۴۸. نیروی روانی، پویایی روانی، بیتابی و خلاقیت
بررسی مقایسه ای همبستگی خلّاقیّت و هیجان اندیشه در دختران و پسران تیزهوش و مستعد نشان داد که خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش با پویایی روانی همبستگی مثبت و با بیتابی روانی همبستگی منفی دارد. علاوه بر آن، در حالی که خلّاقیّت دختران تیزهوش و مستعد با پنج عامل مقیاس پویایی و چهار عامل مقیاس بیتابی آزمون هیجان اندیشه همبستگی نشان داد، این رابطه برای پسران فقط در چهار عامل مقیاس پویایی به دست آمد. به نظر میرسد رابطهٔ هیجان اندیشه با خلّاقیّت بستگی به جنسیّت دارد. اندیشه خلاق دختران نوجوان تیزهوش و مستعد به جنب و جوش هیجانی، سرسختی شناختی، نیروی روانی، عدم بیقراری، عدم گرفتاری درونی، عدم بیمناکی، و عدم احساس تنهایی بستگی دارد اما امری مستقل از اندیشه گردی وحالات روان تنی هیجان اندیشه است. اندیشه خلاق پسران نوجوان تیزهوش و مستعد فقط بانیروی روانی و پویایی روانی (سرسختی شناختی و جنب وجو ش هیجانی) همبستگی نشان داد. (کاظمی حقیقی، 1389)
مطالعات همچنین نشان میدهند که پویایی به طور مثبت و بیتابی روانی به طور منفی خلاقیت دانشجویان هنر را پیش بینی میکنند.(ترابی، 1394؛ بهرامی و ترابی، 1396)
هیجان اندیشه، هوش و خلاقیت
هوش تحلیلی از طریق خصایص شخصیتی «استقلال فردی»، «ارزشگذاری واقع گرایانه» و «شوخ طبعی» (یکی از خصایص نیروی روانی) قابل پیش بینی است.(اسدی، 1399)
دستاوردهای پژوهشی پیرامون دانشآموزان پسر و دختر 14 تا17ساله دال بر آن است که:
الف) جز «جنب و جوش هیجانی» همه مؤلّفههای هیجان اندیشه با «هوش تجربی» نوجوانان رابطه دارند.
ب) همه متغیّرهای هیجان اندیشه (سرسختی شناختی، بیتابی، نیروی روانی و جنب و جوش هیجانی) قادر به پیش بینی خلاقیت نوجوانان هستند. در این میان «سرسختی شناختی» قویترین پیش بین برای خلاقیت نوجوانان قلمداد میشود. در مجموع، رابطه «سرسختی شناختی» و «پایداری» نوجوانان با «خلاقیت» آنها بستگی به«هوش تجربی» دارد.
بنابراین اگر سرسختی شناختی موجب خلاقیت نوجوانان میشود، از مسیر هوش تجربی آنها میگذرد. ظرفیّت «یکپارچگی حسی حرکتی برای شناخت» در میان نوجوانان موجب تسهیل رابطه سرسختی شناختی با خلاقیت میشود. همچنین اگر پایداری شخصیّتی نوجوانان سبب خلاقیت آنها میشود، از مسیر هوش تجربی میگذرد. ظرفیّت «یکپارچگی حسّی حرکتی برای شناخت» در میان نوجوانان، رابطه پایداری شخصیتی با خلاقیت را تسهیل میکند. (باغبان، 1399)
بررسی رابطه میان هیجان اندیشه و ویژگیهای شخصیت با خلاقیت در دانشآموزان پسر و دختر 15 تا17ساله نشان داد که میان پایداری در امور، تفرّد، نیروی روانی، جنب و جوش هیجانی و سرسختی شناختی با خلاقیّت رابطه وجود دارد.(باغبان، 1399)
به نظر میرسد از میان مؤلفههای هیجان اندیشه، سرسختی شناختی پیش بین هوش تجربی و نیروی روانی پیش بین هوش تحلیلی است.
هیجان اندیشه و رضایت از زندگی
بر اساس «نظریه تعاملی انتظار»، انتظار هر فرد آدمی از خود و یا دیگری متأثّر از سه نیاز بنیادین روانی یعنی «امنیّت»، «تفرّد» و «پیشرفت» است و این تأثّر جنبه تعاملی دارد؛ بدین معنا که هر سه نیاز به گونه تعاملی در پی ریزی انتظار نقش دارند. لذا انتظار در زندگی (از خود و یا دیگری) برایند تعاملی نیازهای سه گانه روانی است و به تبع آن، خشنودی و رضایت از زندگی بستگی به آن دارد که با چه کیفیت و کمیتی نیاز فرد «امنیت»، «تفرد» و «پیشرفت» برآورده شده است. بر پایه این نظریه میتوان از «رضایت از زندگی» چنین تعریفی به دست داد: «احساس سرزندگی و آرامش روانی ناشی از برخورداری فرد از حمایت راهنما و معنویّت برای درست زیستی در هنگام رویارویی با سختیها و بهره مندی از همراهی فرد مناسب، احترام و همکاری اطرافیان، استقلال و آزادی کافی که با استقرار در جایگاهی شایسته، نقشی پویا، متنفذ و رقابتجویانه در محیط دریافت میکند».(کاظمی، 1399؛ روانشناسی انتظار)
نیروی روانی، بیتابی و رضایت از زندگی
پژوهشها نشان میدهند نقش ویژگیهای شخصیّت در رضایت از زندگی بستگی به نیروی روانی دارد.
«پیوندجویی» به معنای دلسوزی، توجّه به احساسات دیگران و احترام به حقوق آنها، معاشرتطلبی، پیوندجویی، ترّحم به دیگران، ظرافت در بیان عاطفی و ترجیح فضای گرم عاطفی و «ارزشگذاری انتزاعی» به معنای علایق علمی، نظری، انتزاعی، فلسفی و عقلانی به همراه فعّالیّتهای فکری در کنار «حلّ مسأله» به مثابه تشخیص وکاربرد دانش و مهارتهای که منجرّ به پاسخ درست یادگیرنده به موقعیت یا رسیدن او به هدف مورد نظر میشود از طریق «نیروی روانی» به معنای احساس نیرومندی شدید در حلّ مسألهٔ مورد علاقه، بدون درماندگی و بدون احساس گذشت زمان همراه با اندیشههای هیجان انگیز که فرد را به سوی انجام برای کار بزرگِ نو سوق میدهد منجرّ به رضایت فرد از زندگی میشود بدین معنا که فرد از حمایت راهنما و معنویّت برای درست زیستی در هنگام رویارویی با سختیها برخورداری مییابد و از همراهی فرد مناسب، احترام و همکاری اطرافیان، استقلال و آزادی کافی بهره مند میشود به گونه ای که به وی احساس آرامش روانی و سرزندگی میدهد و با استقرارش در جایگاهی شایسته، نقشی پویا، متنفذ و رقابتجویانه در محیط دریافت میکند. به طور کلی پایداری، انعطاف پذیری، استقلال طلبی، حساسیت و پیوند جویی از طریق نیروی روانی با ث رضایت از زندگی زنان متاهل میشوند.(مالمیر، 1398)
سرسختی شناختی و رضایت از زندگی
سرسختی شناختی زنان شاغل کارمند و غیر شاغل در کنار حمایت عاطفی زناشویی میتواند رضایت از زندگی آنها را پیش بینی کند. این رابطه در میان زنان شاغل کمی بیشتر بود.(ده ملایی، 1397)
«حمایت عاطفی زناشویی» به چهار عامل «احساس ارزندگی»، «پیمانداری»، «همراهی» و «همکاری» در زندگی مشترک اشاره دارد.
احساس ارزندگی به مفهوم ارجگذاری به عقاید و نظرات و توجّه به خواستهها و گذشت از لغزشهاست.
پیمانداری اشاره به صداقت، وفاداری و قابلیت اعتماد دارد.
همراهی به معنای آرامش خاطر ناشی از اعتماد و همراهی در زندگی است.
همکاری ارزشگزاری به همسر، مسؤولیّت پذیری و اهمیّت به رابطهٔ زناشویی(کاظمی، 1396)
به بیان دیگر، رضایت از زندگی به مفهوم «نیل به خواستهها، احساس شرایط عالی در زندگی، احساس نزدیکی به آرمانها و خشنودی از آنچه گذشته» با «احساس ارزندگی، پیمانداری، همراهی و همکاری در زندگی مشترک» و «کنجکاوی برانگیخته در فعّالیّتهای مورد علاقه و مشغولیّت فراگیر و سرسختانه برای کشف حقیقت از طریق تجربه» همراهی دارد.