خودباوری یعنی چه؟
خودباوری همان ارزیابی و باوری است که هر کس دربارهٔ خودش دارد. وقتی این نگاه به درس و مدرسه برمی‌گردد، به آن خودباوری تحصیلی می‌گویند. یعنی بچه‌ها درست و واقع‌بینانه بدانند در درس خواندن چه توانایی‌هایی دارند. ریشهٔ این باور هم در هویت آن‌هاست، یعنی تصویری که از خودشان به‌عنوان یک دانش‌آموز دارند.
این موضوع فقط به کارنامه مربوط نیست. هویت و خودباوری در سلامت روان نوجوانان بااستعداد و کنار آمدنشان با مدرسه نقش مهمی دارد. وقتی هویت ضعیف باشد، معمولاً آمادگی برای درس، تعادل روانی و سازگاری با جمع هم کم می‌شود. بخشی از ترک تحصیل‌های نابجا هم می‌تواند به همین آشفتگی هویت برگردد. در مقابل، هر کاری که هویت نوجوان را محکم‌تر کند، هم پیشرفت درسی او را بالا می‌برد و هم سلامت روانی و اجتماعی‌اش را. اگر فقط بر آماده کردن بچه‌ها برای دانشگاه پافشاری کنیم و به این احساس هویت توجه نکنیم، یک عامل مهم را از قلم انداخته‌ایم. [۲]
نمرهٔ خوب همه‌چیز نیست
خیلی‌ها خیال می‌کنند بچه‌ای که درسش خوب است، لابد آرام و سازگار هم هست. اما توانایی درسی ربطی به سازگاری اجتماعی ندارد. همان‌قدر که ناسازگاری میان بچه‌هایی دیده می‌شود که در درس مشکل دارند، میان شاگرد اول‌ها هم پیدا می‌شود. استعداد درسی جلوی اضطراب را نمی‌گیرد و به‌تنهایی آرامش نمی‌آورد. بخش قابل‌توجهی از نوجوانانی که دلشوره دارند و با دیگران کنار نمی‌آیند، ممکن است استعداد درسی فوق‌العاده‌ای داشته باشند.
پس سازگاری از کجا می‌آید؟ از درک جمع و پیدا کردن جای خود در محیط. خودباوری راه را برای پذیرفتن خود باز می‌کند و جامعه هم احساس امنیت و پیوند با دیگران را می‌دهد. پذیرفتن خود، امنیت و پیوند، پایه‌های احساس ارزشمندی هستند.
نقطهٔ اتصال آدم با محیط، هدف داشتن و تعهد است. نوجوان تیزهوش باید این هدف را از درون بخواهد و محیط هم از آن حمایت کند. اگر هدفش با واقعیت‌های دنیای بیرون جور نباشد، فقط در خیالش می‌ماند. بلندهمتی این بچه‌ها آن‌ها را از دنیای خیال بیرون می‌کشد و سازگارترشان می‌کند. هدف داشتن هم به نوجوان هویت می‌دهد و هم نقشش را در جمع روشن می‌کند. [۲]
دخترها و پسرها؛ شبیه یا متفاوت؟
رابطهٔ خودباوری و هوش به جنسیت هم بستگی دارد. نشانه‌های زیادی هست که پسرهای تیزهوش خودباوری بیشتری دارند. آن‌ها توانایی‌هایشان را راحت‌تر می‌پذیرند و می‌توانند خودشان را بسنجند. خودباوری درسی و اجتماعی‌شان به‌ویژه در دبیرستان بالاتر است و در ریاضی هم به خودشان باور بیشتری دارند.
با این حال تصویر همیشه یک‌طرفه نیست. در بعضی بررسی‌ها خودباوری دختران تیزهوش مثبت‌تر از پسرها بوده است. به نظر می‌رسد برنامه‌های آموزشی ویژه روی دخترها اثر بیشتری گذاشته‌اند، چون خودباوری دخترها بیشتر از محیط و وضع اجتماعی و اقتصادی خانواده تأثیر می‌گیرد. نوع استعداد هم مهم است و بچه‌هایی که استعداد درسی دارند، در درس به خودشان باور بیشتری دارند. جالب اینکه توانایی در ریاضی روی احساس ارزشمندی دخترها اثر می‌گذارد، اما در پسرها چنین اثری دیده نمی‌شود.
