ساختار بنیادی تیزهوشی ریاضی را جنبه و بُعد نگرشی آن تشکیل می‌دهد. تیزهوشان ریاضی از بافت اعتقادی و نگرشی نظام‌یافته‌ای برخوردارند که دیدگاه آن‌ها را نسبت به هستی و جهان موجود پی می‌ریزد. این بافت دو عنصر «نگرش خاص» و «نگرش تحصیلی» را در خود جای داده است. نگرش خاص شامل نگرش ریاضی، نظام ارزشی نظری، پیشه‌یابی ریاضی، دشوارانگاری ریاضی، خودباوری ریاضی، موضع درونی نظارت در ریاضی و اسناد علیّتی در ریاضیات است.
در میان این عناصر، دو مفهوم «موضع درونی نظارت» و «اسناد علیّتی» چنان به یکدیگر نزدیک‌اند که گاه یکی به جای دیگری فهمیده می‌شود؛ اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد که هر یک خاستگاه، نشانه‌ها و جایگاه ویژهٔ خود را دارد. در این‌جا نخست هر یک از این دو مفهوم را تعریف می‌کنیم و سپس به همانندی‌ها و تفاوت‌های آن‌ها می‌پردازیم:
الف ـ موضع درونی نظارت
«موضع درونی نظارت» بدان معناست که دانش‌آموز در ارزش‌یابی پیروزی‌ها و شکست‌های تحصیلی خویش به عوامل درونی (نظیر توانایی شخصی، تلاش و کوشش فردی و انگیزه‌های باطنی) بیش از بخت و اقبال و عوامل محیطی توجه می‌نماید.
این موضع با عزت نفس پیوندی تنگاتنگ دارد؛ یعنی عزت نفس هرچه افزایش می‌یابد، موضع نظارت نیز درونی‌تر می‌گردد. بر اساس برخی از پژوهش‌ها، «دانش‌آموزان توانمند در ریاضیات، عوامل برجستگی خود را دو نکتهٔ توانایی شخصی و کوشش فردی می‌دانستند که این اسناد را معلمان مجرب ریاضی نیز تأیید نمودند و با آن توافق داشتند» (براژه، 1986).
موضع درونی نظارت و خودارجدهی تیزهوشان بیش از افراد عادی، تعیین‌کنندهٔ پیشرفت تحصیلی در ریاضی است. لذا به نظر می‌رسد که موضع درونی نظارت در ریاضیات همراه با خودارجدهی ریاضی و هوش ویژه، عوامل اساسی مؤثر را در پیشرفت ریاضی تیزهوشان تشکیل می‌دهد.
گذشته از قلمرو ریاضی، خودباوری نیرومند و موضع درونی نظارت از اساسی‌ترین ویژگیهای نگرشی فرد تیزهوش به شمار می‌آیند. اغلب مطالعات تطبیقی مربوط به موضع نظارت تیزهوشان و افراد عادی در مقطع هشت تا هفده، برجستگی نگرشی تیزهوشان از لحاظ موضع درونی نظارت، به‌ویژه مشمولین برنامه‌های اختصاصی، را نشان داده‌اند؛ چنان‌که پیشنهاد شده است «موضع درونی نظارت» به عنوان شاخصی از تیزهوشی به کار رود.
ب ـ اسناد علیّتی
اسناد علیّتی به این پرسش پاسخ می‌دهد که دلایل و علل پیشرفت و یا شکست تحصیلی، بر اساس دیدگاه دانش‌آموز، به چه منابعی نسبت و اسناد داده می‌شود؟
نتایج بررسی‌ها حاکی از آن است که اسناد علیّتی تیزهوشان در حوزهٔ ریاضی تحت تأثیر عامل جنسیّت است. دختران تیزهوش در پایه‌های سوم، ششم و نهم تحصیلی، شکست خود را در ریاضیات به وجود پسران تیزهوش اسناد می‌دهند؛ حال آن‌که برای غیرتیزهوشان، اسنادی که به جنسیّت ربط داشته باشد، وجود ندارد.
به نظر می‌رسد که دختران تیزهوش بیش از همتایان غیرتیزهوش خود به توانمندی‌ها و قابلیت‌های ذاتی جنس مذکر در حوزهٔ ریاضیات وقوف و آگاهی دارند و آن را می‌پذیرند.
