آموزش تیزهوشان به ساختار ویژه‌ای نیاز دارد که از معلم توانمند و مسلط، طراحی موقعیت‌های یادگیری خاص، دورهٔ تحصیلی مشخص و محتویات و مواد درسی ویژه تشکیل می‌شود. با این حال، چنین ساختاری در خلأ شکل نمی‌گیرد. مدرسهٔ تیزهوشان در بستر فرهنگ و جامعه قرار دارد و کارایی آن به نگرش عمومی، حمایت‌های محیطی و پذیرش اجتماعی وابسته است. آموزش تیزهوشان نیز مانند هر آموزش دیگری، برای تأثیربخشی و کارآیی خویش به حمایت‌های محیطی نیاز دارد.
به همین دلیل، مدیران مدرسه باید مبانی فرهنگی آموزش ویژه را به خوبی بشناسند: اینکه تیزهوشی در فرهنگ چگونه فهمیده می‌شود، نظام ارزشی تیزهوشان چه تفاوت‌هایی دارد و یک برنامهٔ ویژه چگونه در جامعه اعتبار و پشتیبانی به دست می‌آورد. در این‌جا این مبانی را در چند حیطهٔ اساسی بررسی می‌کنیم:
الف – تعریف فرهنگی تیزهوشی
نخستین پایهٔ فرهنگی آموزش ویژه به شیوهٔ تعریف خود پدیدهٔ تیزهوشی بازمی‌گردد. تیزهوشی فقط مفهومی تخصصی و آزمایشگاهی نیست. این مفهوم در برداشت عامهٔ مردم و مبانی فرهنگی جامعه نیز ریشه دارد. از این رو می‌توان بر اساس مبانی فرهنگی و برداشت عامه، که با دیدگاه متخصصان و اجماع مبانی نظری درآمیخته است، این تعریف را برای «تیزهوشی» ارائه داد:
«موهبتی خدادادی در تیزبینی و دریافت اکتشاف‌آمیز که با ورزیدگی در کار بروز می‌یابد». (کاظمی و همکاران، ۱۳۸۹)
این تعریف دو جنبه را با هم دارد. از یک سو، تیزهوشی را موهبتی خدادادی می‌شمارد که با باورهای فرهنگی جامعه هماهنگ است. از سوی دیگر، بر بروز آن از راه ورزیدگی در کار تأکید می‌کند. بنابراین تیزهوشی در این نگاه پرورش‌پذیر است و مدرسه در شکوفایی آن نقش دارد.
ب – فرهنگ و نظام ارزشی تیزهوشان
دومین حیطهٔ فرهنگی به نظام ارزشی خود تیزهوشان مربوط می‌شود. این سؤال که تیزهوشی در میان پسران شیوع بیشتری دارد یا دختران، هنوز جواب قانع‌کننده‌ای نیافته است. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که تفاوت‌های جنسیتی به محتوای آزمون‌های مورد استفاده بستگی دارد.
با این حال، تفاوت‌های جنسیتی در حیطهٔ عاطفی گسترده‌تر از حوزهٔ شناختی بروز می‌کند. مردان و زنان از جنبهٔ علایق و ارزش‌های مربوط به پیشرفت و خلاقیت تفاوت قابل ملاحظه‌ای با یکدیگر دارند. دانشجویان کالج و دانش‌آموزان دورهٔ متوسطه نیز در نمرات «فهرست ارزشی آلپورت – ورنون – لیندزی» تفاوت معنی‌داری نشان می‌دهند:
۱ – در جنبه‌های نظری، اقتصادی و سیاسی، مردان نمرات عالی‌تری دارند؛
۲ – در جنبه‌های اجتماعی، هنری و ارزش‌های مذهبی، زنان نمرات عالی‌تری کسب می‌کنند.
مطالعات دیگری که دربارهٔ نظام ارزشی جوانان تیزهوش انجام شد، همین نتیجه را تأیید کرد. پسران تیزهوش در مقیاس‌های نظری، سیاسی و اقتصادی نمرات بالاتر و در مقیاس‌های اجتماعی، هنری و مذهبی نمرات پایین‌تری به دست آوردند. حتی هنگامی که پسران و دختران تیزهوش از لحاظ استعداد کلامی و عددی و سوابق اقتصادی جور شده بودند، تفاوت جنسیتی در جنبه‌های نظری، هنری و اجتماعی همچنان در سطح معنی‌دار بالایی باقی ماند.
این یافته‌ها به‌خوبی نشان می‌دهند که نظام ارزشی تیزهوش یکدست نیست. تفاوت‌های فرهنگی و ارزشی بیش از همه در قلمرو عاطفی و ارزشی آشکار می‌شوند، نه در توانایی‌های شناختی.
ج – حمایت محیطی و افکار عمومی
سومین حیطه به پشتیبانی جامعه از آموزش ویژه مربوط می‌شود. کمک‌های اقتصادی و مالی ممکن است تنها شکل حمایت محیطی نباشند، اما بی‌تردید مهم‌ترین نمونهٔ آن به شمار می‌آیند. این کمک‌ها جلوهٔ تعیین‌کنندهٔ سایر پشتیبانی‌ها نیز هستند؛ از جمله افکار عمومی مطلوب و مناسب.
به همین دلیل، در جوامعی که حمایت مالی کافی وجود ندارد، آسیب‌پذیری کوشش‌های ویژه به سادگی نمایان می‌شود. مدرسهٔ ویژهٔ تیزهوشان هرچقدر هم از معلم توانمند و محتوای تکمیلی برخوردار باشد، بدون حمایت محیطی نمی‌تواند پایدار بماند.
د – اعتبار اجتماعی برنامهٔ ویژه
طرح‌های آموزشی ویژه برای بهسازی کیفی خود به ارزشیابی‌های مستمر، منظم و ادواری نیاز دارند. یک طرح ویژه باید از این جنبه‌ها ارزشیابی شود:
۱ – میزان اعتبار کوشش‌ها؛
۲ – انتقال تغییرات تحصیلی؛
۳ – استحکام و استواری اقدامات آموزشی؛
۴ – بازنگری محتویات درسی خاص، یعنی اینکه این محتویات تا چه اندازه نیازهای تحصیلی ویژهٔ افراد مستعد را پاسخ می‌دهند.
با این همه، شاید برجسته‌ترین بخش ارزشیابی یک برنامهٔ ویژه، بازنگری اعتبار اجتماعی آن در سطح جامعه باشد. به عبارت دیگر، باید تحلیل شود که جایگاه برنامهٔ ویژه در اجتماع چگونه است و تا چه میزان توانسته حمایت محیطی و پذیرش اجتماعی را جلب کند.
اهمیت این بُعد فرهنگی تا آن‌جاست که در برنامهٔ پنج‌عنصری آمادگی‌افزایی ریاضی، نخستین مؤلفه «جلب نگرش عمومی برای پذیرش نظام ویژهٔ آموزش و پرورش تیزهوشان ریاضی» است. «جذب دانش‌پژوهان دارای آمادگی ریاضی»، «بهره‌گیری از تشخیص مستقیم»، «ساختار آموزشی انعطاف‌پذیر» و «ارزشیابی محیطی» مؤلفه‌های دیگر این برنامه را تشکیل می‌دهند. ارزشیابی محیطی نیز در پایان این زنجیره بار دیگر به جامعه و جایگاه برنامه در آن بازمی‌گردد.
هـ – زمینه‌های نژادی و راهبرد تفکیکی
بستر فرهنگی در بهره‌وری از راهبردهای آموزشی نیز اثر دارد. «تفکیک» و «تسریع تحصیلی» دو راهبرد آموزشی بسیار رایج در میان تیزهوشان و افراد مستعدند. به نظر می‌رسد مزایای راهبرد تفکیکی به عامل نژادی بستگی ندارد؛ یعنی همهٔ اقلیت‌های نژادی تیزهوش در نظام تفکیکی پیشرفت تحصیلی برجسته‌تری نشان داده‌اند. با این حال، برخی نژادهای خاص، مانند سفیدپوستان، از امکانات تفکیکی بهرهٔ بیشتری می‌برند.
بنابراین سودمندی نظام تفکیکی همگانی است، اما میزان بهره‌وری از آن در زمینه‌های گوناگون اجتماعی و فرهنگی یکسان نیست.
جمع‌بندی برای مدیران مدرسه
روشن است که مدرسهٔ تیزهوشان را نمی‌توان جدا از بستر فرهنگی آن بررسی کرد. مدیر مدرسه با چند واقعیت فرهنگی روبه‌روست:
۱ – تعریف تیزهوشی از برداشت عامه و مبانی فرهنگی جامعه جدا نیست و تیزهوشی با ورزیدگی در کار بروز می‌یابد؛
۲ – نظام ارزشی دانش‌آموزان تیزهوش، به‌ویژه در قلمرو عاطفی، تفاوت‌های پایداری دارد؛
۳ – دوام برنامهٔ ویژه به حمایت محیطی، به‌ویژه حمایت مالی و افکار عمومی مطلوب، وابسته است؛
۴ – برجسته‌ترین معیار ارزشیابی برنامه، اعتبار اجتماعی آن و میزان پذیرش آن در جامعه است.
از این رو، جلب نگرش عمومی و ارزشیابی محیطی دو پایهٔ اساسی هر نظام آموزش ویژه به شمار می‌آیند. بدون این دو، کوشش‌های آموزشی ویژه، هرچند درخشان، آسیب‌پذیر باقی می‌مانند.
منبع
استعداد و تیزهوشی، «تسریع تحصیلی در ریاضی» — تسریع تحصیلی در ریاضی
روانشناسی فرهنگی، «و) پرورش پذیری پدیدهٔ تیزهوشی» — و پرورش پذیری پدیده تیزهوشی
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «ارزشیابی عملکرد معلّم در برنامه» — ارزشیابی عملکرد معلم در برنامه
پرورش استعداد، «آموزش خاصّ» — آموزش خاص
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «بهره‌گیری از سیاست تعاملی برای پدیدهٔ تیزهوشی استثنایی» — بهره گیری از سیاست تعاملی برای پدیده تیزهوشی استثنایی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: تسریع تحصیلی در ریاضی (استعداد ریاضی)
مقاله‌های هم‌موضوع: آمادگی ریاضی: برنامه‌ای پنج‌مؤلفه‌ای برای شناسایی و پرورش آن