در بعضی زمینه‌ها هم فرقی نیست. دختر و پسر تیزهوش خودشان را به یک اندازه رهبر می‌دانند و تصویرشان از یک رهبر خوب هم یکی است. [۲]
از کتاب و علم تا خانه و همسر
پسرهای تیزهوش معمولاً نگاه مثبت‌تری به علم دارند و در اوقات فراغت بیشتر سراغ کارهای علمی می‌روند. دخترها اما در فعالیت‌های سرگرم‌کنندهٔ علمی جلوترند. دخترها به خواندن و مطالعه هم نگاه مثبت‌تری دارند و آن را بیشتر یک سرگرمی می‌دانند.
دربارهٔ خانواده و کار، دخترها و پسرها برنامه‌های مشابهی دارند و بیشترشان برای ازدواج و بچه‌دار شدن نقشه می‌کشند. فرق در جای دیگری است. بیشتر دخترهای ۱۶ تا ۱۸ ساله می‌گویند دربارهٔ کار و خانه با همسرشان تعارضی احساس نمی‌کنند، اما نیمی از پسرها در این باره مطمئن نیستند. این تردید ممکن است از آنجا بیاید که خانه‌داری در نگاه آن‌ها یک کار کامل و مستقل به حساب نمی‌آید و گرمای خانواده‌ای که حاصل حضور یک مادر و همسر است، کم‌رنگ می‌شود. همین نگاه می‌تواند نیازشان به مشاورهٔ خانوادگی بعد از ازدواج را بیشتر کند. [۱]
سن، بلوغ و یک باور اشتباه
بچه‌های تیزهوش مراحل رشد فکری را سریع‌تر طی می‌کنند، اما بلوغ این برتری را تعدیل می‌کند و بعد از آن، سن روی آن‌ها و همسالان عادی‌شان اثر مشابهی دارد. احساس ارزشمندی آن‌ها بین ۱۴ تا ۱۷ سالگی بیشتر می‌شود.
برخلاف تصور خیلی‌ها، رشد اخلاقی این بچه‌ها از همسالانشان جلوتر نیست و هوش ربطی به آن ندارد. اگر نوجوان تیزهوش تصور نادرستی از خودش داشته باشد، ممکن است انتظارهای غیرواقعی پیدا کند و دنبال امتیاز ویژه باشد. اگر خودباوری او در ۱۳ تا ۱۸ سالگی با کمک مشاوره واقع‌بینانه نشود، مشکلاتی مثل پیشرفت‌طلبی افراطی، احساس غریبگی با همسالان، حساسیت در رابطه با دیگران و رقابت‌های ناسالم سر باز می‌کند. سوءتفاهم معلم‌ها و مربیان دربارهٔ حال‌وروز این نوجوانان هم این گره‌ها و افت درسی را بیشتر می‌کند. با این همه، تیزهوشان با وجود بعضی مشکلات عاطفی، در کنار آمدن با جمع از دیگران موفق‌ترند. [۱]
چه کاری از دست شما برمی‌آید؟
فرهنگ و وضع اقتصادی و اجتماعی خانواده روی علاقه‌ها و نگرش‌های این بچه‌ها اثر زیادی دارد؛ حتی بیشتر از ویژگی‌های جسمی و شخصیتی. در خانواده‌های کم‌درآمد، دعواهای خانوادگی و افت درسی این بچه‌ها بیشتر دیده می‌شود. پس فضای خانه را دست‌کم نگیرید.
باورهایی مثل اینکه دنیا نظم و ترتیبی دارد، کارها با عقل پیش می‌رود، هر آدمی ارزش خودش را دارد، پیشرفت با تلاش به دست می‌آید و هر کسی می‌تواند موفق شود، در کنار خانواده‌ای که اعضایش نقش‌های مکمل هم دارند، بهترین زمینه را برای شکوفایی استعداد فراهم می‌کند. کنار این‌ها، به کارنامه بسنده نکنید. ببینید فرزندتان چه تصویری از خودش دارد و اگر لازم شد، از مشاور کمک بگیرید. [۱]
منابع
[۱] استعداد و تیزهوشی، «خود باوری در میان دختران و پسران تیزهوش» — خود باوری در میان دختران و پسران تیزهوش
[۲] استعداد و تیزهوشی، «بهداشت روانی تیزهوش و خودباوری تحصیلی» — بهداشت روانی تیزهوش و خودباوری تحصیلی