۶۷. ج) بهرهگیری از تشخیص مستقیم در شناسایی نخبگان ریاضی
چنان که ذکر شد برای شناسایی و جذب تیزهوشان ریاضی، تشخیص غیر مستقیم در برخی موارد نارسا و غیر دقیق است. لذا کوششهای ویژه در تیزهوش پروری ریاضی، فرایند تشخیص مستقیم (شامل مشاهده و مصاحبه) را باید در محور توجّه قرار دهد. به گونهای که به طور مستقیم از خود فرد اطّلاعات بدست آید و او قادر باشد دربارهٔ قابلیّتها و میزان آمادگی ریاضی خود، قضاوت، سنّجش و ارزشیابی انجام دهد و یا اطّلاعات در این باره در اختیار بگذارد.
با این بیان، اگر در موارد خاصّ و اضطراری از آزمون و یا ابزاری بهره گرفته میشود، در راستای جمعآوری قرائن و شواهد باشد؛ نه آن که در کانون اقدامات تشخیص قرار گیرد.
مطالعات و پژوهشهای تشخیصی نشان میدهد که شرح حالنگاری و خودسنّجی، میتواند در منبع معتبر در تشخیص خلّاقیّت (حوزه بسیار نزدیک با تیزهوشی و استعداد ریاضی) باشد و مکرّراً از این دو شیوه بهره گرفته شده و اکنون رواج بسیار زیادی دارد:
«برخی از فهرستهای شرح حال، قادر به سنجش خلّاقیّت (حوزهٔ نزدیک با استعداد ریاضی) هستند؛ همانطور که میتوانند رهبری، عمتکرد تحصیلی و توان رهبری را بسنجند.» (کیتانو و کایربی، 1986)
اعتبار تشخیصی فهرستهای شرح حال نگاری مبتنی بر وثوق خودباوری در میان تیزهوشان است؛ زیرا «آنها (بویژه نوجوانان تیزهوش) میتوانند گرایش و علاقه به ریاضی و نیز توانایی خود در آن را درجهبندی کنند و این درجهبندی به اندازهٔ سنّجش آنها در خلّاقیّت خود بوده است». (کاظمی 1376)
اگر بپذیریم که خودباوری ریاضی به منزلهٔ یک ویژگی متمایز کننده، شاخص در امر تشخیص بشمار میآید، آن گاه هر گونه اظهارنظر و توصیف دربارهٔ خود ( واز جمله معرفی توسّط خود و شرح حال نگاری ) برای شناسایی تیزهوشی ریاضی، از اعتبار تشخیص کافی برخوردار خواهد بود.
د – ساختار آموزشی انعطافپذیر
این ساختار، واجد سه خصیصه اساسی است: 1 – آموزش برون مدرسهای را امکانپذیر میسازد؛ 2 – فعّالیّتهای فوق برنامه رضایتبخشی را در اختیار میکذارد؛ 3 – نوعی کوشش تسریعی موضوعی است.
کوششهای آموزشی ویژهٔ برای تیزهوشان ریاضی باید از انعطاف و نرمی کافی برخوردار باشد و در شرایط مقتضی به تحقّق و اجرای آموزشهای غیر رسمی، برون مدرسهای و یا خانگی امکان دهد. قالبهای رسمی منظّم، بسته و محدود برای تقویّت و رشد استعداد ریاضی ناتوان و عاجز خواهند بود. بخشی از ناسازگاریهای آموزشگاهی تیزهوشان ریاضی به وجود قواعد مرسوم و تنگ نظرانه حاکم بر محیطهای آموزشی بستگی دارد. به دلیل مجاورت تیزهوشی ریاضی با خلّاقیّت، ضرورت وجود انعطافهایی در برنامه و مقتضیات اجرایی آن به چشم میخورد. انعطافهایی که متوجّه رهایی از شرایط فضایی و زمانی آموزش است و دسترسی به منابع و مراجع آموزشی فرامدرسهای را سهلالوصول میکند.
