پیگیری مفهومی فرامؤلّفه‌ای است؛ هم در سرسختی شناختی و هم در پویایی روانی حضور دارد و در خصیصهٔ شخصیتی فعّالیت نیز به صورت «پیگیری خستگی‌ناپذیرانه» ظاهر می‌شود. در گسترهٔ پرورش استعداد نیز از «امکان پیگیری تحقیقات شخصی» و «انگیزه برای پیگیری یادگیری در زمینهٔ استعداد» سخن به میان می‌آید.
### ۴ ـ از حیث نقش در ریشه‌یابی و تصمیم‌گیری
«ظرفیت ریشه‌یابی تجربی» ملازم با هیجان‌های سرسختی شناختی و بیتابی روانی است. تجربه‌گرایی موجود در سرسختی شناختی در ریشه‌یابی تجربی صرف می‌شود و حالات روان‌تنی آن، مانند گرسنگی، تشنگی و بدن‌لرزی، ملازم با تجربهٔ تعلیل است. در این میان، پیگیری شیوهٔ پیش‌برد همین جریان است؛ جریان ریشه‌یابی در بوتهٔ آزمایش پیگیری می‌شود و فرد را کاملاً در بر می‌گیرد. چنین شرایطی امکان پیش‌بینی پیامدها را فراهم می‌آورد و زمینهٔ «تصمیم‌گیرندگی» را، که مرکّب از تعهّد فردی، سرسختی بیتاب‌کننده، تجربه‌گرایی در علیّت امور، پیش‌بینی و چیرگی هیجانی است، پدید می‌آورد.
هـ ـ جمع‌بندی
روشن است که سرسختی شناختی کلّی مرکّب از عناصر شخصیتی و هیجانی است و پیگیری عنصر شخصیتی آن به شمار می‌رود. پیگیری با پایداری، استقلال و تعهّد پیوند مثبت دارد و از عناصر روان‌تنی سرسختی شناختی جداست. با این حال هر دو، در کنار تجربهٔ کنجکاوانه و تحمّل حالات روان‌تنی، بنیان مشترک خلّاقیّت و خشنودی از زندگی را تشکیل می‌دهند. از همین‌جا می‌توان به برایند تعاملی «انگارهٔ زندگی نو» رسید: «احساس نیرومندی در تجربهٔ کنجکاوانهٔ دانسته‌ها در رویارویی با مسألهٔ مربوط به یک اندیشهٔ بزرگ، تازه و هیجان‌انگیز که به کشف حقیقت زندگی منجر شود.»
منبع
هیجان اندیشه، «قلمرو تعاملی هیجان اندیشه» — قلمرو تعاملی هیجان اندیشه
هیجان اندیشه، «بیتابی روانی و رضایت شغلی» — بیتابی روانی و رضایت شغلی
هیجان اندیشه، «بررسی تحلیلی» — بررسی تحلیلی
روان‌شناسی کار و مدیریت، «ب) خردورزی» — ب خردورزی
خودشناسی، «فعّالیت» — فعالیت