۷. ساختار کروی استعداد: توانایی‌های بنیادین در تعامل با زمینه‌ها
استعداد، توانایی چندبعدی و تعاملی است که بر پایه پنج توانایی بنیادین (سه نوع هوش و دو نوع کنش) در بستر زمینه‌های خاص شکل می‌گیرد و فرد را قادر می‌سازد با درک، یادگیری، نوآوری و انجام دقیق کار، قابلیت‌های خود را به بهترین شکل بروز دهد.
تعریف کلی استعداد
استعداد مجموعه‌ای از توانایی‌های بنیادین است که در تعامل با زمینه‌های خاص، فرد را قادر می‌سازد تا مفاهیم ویژه و پیچیده را درک، یادگیری و طبقه‌بندی کند؛ یا کارها را به صورت ماهرانه و دقیق انجام دهد و قابلیت‌های شخصی خود را در آن زمینه به شکلی برجسته بروز دهد.
حیطه های سه گانه
دامنه شناختی: به معنای توانایی‌های یادگیری و درک:۱. هوش تحلیلی ۲. هوش تجربی ۳. هوش تحصیلی
دامنه رفتاری به معنای توانایی‌های انجام کار و کنش:۱. کنش نوسودمندی ۲. کنش وظیفه‌مندی
زمینه خاص به معنای بافت محیطی و موقعیتی که استعداد در آن بروز می‌کندشرایط محیطی، فرهنگی، کاری، آموزشی و ...
پنج توانایی بنیادین
الف) سه نوع «هوش» یا توانایی یادگیری
هوش تحلیلی: تمرکز بر فهم عمیق، محوریابی، ریشه‌یابی، تجزیه و تحلیل، طبقه‌بندی نوآورانه و سازماندهی مطالب و مفاهیم.
هوش تجربی: توانایی تجربه مستقیم، تحریک کنجکاوی، آزمون و خطا و خلق طرح‌های سودمند نوین بر اساس تجربه.
هوش تحصیلی: یادگیری دقیق و عمیق مواد درسی و عملی، همراه با توانایی فهم و به کارگیری آنها در شرایط تحصیلی و تخصصی.
ب) دو نوع «کنش» یا توانایی انجام کار
کنش نوسودمندی: توانایی بروز طرح‌ها و راهکارهای جدید، آسان و مؤثر برای حل مسائل پیچیده با رویکرد نوآورانه و سودمند.
کنش وظیفه‌مندی: توانایی انجام دقیق و درست وظایف محوله با تمرکز بر صحت، دقت و رعایت استانداردها.
4. تعامل‌های ترکیبی در ساختار کروی
ترکیب‌های گوناگون سه هوش و دو کنش در زمینه‌های مختلف، موجب بروز انواع متفاوت استعداد می‌شود. به طور مثال:
نوسودمندی تجربی: تحریک کنجکاوی و تولید راهکارهای نوین بر اساس تجربه عملی
نوسودمندی تحصیلی: تسلط در یادگیری و حل خلاقانه مسائل در بستر تحصیلی
نوسودمندی تحلیلی: استفاده از تحلیل عمیق برای خلق راهکارهای کاربردی
وظیفه‌مندی تجربی: استفاده از تجربه برای انجام دقیق وظایف
وظیفه‌مندی تحصیلی: انجام صحیح وظایف مبتنی بر دانش آموخته شده
و همچنین ترکیب‌های سه‌گانه مانند نوسودمندی تحصیلی-تحلیلی-تجربی که بیانگر فردی است که همه این هوش‌ها را برای نوآوری به کار می‌گیرد.
چرخه تعامل استعداد با زمینه
زمینه خاص در یک تعامل پویا و متقابل با پنج توانایی بنیادین، استعداد فرد را شکل می‌دهد؛ یعنی استعداد بدون زمینه، قابلیت ظهور کامل ندارد و زمینه هم بر شکل و ظهور آن اثر می‌گذارد.
استعداد به شکل یک ساختار کروی در سه بعد (شناختی، رفتاری، زمینه‌ای) تعریف می‌شود که به صورت تعاملی، توانایی‌های یادگیری و انجام کار را در فرد فعال می‌سازد.