وجود و عرضه فعّالیّتهای فوقبرنامهٔ رضایتبخش، اعتبار برنامهٔ آموزشی ویژهٔ را افزایش خواهد داد و محتویات و مضامین کوششهای فرابرنامهٔ ای، آن مطالبی هستند که یا به تکمیل محتویات رسمی کمک میکنند و یا افقهای جدیدی در برابر دیدگان تیزهوشان ریاضی میگشایند.
و سرانجام آن که، ساختار مزبور یک اقدام تسریعی را در موضوع و مادّه درسی ریاضی تحقّق میبخشد؛ بدون آن که جهشی در پایه تحصیلی رخ دهد؛ یعنی تحقّق آن مستلزم تسریع در حیطه رسمی ریاضی (در طول مقاطع تحصیلی) را میزان توانایی و جذب دانشآموز تعیین میکند و قالب برگزار میتواند به صورت انفرادی و یا گروهی (متجانس و تفکیکی) انجام گیرد.
ه – ارزشیابی محیطی برنامه
ارزشیابی این برنامهٔ، شامل بازنگری سه مؤلفّهٔ اساسی آن یعنی " تشخیص مستقیم "، " وضعیّت سنّجی امّادگی دانش پژوه " و مهمّتر از آن دو، " میزان جذب حمایت محیطیّ " از برنامهٔ میشود.
باید بررسی شود که نظام تشخیصی مورد استفاده تا چه اندازه از توزیع مناسب جنسیّتی، نژادی و اقتصادی-اجتماعی برای جذب دانشپژوهان تیزهوش و مستعدّ در ریاضیات برخوردار بوده است؟ علاوه بر آن، روشهای مستقیم تشخیصی تا چه اندازه دقیق و قاطع عمل کردهاند؟
در تحلیل و سنّجش وضعیّت آمادگی دانشپژوه باید مشخّص شود که کوششهای تسریعی فرا مدرسهای تا چه اندازهای به افزایش و تقویّت انگیزهٔ تحصیلی، توانایی حلّ مسأله، خلّاقیّت، علائق علمی در ریاضیات، موضعگیری نسبت به تحصیل، خودباوری، احساس مسؤولیّت، فعّالیّت مستقلّ و مهارتهای اساسی در ریاضی دانشپژوه یاری داده است؟
"حمایت محیطیّ" دربرگیرندهٔ پشتیبانی جامع و همهٔ جانبه خانوادهها، افکار عمومی، محافل تخصصّی و علمی، و نهادهای رسمی آموزشی و پرورشی است.
در ارزشیابی محیطیّ برنامهٔ به میزان حمایت و پشتیبانی چهار منبع اساسی یاد شده از حیث نگرشی و عقیدتی، اداری و اجرایی، مالی و اقتصادی، و تأمین منابع انسانی در قبال تداوم و گسترش برنامهٔ تسریعی موضوعی(ریاضی) فرامدرسهای توجّه میشود:
تا چه اندازه خانوادههای دانش پژوهان از تداوم و گسترش برنامهٔ مزبور حمایت میکنند؟
تا چه اندازه افکار عمومی و آراءِ مردم نسبت به تداوم و فراگیری برنامهٔ مزبور مثبت و مساعد است؟
تا چه اندازه محافل تخصّصی و علمی، تداوم و تعمیم این برنامهٔ را تأیید و تصویب میکنند؟
تا چه اندازه نهادهای رسمی آموزشی و پرورشی مساعدتهای لازم را برای تأمین منابع مادّی و انسانی در جهت تداوم و گسترش این برنامهٔ به عمل میآورند؟
باید تأکید کرد که وزن و اهمیّت حمایت محیطیّ برای بقاء و توسعهٔ برنامهٔ، بیش از دو مؤلفّه دیگر (تشخیص معتبر، امّادگی افزایی دانشپژوه) است.