بی‌تردید بُعد نگرشی، ساختار بنیادی تیزهوشی ریاضی را تشکیل می‌دهد. تیزهوش ریاضی از بافت اعتقادی و نگرشی نظام‌یافته‌ای برخوردار است. این بافت دیدگاه او را نسبت به هستی و جهان موجود پی می‌ریزد و عناصر خاصی را در خود جای داده است. یکی از این عناصر که کمتر به آن توجه شده، «دشوارانگاری ریاضی» است؛ یعنی باور دانش‌آموز دربارهٔ آن‌که علم و به‌ویژه دانش ریاضی امری ساده است یا دشوار.
مشاور تحصیلی در کار با دانش‌آموز تیزهوش، به‌ویژه تیزهوش ریاضی، ناگزیر با این باور روبه‌رو می‌شود. از این رو شناخت دقیق آن ضرورت دارد. در این‌جا نخست مفهوم دشوارانگاری ریاضی را روشن می‌کنیم. سپس یافته‌های پژوهشی مربوط به آن را بیان می‌کنیم و در پایان دلالت‌های آن را برای مشاوران تحصیلی بررسی می‌نماییم.
الف ـ مفهوم دشوارانگاری ریاضی
دشوارانگاری ریاضی، انگاره و باور دانش‌آموز تیزهوش نسبت به سادگی یا دشواری علم به معنای وسیع کلمه، و سادگی یا دشواری دانش ریاضی به معنای اخص است. این موضوع یکی از حوزه‌های جدید مطالعاتی را تشکیل می‌دهد.
با این همه، دشوارانگاری را نباید صرفاً یک برداشت منفی یا نوعی هراس از ریاضی دانست. برای فهم درست آن باید معنای مقابلش، یعنی «سادگی علم»، را روشن ساخت.
ب ـ سادگی علم در برابر نظام‌یافتگی دانش
سادگی علم بدین معناست که اطلاعات علمی به واقعیت‌های مجزا مربوط است و میان یافته‌های علمی ارتباطی وجود ندارد. کسی که چنین باوری دارد، علم را مجموعه‌ای از مطالب پراکنده و جدا از هم می‌بیند. به همین سبب آن را ساده می‌انگارد.
در مقابل، تیزهوشان و به‌ویژه تیزهوشان ریاضی به نظام‌یافتگی، هماهنگی و پیوند میان واقعیت‌ها و یافته‌های علمی باور دارند. آن‌ها می‌کوشند میان دستاوردها و مطالب پراکنده رابطه ایجاد کنند و آن‌ها را به یکدیگر پیوند دهند.
به اعتقاد آنان، مطالب لزوماً در همان بار اول قابل فهم نیست. چه بسا انجام کوشش‌های بازنگری عمیق ضرورت داشته باشد. پس دشواری علم در نگاه تیزهوش، ریشه در نگرش نظام‌یافتهٔ او دارد. او دانش را شبکه‌ای از پیوندها می‌بیند، نه مجموعه‌ای از واقعیت‌های گسسته.
ج ـ یافته‌های پژوهشی: سن و جنسیت
دو دسته یافته در این حوزه اهمیت ویژه‌ای دارد:
1 ـ بر پایهٔ یکی از پژوهش‌ها، «تیزهوشان نوجوان (دوازده تا چهارده ساله) در مقایسه با هم‌سالان غیرتیزهوش، اعتقاد کمتری به سادگی علم نشان می‌دهند». این یافته با تبیین پیشین هماهنگ است؛ نوجوان تیزهوش به سبب گرایش به پیوند دادن مطالب، علم را ساده نمی‌انگارد.
2 ـ در حوزهٔ ریاضی، «تفاوت جنسیتی در برداشت شخصی از سادگی ریاضی یافت نشده است؛ اما از سوی دیگر آشکار شده است که بیش از هشتاد درصد دختران تسریعی در ریاضیات، از ادامهٔ تحصیلات تسریعی در دانشگاه دلسرد شدند؛ حال آن‌که فقط ۹ درصد پسران دچار این دلسردی گردیدند» («هوروویتز» و «اوبراین»، 1985).
یافتهٔ دوم برای مشاور تحصیلی پیام روشنی دارد. دختران و پسران تیزهوش ریاضی را کم و بیش به یک اندازه ساده یا دشوار می‌انگارند. با این حال، دلسردی دختران از ادامهٔ مسیر تسریعی ریاضی بسیار بیشتر است. پس دلسردی دختران را نمی‌توان صرفاً با برداشت آنان از دشواری ریاضی تبیین کرد و باید عناصر دیگر بافت نگرشی را نیز در نظر گرفت.
د ـ جایگاه دشوارانگاری در بافت نگرشی تیزهوش ریاضی
دشوارانگاری ریاضی در کنار چند عنصر دیگر از «نگرش خاص» قرار می‌گیرد. شناخت این عناصر به مشاور کمک می‌کند تصویر کامل‌تری از دانش‌آموز به دست آورد:
1 ـ نگرش ریاضی: اصل کلی آن است که فرد تیزهوش نسبت به علم دیدگاه مثبتی دارد و این دیدگاه کم و بیش ریاضیات را نیز دربر می‌گیرد. نتایج بررسی‌ها آشکار ساخته است که نگرش تیزهوش در مدارس عادی نمی‌تواند پیش‌بین معتبری برای پیشرفت تحصیلی او در مراکز ویژه باشد؛ اما می‌توان نگرش او را نسبت به ریاضی تقویت نمود.
