توانایی برجسته در ریاضیات تنها به ذهن و هوش فرزند وابسته نیست. تیزهوش ریاضی از مجموعه‌ای از ویژگیهای شخصیتی، نگرشی و انگیزشی برخوردار است که رفتار او را در خانه و مدرسه شکل می‌دهد. پدر و مادری که این ویژگی‌ها را بشناسند، رفتار فرزندشان را بهتر درک می‌کنند و برخی از حالات او را که ممکن است در نگاه نخست عجیب یا نگران‌کننده به نظر برسد، به‌درستی تفسیر خواهند کرد. در این‌جا به ذکر یافته‌های پژوهشی در این زمینه می‌پردازیم و سپس دلالت‌های آن‌ها را برای خانواده بررسی می‌کنیم.
الف ـ نگرش؛ ساختار بنیادی تیزهوشی ریاضی
بدون تردید جنبهٔ نگرشی تیزهوشی ریاضی، ساختار بنیادی این نوع تیزهوشی را تشکیل می‌دهد. منظور از «نگرش» مجموعهٔ باورها و دیدگاه‌هایی است که فرد نسبت به خود و جهان پیرامونش دارد. تیزهوشان ریاضی از یک بافت اعتقادی و نگرشی نظام‌یافته برخوردارند که دیدگاه آن‌ها را نسبت به هستی و جهان موجود پی می‌ریزد.
یکی از عناصر مهم این بافت، «خودباوری ریاضی» است؛ یعنی باور فرزند به این‌که در ریاضیات توانا و شایسته است. اصل کلی آن است که فرد تیزهوش نگرش مثبتی نسبت به علم دارد و این نگرش کم و بیش شامل ریاضیات نیز می‌شود.
نکتهٔ امیدوارکننده برای خانواده‌ها آن است که نگرش ریاضی ثابت و تغییرناپذیر نیست و می‌توان آن را تقویت کرد. ثمرات یک برنامهٔ افزایش نگرش ریاضی در میان دختران تیزهوش پایه‌های چهارم تا هفتم مثبت بوده است. در این برنامه به سه اقدام اساسی توجه شد:
1 ـ فعالیت‌های حل مسئلهٔ ریاضی؛
2 ـ آشنایی با گزینش‌های شغلی و حرفه‌ای مربوط به حوزهٔ ریاضی؛
3 ـ مباحث مربوط به خودارجدهی؛ یعنی ارزشی که فرد برای خویشتن قایل است.
ب ـ خودپایایی و استقلال‌جویی
خودباوری ریاضی با «خودپایایی» همراه است. خودپایایی یک ویژگی شخصیتی است؛ یعنی فرد به خود تکیه می‌کند و می‌خواهد کارهایش را روی پای خود پیش ببرد. خودپایایی در کنار استقلال‌جویی، ریشه‌های شخصیتی کوشش‌ها و فعالیت‌های انفرادی را در عرصهٔ رفتار و عمل فراهم می‌سازد.
از این رو تیزهوشان ریاضی در امر یادگیری به مهارت‌های انفرادی روی می‌آورند. چنین فرزندی ممکن است ترجیح دهد مسائل خود را به تنهایی و بدون کمک دیگران حل کند. این حالت را باید جلوه‌ای از ساختار شخصیتی او دانست که به شدت از یک زمینهٔ گرایشی و انگیزشی تأثیر می‌پذیرد.
این ویژگیهای گرایشی، پابه‌پای توانمندی‌ها و نگرش‌های خاص، ساختاری را پدید می‌آورند که به آن «انتظار برای اثردهی در ریاضیات» می‌گوییم؛ یعنی این‌که یک دانش‌آموز تیزهوش در حوزهٔ ریاضی تا چه اندازه برای خود موفقیت و اثربخشی انتظار دارد. یافته‌های پژوهشی تاکنون «هیچ‌گونه تفاوت جنسیتی را در امر انتظار برای اثردهی در تکالیف ریاضیات آزمایشگاهی به دست نداده است» (هورویتز و اوبراین، ۱۹۸۵). از این رو استنباط می‌شود که «انتظار برای اثردهی در حوزهٔ ریاضی» مفهوم شایسته‌ای در تبیین نظام‌یافتگی روانی تیزهوشی ریاضی است.
ج ـ رقابت‌طلبی، پرخاشگری و آسیب‌پذیری‌های ویژه
یکی از قلمروهای مورد توجه پژوهشگران، مشکلات و آسیب‌های روانی تیزهوشان ریاضی بوده است. آیا فردی که در ریاضیات برجسته است، دچار مسائل و آزردگی‌های خاصی می‌شود؟
بررسی صفات شخصیتی نخبگان ریاضی نشان می‌دهد که میان افراد خلاق ریاضی و افراد خلاق در حوزه‌های علوم و هنرهای بصری، نوعی شباهت شخصیتی وجود دارد؛ اما «تفاوت‌های شخصیتی قابل ملاحظه‌ای با تیزهوشی کلامی یافت شده است». به بیان دیگر، فرزندی که در ریاضی برجسته است، از لحاظ شخصیتی با فرزندی که در سخن گفتن و نوشتن برجسته است، تفاوت‌های مهمی دارد.
دانش‌آموزان پیشرفته در حساب، پرخاشگری، استقلال‌جویی و رقابت‌طلبی افزون‌تری بروز می‌دهند و از خودپایایی فوق‌العاده‌ای برخوردارند. اما خودپایایی تیزهوشان ریاضی به عامل جنسیت بستگی دارد؛ دختران دارای توانایی ریاضی، خودپایایی کمتری نشان می‌دهند (هورویتز و اوبراین، ۱۹۸۵).
از سوی دیگر، «اندیشهٔ خلاق» که شاخصی از ویژگیهای ذهنی تیزهوشی ریاضی است، «رابطهٔ معتبری با اضطراب عمومی و اضطراب از امتحان نشان نداده است». بنابراین خلاقیت ریاضی فرزند را نباید به‌خودی‌خود نشانهٔ نگرانی و اضطراب او دانست.
د ـ یادگیری عمیق و پیگیر
تمایز شیوه‌های یادگیری دانش‌آموزان تیزهوش از افراد عادی، اصل پذیرفته‌شده‌ای است. تحلیل روش‌های مطالعهٔ تیزهوشان پایه‌های هشتم، دهم و دوازدهم نشان می‌دهد که روش آن‌ها مراحل ویژه‌ای را شامل می‌شود:
1 ـ بازخوانی؛ یعنی دوباره خواندن مطلب؛
2 ـ استنباط یا دلالت‌یابی؛ یعنی رسیدن به معنایی که در پس ظاهر مطلب نهفته است؛
3 ـ تحلیل ساختار؛ یعنی شناختن اجزای مطلب و پیوند میان آن‌ها؛
4 ـ توجه توأم با پیش‌بینی؛ یعنی دقت در مطلب همراه با حدس زدن ادامهٔ آن؛
5 ـ ارزشیابی؛ یعنی سنجیدن درستی و ارزش مطلب؛
6 ـ ارتباط‌دهی با حیطهٔ موضوع؛ یعنی پیوند دادن مطلب تازه با دانسته‌های پیشین در همان زمینه.
همچنین آشکار شده است که «دانش‌آموزان تیزهوش پایه‌های نهم تا دوازدهم تحصیلی در مقایسه با همتایان عادی خویش، اعتقاد کمتری به یادگیری سریع دارند». از دیدگاه این دانش‌آموزان، یادگیری نیازمند کوشش‌های پیگیر و عمیق است که ممکن است از حیث زمان، کند باشد. توجه به مراحل یادشده این باور را تبیین می‌کند؛ زیرا تحقق این مراحل به صرف وقت بیشتری نیاز دارد. حال آن‌که دانش‌آموزان عادی زمان کمتری را به یادگیری اختصاص می‌دهند و بازدهی ناچیزی نیز کسب می‌کنند.
هـ ـ دلالت‌ها برای خانواده
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که شناخت فرزند تیزهوش ریاضی بدون شناخت خصایص شخصیتی او کامل نمی‌شود. از این یافته‌ها چند نکتهٔ اساسی برای پدر و مادرها به دست می‌آید:
نخست، تمایل فرزند به یادگیری انفرادی و تکیه بر خود، ریشه در خودپایایی و استقلال‌جویی او دارد. این تمایل جلوه‌ای از ساختار شخصیتی تیزهوشی ریاضی است.
دوم، اگر فرزند زمان زیادی را صرف مطالعه می‌کند، این امر لزوماً نشانهٔ کندی ذهن نیست. او مراحل بازخوانی، استنباط، تحلیل و ارزشیابی را طی می‌کند و یادگیری را امری عمیق و پیگیر می‌داند.
سوم، رقابت‌طلبی و پرخاشگری افزون‌تر در میان پیشرفتگان حساب، بخشی از نیمرخ شخصیتی آنان است و از تیزهوشان کلامی متمایز است؛ از این رو نمی‌توان همهٔ فرزندان تیزهوش را با یک معیار سنجید.
چهارم، دختران دارای توانایی ریاضی خودپایایی کمتری نشان می‌دهند؛ در حالی که از حیث انتظار برای اثردهی در ریاضیات تفاوتی با پسران ندارند. تجربهٔ برنامهٔ افزایش نگرش ریاضی در میان دختران تیزهوش نشان داد که حل مسئلهٔ ریاضی، آشنایی با پیشه‌های مرتبط با ریاضی و توجه به خودارجدهی، نگرش آنان را به‌طور مثبت تقویت می‌کند.
پنجم، چون خودباوری ریاضی یک ویژگی متمایزکننده و شاخص است، هرگونه اظهارنظر و توصیف فرزند دربارهٔ خود (از جمله معرفی خود و شرح حال‌نگاری) برای شناسایی تیزهوشی ریاضی از اعتبار تشخیصی کافی برخوردار خواهد بود. پس سخنان فرزند دربارهٔ توانایی ریاضی‌اش را باید جدی گرفت.
ششم، قالب‌های رسمی، بسته و محدود برای تقویت و رشد استعداد ریاضی ناتوان‌اند و بخشی از ناسازگاری‌های آموزشگاهی تیزهوشان ریاضی به قواعد مرسوم و تنگ‌نظرانهٔ حاکم بر محیط‌های آموزشی بستگی دارد. به دلیل مجاورت تیزهوشی ریاضی با خلاقیت، آموزش این فرزندان باید از انعطاف کافی برخوردار باشد و در شرایط مقتضی به آموزش‌های غیررسمی، برون‌مدرسه‌ای و حتی خانگی امکان دهد.
روشن است که شناخت خودپایایی، استقلال‌جویی، رقابت‌طلبی و شیوهٔ یادگیری عمیق فرزند تیزهوش ریاضی، در کنار نگرش مثبت او به ریاضیات، به خانواده یاری می‌دهد تا رفتارهای او را درست تفسیر کند و زمینهٔ شکوفایی استعدادش را فراهم آورد.
منبع
روان‌شناسی سازمانی، «نقش ویژگیهای شخصیّتی در امنیّت شغلی» — نقش ویژگیهای شخصیتی در امنیت شغلی
استعداد و تیزهوشی، «خصایص شخصیتی» — خصایص شخصیتی
روان‌شناسی سازمانی، «فصل نهم» — فصل نهم
روان‌شناسی سازمانی، «تعامل شخصیّت و شغل» — تعامل شخصیت و شغل
روان‌شناسی سازمانی، «2 حمایت و تشویق محیطی» — 2 حمایت و تشویق محیطی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هوش