ج ـ همانندی‌ها و پیوندها
نخست، هر دو مفهوم به یک پرسش واحد برمی‌گردند: دانش‌آموز پیروزی و شکست تحصیلی خود را به چه چیزی وابسته می‌داند؟ از همین روست که موضع نظارت کم و بیش با اسناد علیّتی در ارتباط و پیوند ریشه‌ای قرار می‌گیرد. شاهد این پیوند آن است که یافتهٔ «براژه» (1986) دربارهٔ موضع درونی نظارت، خود با تعبیر «اسناد» بیان شده است؛ یعنی دانش‌آموزان توانمند برجستگی خود را به توانایی شخصی و کوشش فردی «اسناد» می‌دادند.
دوم، هر دو مفهوم در شمار عناصر «نگرش خاص» تیزهوشان ریاضی جای دارند و در کنار خودباوری ریاضی، بافت نگرشی این نوع تیزهوشی را شکل می‌دهند. در جمع‌بندی ملاحظات روان‌شناختی تیزهوشان ریاضی نیز این دو در کنار هم آمده‌اند: «خودباوری نیرومند همراه با موضع درونی نظارت در ریاضیات است؛ نوعی اسناد علّیّتی برحسب جنسیّت وجود دارد» (کاظمی، 1375).
سوم، هر دو مفهوم تیزهوشان را از غیرتیزهوشان متمایز می‌سازند؛ موضع نظارت تیزهوشان درونی‌تر است و اسناد علیّتی جنسیّتی نیز در میان تیزهوشان دیده می‌شود و در میان غیرتیزهوشان وجود ندارد.
د ـ تفاوت‌ها
1 ـ از حیث خاستگاه: موضع درونی نظارت ریشه در عزت نفس و خودارجدهی دارد؛ هرچه عزت نفس افزایش یابد، موضع نظارت درونی‌تر می‌شود. بنابراین می‌توان خودارجدهی ریاضی را در میان دانش‌آموزان تیزهوش تغییر داد و بدین‌ترتیب، موضع نظارت در ریاضیات را نیز درونی ساخت. در مقابل، اسناد علیّتی تیزهوشان در ریاضیات از وقوف و آگاهی آنان نسبت به قابلیت‌های جنس مذکر سرچشمه می‌گیرد.
2 ـ از حیث نشانه‌ها: نشانهٔ موضع درونی نظارت، توجه به توانایی شخصی، کوشش فردی و انگیزه‌های باطنی در برابر بخت و اقبال و عوامل محیطی است؛ اما نشانهٔ اسناد علیّتی در ریاضیات، نسبت دادن شکست به وجود پسران تیزهوش از سوی دختران تیزهوش است.
3 ـ از حیث نقش جنسیّت: مطالعات در میان جامعهٔ تیزهوش، حاکمیت موضع درونی نظارت را تأیید می‌کند؛ تیزهوشان «پیشرفته» و «کم‌آموز» به نحو بارزی دارای موضع درونی مثبت می‌باشند و عدم تفاوت در موضع نظارت، تحت تأثیر جنسیّت و پایهٔ تحصیلی نیست؛ هرچند در حوزهٔ ریاضی، این نکته در میان جنس مذکر برجستگی خاصی دارد. در مقابل، اسناد علیّتی در ریاضیات آشکارا تحت تأثیر عامل جنسیّت قرار دارد.
4 ـ از حیث پیامد و جایگاه: موضع درونی نظارت همراه با خودارجدهی ریاضی و هوش ویژه، از عوامل اساسی پیشرفت ریاضی تیزهوشان است و حتی پیشنهاد شده است که به عنوان شاخصی از تیزهوشی در امر تشخیص به کار رود. اما اسناد علیّتی بیش از آن‌که در جایگاه یک عامل پیش‌برندهٔ پیشرفت مطرح شود، چگونگی تبیین شکست را از دیدگاه دانش‌آموز و به‌ویژه دختران تیزهوش آشکار می‌سازد.
روشن است که موضع درونی نظارت و اسناد علیّتی دو روی یک قلمرو نگرشی‌اند؛ یکی جهت‌گیری کلی دانش‌آموز را در ارزش‌یابی پیروزی‌ها و شکست‌ها نشان می‌دهد و دیگری منابع مشخصی را آشکار می‌سازد که این پیروزی‌ها و شکست‌ها بدان‌ها نسبت داده می‌شوند. از این رو، تقویت خودارجدهی ریاضی و درونی ساختن موضع نظارت، به‌ویژه در میان دختران تیزهوش، می‌تواند شرایط مساعدتری برای پیشرفت ریاضی فراهم آورد.
منبع
استعداد و تیزهوشی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
استعداد ریاضی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
استعداد و تیزهوشی، «آمادگی ریاضی و برنامه‌ای برای پرورش آن» — آمادگی ریاضی و برنامه ای برای پرورش آن
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «بررسی یافته‌ها» — بررسی یافته‌ها