پدر و مادرها معمولاً دوست دارند فرزندشان همان‌گونه بیندیشد و رفتار کند که خودشان می‌پسندند. اما فرزند مستعد و تیزهوش، از همان سال‌های نخست زندگی، می‌خواهد «خودش» باشد. او می‌خواهد مستقل بیندیشد، به شیوهٔ خودش بیاموزد و راه خودش را بیابد. در روان‌شناسی به این گرایش «تفرّد» گفته می‌شود. در این‌جا نخست معنای تفرّد را بیان می‌کنیم، سپس یافته‌های پژوهش‌ها را دربارهٔ آن ذکر می‌کنیم و در پایان، دلالت‌های آن را برای خانواده مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ تفرّد چیست؟
تفرّد یعنی آن‌که هر فرد، ظرفیّت‌ها و توانایی‌های ذاتی خود را دریابد و آنها را به ظهور برساند. مقصود از تفرّد، «تحقّق فردیّت» است؛ یعنی فرد همان کسی شود که در توان اوست. تحقّق فردیّت از خودشکوفایی گسترده‌تر است.
هر خاستگاهی که موجب تفرّد شود، در این قلمرو جای می‌گیرد؛ مانند معنایابی، موفقیّت، جاودانگی، خودشناسی، محیط‌شناسی، آزادی، استقلال و خودمختاری. خودمختاری یعنی آن‌که فرد بتواند خودش دربارهٔ کارهایش تصمیم بگیرد.
محور تفرّد، «خودیابی» است. خودیابی یعنی آن‌که فرد خودش را کشف کند و بشناسد. دریافت و کشف ظرفیّت‌های ذاتی، امری ساده نیست.
ب ـ خودیابی: بزرگ‌ترین کشف فرزند
خودیابی یک فرایند اکتشافی است. مانند هر فرایند اکتشافی دیگری، دو دوره دارد: دورهٔ «پویایی» و دورهٔ «بی‌تابی». در دورهٔ پویایی، فرد با جنب‌وجوش و تکاپو در جست‌وجوی خود است. در دورهٔ بی‌تابی، نوعی ناآرامی درونی او را فرا می‌گیرد؛ زیرا هنوز آنچه را می‌جوید نیافته است.
بزرگ‌ترین اندیشهٔ فرد، کشف خود است. این کشف با کنجکاوی نیرومند و پیگیرانه همراه است و بالاترین کشف و شناخت قلمداد می‌شود. در واقع همهٔ کشف‌های دیگر سایهٔ این کشف‌اند؛ به بیان دیگر، کشف‌های دیگر برای کشف خود است.
فرد خلّاق نیز در کشف پدیده‌ها، در جست‌وجوی خود است؛ گرچه این جست‌وجو در قالب تکاپو در محیط و اشیاء نمودار می‌شود. اگر راهنمایی داشته باشد، ابتدا به کشف خود مبادرت می‌ورزد و بالطّبع برای خودیابی هم دچار بی‌تابی می‌شود. بی‌تابی برای یافتن خود امری اجتناب‌ناپذیر است.
پس پدر و مادر باید بدانند که ناآرامی فرزند در این مسیر، نشانهٔ ناهنجاری نیست. واقعیّت آن است که آزردگی‌ها و رنج‌ها از «ناخودآگاهی» نشأت می‌گیرند؛ یعنی از ناآگاهی فرد نسبت به خودش.
خودیابی به نوبهٔ خود، زمینهٔ «معنایابی در زندگی» را مهیّا می‌کند. هر فردی باید مفهوم و معنای نیرومندی در زندگی‌اش یافته باشد و با آن زندگی کند. پس این معنا باید درونی شود. بی‌تابی برای معنایابی در زندگی از ناآرامی‌های قابل تقدیر قلمداد می‌شود.
ج ـ تفرّد در فرزند مستعد
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که استقلال و خودمختاری، یک نیاز و ویژگی عاطفی در افراد مستعد است (فرانکس و دولان، ۱۹۸۲؛ فری، ۱۹۹۳؛ استروپ، ۲۰۰۲). این گرایش یک خصیصهٔ نگرشی نیز به شمار می‌رود (ددریک و همکاران، ۱۹۷۷).
پایه‌های تفرّد حتّی از دوران خردسالی دیده می‌شود (وایندکر و همکاران، ۱۹۹۷؛ کیتانو، ۱۹۸۵؛ استیل، ۱۹۸۹). این گرایش حتّی در میان افراد مستعدّی که دچار برخی نارسایی‌های عضوی هستند نیز وجود دارد (ویلارد هالت، ۱۹۹۸).
استقلال در تفکّر و اندیشیدن، یکی از ویژگی‌های تیزهوشی محسوب شده است (دلپ و مارتینسون، ۱۹۷۴؛ چاستین، ۱۹۸۱). دانش‌آموزان مستعدّ حتّی از ابتدای دورهٔ آموزشی و تحصیلی، روش‌های مستقلّ را در یادگیری و فعّالیّت‌های مستقلّانه ترجیح می‌دهند (هاوس و همکاران، ۱۹۷۱؛ گریگز، ۱۹۸۴).
د ـ چرا تفرّد اهمیت دارد؟
تفرّد با «تفکّر واگرا» همبستگی دارد (آلبرت و رانکو، ۱۹۸۹). تفکّر واگرا یعنی آن‌که فرد برای یک مسئله، راه‌ها و پاسخ‌های گوناگون و تازه بیابد. همچنین تفرّد با فعّالیّت بیشتر و مسؤولیّت‌پذیری اجتماعی ارتباط دارد (چایلدز، ۱۹۸۱). پس فرزندی که مستقل است، لزوماً از جامعه جدا نمی‌شود؛ بلکه احساس مسؤولیّت بیشتری نشان می‌دهد.
