۳۲. تشخیص هیجان اندیشه
به طور کلی کوششهای تشخیصی هیجان اندیشه در دو وهله اساسی صورت پذیرفت که از آنها به عنوان نسخههای 52 و 69 یاد میکنیم.
نسخه 52
در جست وجوی نیمرخی روشنتر از دامنهٔ هیجانی خلّاقیّت، نگارنده، طرحی نو در پیریزی ابزاری هیجانسنج برای خلّاقیّت در انداخت. این ابزار موسوم به «آزمون پویایی- بیتابی » است.
«آزمون پویایی- بیتابی » ابزاری است که برای نخستین بار با کوشش نگارنده تهیّه و تدوین شده است. برای ساختن «آزمون پویایی-بیتابی» علاوه بر تجربه حرفهای و تخصّصی و مشاهدههای بالینی نگارنده، ادبیّات شصت ساله مربوط به شخصیّت خلّاق شامل بررسی بیش از هفتصد پژوهش و مطالعه، مورد استفاده قرار گرفته است. «پویایی» به معنای احساس نیرومندی شدید همراه با شیفتگی در تجربه کنجکاوانه و فعّال برای یک کشف بزرگ هیجان انگیز است و «بیتابی» اشاره به بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه دارد که همراه با تظاهرهای بدنی است و فرد احساس میکند برای فعّالیّت، تحت فشار قرار دارد.
آزمون دوازده عاملی «پویایی - بیتابی» مرکّب از پنجاه و دو پرسش و دارای دو مقیاس «پویایی» و «بیتابی» است که مقیاس «پویایی» دارای بیست و هفت پرسش است و شش عامل را میسنجد. مقیاس «بیتابی» نیز شامل بیست و پنج سؤال است و آن نیز شش عامل را میسنجد. ضرایب همبستگی گشتاوری به عنوان شاخص روایی برای مقیاس پویایی در حدّ معنادار میان 39/0 تا 74/0و برای مقیاس بیتابی بین 40/0 تا 75/0 است. ضریب اعتبار (آلفای کرونباخ) «مقیاس پویایی»90 /0 و «مقیاس بیتابی» 92/0 و کلّ آزمون ۸۹/0 است. ضرایب همبستگی دو مقیاس 13/0، مقیاس بیتابی و آزمون 76/0 و مقیاس پویایی و آزمون 67/0 است.عوامل دوازده گانه جمعاً 75 درصد واریانس آزمون را پوشش میدهند. «مقیاس پویایی» شامل جنب و جوش، کنجکاوی، احساس نیرومندی شدید، کشف بزرگ، شوخ طبعی و شیفتگی برای تجربه است و «مقیاس بیتابی» مرکّب از بیقراری، گرفتاری درونی، تظاهرهای اندیشه، بیمناکی، گردش اندیشه و احساس تحت فشاری است.
مقیاس «پویایی» شامل دو خرده مقیاس«جنب وجوش هیجانی» و «سرسختی شناختی» است. ضریب اعتبار (آلفای کرونباخ) «خرده مقیاس سرسختی شناختی»78 /0 و «خرده مقیاس جنب وجوش هیجانی» 81/0 است. ضریب همبستگی دو خرده مقیاس«جنب وجوش هیجانی» و «سرسختی شناختی»35 /0 است.در مجموع مقیاس «بیتابی»، با 32درصد و دو خرده مقیاس «جنب وجوش هیجانی»، با 13درصد و «سرسختی شناختی»، با 17درصد، 62 درصد آزمون را تبیین میکنند.
«پویایی» به معنای احساس نیرومندی شدید همراه با شیفتگی در تجربه کنجکاوانه و فعّال برای یک کشف بزرگ هیجان انگیز است. «بیتابی» اشاره به بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه دارد که همراه با تظاهرهای بدنی است و فرد احساس میکند برای فعّالیّت، تحت فشار قرار دارد.