2 ـ پیشه‌یابی ریاضی: تیزهوشان ریاضی علاقهٔ شدیدی به حرفه‌ها و شغل‌های مرتبط با ریاضیات و علوم نشان می‌دهند. از سوی دیگر، اغلب نقش‌های شغلی مربوط به ریاضیات، علوم، فناوری و تجارت با فعالیت‌های مردانه سازگاری دارد. دختران مستعد در ریاضی گرایش و علاقهٔ کمتری به تخصص‌های رایانه‌ای دارند و به توانمندی و چیرگی خود در رایانه نیز اعتماد کمتری دارند؛ لذا کمتر از پسران در این رشته‌ها ثبت‌نام می‌کنند («هوروویتز» و «اوبراین»، 1985).
3 ـ خودباوری و عزت نفس ریاضی: عزت نفس ریاضی ملازم با خودباوری ریاضی است. بر پایهٔ آن، تیزهوش ریاضی بر آنچه از او انتظار می‌رود تسلط دارد و در فعالیت‌های ریاضی احساس ایمنی و راحتی می‌کند. او توانمندی خود را در ریاضی می‌پذیرد و خود را در این حوزه شایسته و واجد کفایت می‌داند.
کنار هم نهادن این عناصر نشان می‌دهد که دلسردی دختران تیزهوش از ادامهٔ مسیر ریاضی، با پیشه‌یابی ریاضی و تأثیر گرایش جنسی بر محتوای ریاضی و علوم پیوند نزدیک دارد. به بیان نویسنده، اصل بر آن است که محتویات ریاضی و علوم تحت تأثیر گرایشی به سوی جنس مذکر قرار می‌گیرد.
هـ ـ دلالت‌ها برای مشاور تحصیلی
یافته‌های فوق، چند پیامد اساسی برای کار مشاور تحصیلی دارد:
نخست: دشوارانگاری ریاضی در دانش‌آموز تیزهوش لزوماً نشانهٔ ضعف یا ناتوانی نیست. این باور می‌تواند جلوه‌ای از نگرش نظام‌یافتهٔ او باشد؛ نگرشی که فهم را در گرو پیوند دادن مطالب و بازنگری عمیق می‌داند. اگر مطلبی در بار اول برای دانش‌آموز تیزهوش قابل فهم نباشد، این امر با ویژگیهای نگرشی او سازگار است.
دوم: مشاور نباید از نبود تفاوت جنسیتی در برداشت از سادگی ریاضی چنین نتیجه بگیرد که دختران و پسران تیزهوش در مسیر ریاضی وضعیت یکسانی دارند. دلسردی گستردهٔ دختران تسریعی از ادامهٔ تحصیل در دانشگاه، ضرورت توجه ویژه به آنان را آشکار می‌سازد.
سوم: به منظور تقویت پیشرفت تحصیلی دختران در حوزهٔ ریاضی باید از یک تحول نگرشی آغاز کرد. زمینه‌های تحول‌پذیری نگرش ریاضی در میان دختران، دو انگیزهٔ رقابت تحصیلی و سخت‌کوشی در انجام تکالیف است. بر این اساس می‌توان مسائل ریاضی را در حد قابلیت آنان در اختیارشان گذارد تا پس از پاسخ‌گویی و حل آن‌ها، عزت نفس ریاضی در آنان تقویت شود.
چهارم: می‌توان از طریق گزینش‌های شغلی مناسب در حوزهٔ ریاضی برای دختران تیزهوش، نگرش ریاضی آنان را بهبود بخشید؛ تا جایی که باور یابند ریاضیات برای زندگی آینده‌شان امری مفید است. این دختران در طی سال‌های دبیرستان، در رشته‌های مربوط به ریاضیات در سطوح عالی پیشرفت چشمگیری نشان خواهند داد. افزون بر این، عزت نفس ریاضی را از طریق شناسایی بیشتر پیامدهای شغلی و حرفه‌ای مربوط به ریاضی نیز می‌توان بهبود بخشید.
پنجم: ثمرات یک برنامهٔ افزایش نگرش ریاضی در میان دختران تیزهوش پایه‌های چهارم تا هفتم مثبت بوده است. در این برنامه به سه اقدام اساسی توجه شد:
1 ـ فعالیت‌های حل مسئلهٔ ریاضی؛
2 ـ گزینش‌های شغلی و حرفه‌ای مربوط به حوزهٔ ریاضی؛
3 ـ مباحث مربوط به خودارجدهی.
به‌طور کلی، دشوارانگاری ریاضی را باید در پیوند با کل بافت نگرشی تیزهوش ریاضی فهمید. باوری که دانش را نظام‌یافته و پیوسته می‌بیند، اگر با خودباوری و عزت نفس ریاضی و چشم‌انداز روشن شغلی همراه شود، به پیگیری عمیق‌تر دانش ریاضی می‌انجامد. پیشرفت تحصیلی و کسب نمرات عالی در ریاضی، همچون شیمی و فیزیک، می‌تواند زمینه‌های پیگیری حرفه‌های علمی را در زندگی پدید آورد. توجه مشاور تحصیلی به این پیوندها، به‌ویژه در مورد دختران تیزهوش، شرط اساسی پیشگیری از دلسردی و گسستن از مسیر ریاضی است.
منبع
استعداد و تیزهوشی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «خودآگاهی شناختی و توانمندی ذهنی» — خودآگاهی شناختی و توانمندی ذهنی
فرهنگ‌نامه، «دشوارانگاری ریاضی» — دشوارانگاری ریاضی
استعداد ریاضی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
فرهنگ‌نامه، «عزت نفس ریاضی» — عزت نفس ریاضی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد