موفقیت تحصیلی تو تنها به کلاس و معلّم بستگی ندارد. بخش مهمی از آن به خود تو بازمی‌گردد؛ به اینکه چگونه درس خواندنت را سامان می‌دهی. در قلمرو روانشناسی تیزهوشی، برای این توانایی مفهومی ویژه به کار می‌رود: «خودفراگیری منظّم». در این‌جا نخست این مفهوم را توضیح می‌دهیم. سپس رابطهٔ آن را با سال‌های نوجوانی، با «روش یادگیری» و با خانه بررسی می‌کنیم.
الف ـ خودفراگیری منظّم چیست؟
خودفراگیری منظّم مفهومی است که به یادگیری مستقل و فردی اشاره دارد. یعنی تو بتوانی خودت، به‌تنهایی و به شیوهٔ خودت، چیزی را بیاموزی. این امکان را قابلیّت‌های فردی تو فراهم می‌کند.
این مفهوم با «کفایت خود» ارتباط دارد. کفایت خود، به زبان ساده، یعنی اینکه احساس کنی از پس کارهایت برمی‌آیی و برای انجام دادن آن‌ها توانایی کافی داری. هرچه این احساس استوارتر باشد، یادگیری مستقل تو نیز آسان‌تر شکل می‌گیرد.
خودفراگیری منظّم یکی از شاخص‌هایی است که تیزهوشان را از افراد عادی متمایز می‌کند. «شاخص» یعنی نشانه‌ای که با آن می‌توان چیزی را تشخیص داد. این نشانه تنها به یک نوع تیزهوشی محدود نیست و در انواع تیزهوشی مشهود است.
در کنار کفایت خود، زمینهٔ دیگری نیز در کار است: «خودگردانی». خودگردانی یعنی اینکه خودت کارهایت را اداره کنی و منتظر نمانی دیگران تو را به حرکت درآورند. خودفراگیری منظّم بر پایهٔ همین زمینه‌های انگیزشی و نگرشی، یعنی خودگردانی و کفایت خود، شکل می‌گیرد.
ب ـ خودفراگیری منظّم در سال‌های نوجوانی رشد می‌کند
این نوع یادگیری مستقل فردی با دوران تحوّل ارتباط مستقیم دارد. «تحوّل» یعنی دگرگونی‌هایی که با بالا رفتن سن در توانایی‌ها و نگرش‌های ما پدید می‌آید.
خودفراگیری منظّم با افزایش سن و طیّ مراحل تحوّل، از ۱۱ تا ۱۷ سالگی، به‌تدریج افزایش می‌یابد. بنابراین سال‌های دبیرستان درست همان دوره‌ای است که این توانایی در تو گسترش پیدا می‌کند.
پیامد این یافته برای تو روشن است. اگر امروز احساس می‌کنی هنوز نمی‌توانی درس خواندنت را کاملاً خودت سامان دهی، نگران نباش. این توانایی یک‌شبه کامل نمی‌شود و با گذر سال‌های نوجوانی بالنده‌تر می‌گردد.
ج ـ روش یادگیری: پایهٔ سامان دادن به درس
یادگیری مستقل بدون «روش یادگیری» سامان نمی‌گیرد. روش یادگیری به دو چیز اشاره دارد: اسلوب‌های عمومی یادگیری و شیوه‌های خاصّ آن.
نخست، اسلوب عمومی یادگیری. اساس آن کوشش‌های متمرکز و مداوم است. یعنی هنگام درس خواندن، توجّهت را بر یک کار متمرکز کنی و این کوشش را پیوسته ادامه دهی، نه آنکه گاه‌به‌گاه و پراکنده درس بخوانی.
دوم، شیوه‌های خاصّ یادگیری. این شیوه‌ها به موضوعات و حوزه‌های ویژهٔ درسی و تحصیلی بستگی دارند. به همین دلیل، روش درس خواندن ریاضی با روش درس خواندن ادبیات یا تاریخ یکی نیست.
شایسته است شیوه‌های خاصّ یادگیری در آغاز هر دورهٔ آموزشی با کمک معلّم آموخته شود. دانستن روش یادگیری هر درس نقش روشن‌کننده‌ای در فرایند یادگیری دارد؛ امّا آموزگاران معمولاً آن را به آزمون و خطای دانش‌آموزان وامی‌گذارند. پیامد این نکته برای تو این است که در آغاز هر سال یا هر درس، روش یادگیری همان درس را از معلّمت جویا شوی تا ناچار نباشی آن را با آزمون و خطا پیدا کنی.
روش یادگیری یکی از عناصر ساختار تعاملی پنج‌بُعدی پیشرفت تحصیلی است و با عناصر دیگر این ساختار اثر تعاملی دارد. «اثر تعاملی» یعنی این عناصر بر یکدیگر اثر می‌گذارند و از هم اثر می‌پذیرند. از همین رو، کامیابی تحصیلی نیز روش‌های یادگیری را استوارتر می‌کند. هر موفقیتی که در درس به دست می‌آوری، روش یادگیری‌ات را محکم‌تر می‌سازد و این روش محکم‌تر، تو را به موفقیت بعدی نزدیک‌تر می‌کند.
روش یادگیری به معنای وسیع از انواع شخصیّت نیز متأثّر است. پس لازم نیست روش تو درست همانند روش دوستت باشد. بررسی تطبیقی ترجیحات روش یادگیری نیز نشان داد که از لحاظ روش یادگیری، حتّی بر حسب جنسیّت و پایهٔ تحصیلی، تفاوت وسیعی میان گروه‌های دانش‌آموزان وجود دارد (یانگ و مک‌اینتایر، ۱۹۹۲).
د ـ از دانستن تا ممارست: چهار گام
در آموزش اندیشیدن، معلّم می‌تواند چهار گام را دنبال کند. شناختن این گام‌ها به تو کمک می‌کند بفهمی یادگیری مستقل چگونه شکل می‌گیرد:
۱ ـ توصیف؛ یعنی عرضهٔ مبانی، تعاریف و اطلاعات وسیع. تقویت این مبانی اطلاعاتی ریشهٔ تفکر را مستحکم می‌سازد.
۲ ـ عرضهٔ راهبرد تفکر به‌عنوان یک نمونه؛ یعنی نشان دادن یک شیوهٔ اندیشیدن به‌صورت الگو.
۳ ـ مشاهده‌پذیر ساختن همین نمونه در قالبی جدید.
۴ ـ ممارست؛ یعنی تمرین خود دانش‌آموز، تمرینی که در ذات خود راهنمایی‌کننده باشد.
چنین امری برای دانش‌آموزی که بر اساس زمینه‌های انگیزشی و نگرشی خودگردانی و کفایت خود به خودفراگیری منظّم مجهّز شده است، بسیار سهل‌الوصول است. به بیان دیگر، هرچه خودفراگیری منظّم در تو نیرومندتر باشد، گذر از دانستن به تمرین و به کار بستن برایت آسان‌تر خواهد بود.
هـ ـ خانه به‌مثابهٔ راهنما
خودفراگیری منظّم تنها در کلاس شکل نمی‌گیرد. اگر فرهنگ خانواده امکانات تحقّق فعّالیّت‌ها و عملیات مستقل فردی را فراهم آورد و آن‌ها را هدایت کند، به شکوفایی تیزهوشی کمک کرده است. در این حالت، خانواده نقش راهنما را ایفا می‌کند.
برای تو این نکته معنای روشنی دارد: خانه جایی است که می‌توانی کارهای مستقل خودت را در آن تجربه کنی و در عین حال از راهنمایی پدر و مادر بهره ببری. استقلال در یادگیری به معنای بریدن از راهنمایی نیست. در کنار آن، راهنمایی خانواده و معلّم این استقلال را به ثمر می‌رساند.
روشن است که کفایت خود و خودگردانی در کنار کوشش متمرکز و مداوم، آشنایی با روش یادگیری هر درس و راهنمایی خانه، به بالندگی خودفراگیری منظّم در سال‌های نوجوانی می‌انجامد. از این طریق، سامان دادن به درس خواندن به‌تدریج کار خود تو خواهد شد.
منبع
فرهنگ‌نامه، «خودفراگیری منظّم» — خودفراگیری منظم
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «بررسی یافته‌ها» — بررسی یافته‌ها
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل دوّم» — فصل دوم
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل پنجم» — فصل پنجم
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل چهارم» — فصل چهارم
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد
مقاله‌های هم‌موضوع: خودنظم‌جویی و خودفراگیری منظّم: آنچه مشاور تحصیلی در مطالعهٔ دانش‌آموز مستعد باید بداند