نقش ارزشمند استقلال در پرورش جنبه‌های گوناگون استعداد نیز نشان داده شده است:
۱ ـ استعداد رهبری (تایتل، ۱۹۸۴)؛
۲ ـ پرورش حسّاسیّت هنری در خلّاقیّت (دافی، ۱۹۷۹)؛
۳ ـ نگارش خلّاقانه (شالکایند و باسکین، ۱۹۷۳)؛
۴ ـ پرورش شغلی و برنامه‌ریزی برای آیندهٔ حرفه‌ای (مارشال، ۱۹۸۲؛ رودنشتاین و گلیکاوفهاگس، ۱۹۷۷).
از این رو، نادیده‌انگاری این ویژگی، تبعات ناخوشایند روانی، عاطفی و اجتماعی بر جای می‌گذارد. عدم پذیرش استقلال و تفرّد از سوی محیط ممکن است به ناسازگاری‌های اجتماعی بینجامد (لرو، ۱۹۸۶؛ کاتنا، ۱۹۷۵).
هـ ـ تفرّد در گذر نوجوانی
بررسی دختران نوجوان تیزهوش نشان داده است که با افزایش سن و ارتقا در پایه‌های تحصیلی، فردیّت‌های آنان به‌طور قابل ملاحظه‌ای بروز می‌کند. استعدادها، نگرش‌ها و علایق ویژه و انفرادی رشد می‌یابند. نیاز بیشتری احساس می‌شود تا فردیّت آنها از سوی جامعه شناخته شود. این انتظار، همگام با نیاز به داشتن دوستان صمیمی، رشد می‌کند.
در همین گذر، توقّعات محیطی نسبت به نوجوان افزایش می‌یابد و انتظار او برای تعدیل این توقّعات در دبیرستان بیشتر می‌شود. در سنین ۱۲ تا ۱۴، نیاز به حمایت محیطی بیش از روابط دوستانه با محیط اجتماعی اهمیت می‌یابد. در سنین ۱۵ تا ۱۸، تعدیل توقّعات محیط بیش از پیشرفت اجتماعی انتظار می‌رود. با این حال، نیاز به حمایت‌های مادی و معنوی، همراه با توجه به استقلال و فردیّت، کماکان وجود دارد.
بنابراین پدر و مادر در این سال‌ها باید دو کار را با هم انجام دهند: از فرزند حمایت کنند و در عین حال، استقلال و فردیّت او را به رسمیّت بشناسند.
و ـ رهنمودهای خانواده
برجستگی این خصیصه آن چنان است که هیچ رهنمود تربیتی برای فرد مستعدّ در خانواده قادر نیست آن را نادیده بینگارد. نکات سفارش‌شده به پدر و مادر چنین است (سیلورمن، ۱۹۹۲؛ کارنز و همکاران، ۱۹۸۴؛ کارنز و شودل، ۱۹۸۷؛ ترفینگر، ۱۹۷۸):
۱ ـ پذیرش استقلال فرزند؛ یعنی والدین بپذیرند که فرزندشان دیدگاه و راه خاصّ خود را دارد.
۲ ـ احترام به استقلال وی؛ یعنی این دیدگاه‌ها و انتخاب‌ها را بی‌ارزش نشمارند.
۳ ـ رفتار تشویق‌آمیز برای تفرّدش؛ یعنی هرگاه فرزند در جهت خودیابی و استقلال گام برمی‌دارد، او را تشویق کنند.
در آموزش فرزند مستعد نیز باید استقلال او از حیث «خودجهت‌دهی» مورد تأکید قرار گیرد (استیوارت، ۱۹۸۱؛ ترفینگر، ۱۹۸۲). خودجهت‌دهی یعنی آن‌که فرزند خودش مسیر یادگیری‌اش را تعیین و دنبال کند. در امر نیازهای آموزشی، برنامه‌هایی اولویّت می‌یابند که استقلال آنها را تقویت کنند (فولیس و کراکاور، ۱۹۸۲). خانواده‌ها در انتخاب برنامه‌های آموزشی فرزندشان می‌توانند این اصل را در نظر داشته باشند.
پدر و مادرهای دختران مستعد باید به نکتهٔ دیگری نیز توجه کنند. برطرف‌سازی پدیدهٔ ضعف تحصیلی در میان دختران مستعدّ مستلزم حمایت از تفرّد و استقلال آنهاست (اسماتنی، ۱۹۹۸).
روشن است که پذیرش، احترام و تشویق تفرّد فرزند در خانه، او را در مسیر خودیابی یاری می‌دهد. چنین فرزندی ناآرامی‌های این مسیر را بهتر از سر می‌گذراند و به معنای نیرومندی در زندگی‌اش دست می‌یابد. از این طریق، استقلال در اندیشه با مسؤولیّت‌پذیری اجتماعی همراه می‌شود و استعدادهای رهبری، هنری، خلّاقانه و شغلی او مجال شکوفایی بیشتری خواهند یافت.
منبع
نخبه‌شناسی، «مبانی مشارکت نخبگان در سیاستگذاری فرهنگی: پذیرش اجتماعی مشارکت فرهنگی نخبگان و ملازمات آن» — مبانی مشارکت نخبگان در سیاستگذاری فرهنگی پذیرش اجتماعی مشارکت فرهنگی نخبگان و ملازمات آن
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «انتظار» — انتظار
نخبه‌شناسی، «سیاست‌های مشارکت‌افزایی نخبگان در سیاستگذاری فرهنگی» — سیاست‌های مشارکت افزایی نخبگان در سیاستگذاری فرهنگی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تفرّد» — تفرد
استعداد و تیزهوشی، «تفسیر» — تفسیر
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: تفرّد (پرورش استعداد)