نسخه 69
کوشش دوم روان سنجی بر پایهٔ مبانی نظری هیجان اندیشه در سطحی بسیار گسترده انجام پذیرفت که حاصل دوازده خصیصه در چهار قلمرو تشخیصی بود:
سرسختی شناختی شامل چهار ویژگی است:
1) تجربهٔ کنجکاوانه به این معناست که کنجکاویهای فرد دردسرآفرین و خطرناک است؛ ولی دست بردار نیست. با بروز هر مسألهٔ پیچیدهای کنجکاویاش بیشتر میشود و آن چنان به مسألهای که با آن روبروست، مشغول میشود که باید از آن سر درآورد. این کنجکاوی، وی را به سوی تجربه سوق میدهد و همواره برای تجربه دانشش ناآرام است؛ حتی اگر بعضی چیزها، تجربه کردنی نباشد؛ ولی باید از آن سردرآورد.
2) پیگیری هر مسألهٔ مبهمی، کنجکاویاش را تحریک میکند و وقتی با مسألهای روبرو میشوم، همهٔ وجودش را به خود مشغول میکند و تا حقیقت چیزی برایش روشن و کشف نشود، دست بردار نیست.
3) بدن لرزی فرد در هنگام رویارویی با یک مسأله و به فکر فرورفتن، به شدّت دچار لرزش بدن میشود
4) تشنگی و گرسنگی احساس تشنگی و گرسنگی شدید پس از یک فعّالیّت ذهنی و به فکر فرو رفتن
بنابر این «سرسختی شناختی» بدین معناست: «برانگیختگی کنجکاوی فرد با هر مسألهٔ مبهمی در قلمرو فعّالیّتهای مورد علاقه همراه با ناآرامی و مشغولیّت فراگیر و سرسختانه که وی را به سوی کشف حقیقت از طریق تجربه سوق میدهد. این حالات همراه با بدن لرزی و تشنگی و گرسنگی است.»
جنب و جوش هیجانی به سه خصیصه دلالت دارد:
1) ورزش معنای لذّت از جنب و جوش و فعّالیتهای بدنی و ورزشیِ متنوّع و تحرّک که همراه با یادگیری دقیق فعّالیتهای بدنی و برخورداری از مهارتهای بالا در انجام این فعّالیتهاست و موجب انجام راحت حرکات ورزشی میشود.
2) فعّالیّت فعّالیّت و تلاش و پرکاری همیشگی که هرگز از آن دست نمیکشد
3) هیجان لذّت و خوشحالی در ماجراجویی و هیجان همراه با واکنشهای هیجانی به سادگی
از این رو، جنب جوش هیجانی بدین معناست: «لذّت از ماجراجویی، هیجان و فعّالیتهای بدنی همراه با یادگیری دقیق آنها که موجب برخورداری از مهارتهای بالای حرکتی میشود و تحرّک آشکار، واکنش هیجانی راحت و پرکاری همیشگی را هموار میکند.»
نیروی روانی به چهار ویژگی اشاره میکند:
1) توانش احساس نیرومندی شدید در فعّالیّتهای مورد علاقه همراه با فراگیری اندیشههای هیجان انگیز درزندگی، وسعت سرگرمیها و بدون درماندگی برای حلّ مسائل در آن زمینهها
2) تکاپو فشار درونی و دائمی برای انجام فعّالیّت و جنب و جوش و بیقراری که همراه با گردش اندیشه است
3) تجدّد جذّابیت هر چیز و کار بزرگ و نو در زندگی که فرد را به سوی تجربه دانستهها سوق میدهد
4) شوخ طبعی
پس نیروی روانی بدین معناست: «احساس نیرومندی شدید در حلّ مسألهٔ مورد علاقه، بدون درماندگی و بدون احساس گذشت زمان همراه با فراگیری اندیشههای هیجان انگیز در زندگی که فرد را به سوی انجام برای کار بزرگِ نو و جذّاب سوق میدهد.»
بیتابی به معنای بیقراری، دلمشغولی، شکّ و تردید، احساس دلشورگی، دلنگرانی، بیمناکی، فرسودگی، تنهایی، ناامیدی در هنگام گردش اندیشه و رویارویی با مسأله است. (علیخانی، 1396)
نظریه در آینهٔ پژوهش
رابطهٔ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد