دورهٔ نوجوانی دورهٔ دگرگونی‌های بزرگ است. در این دوره، شما کم‌کم از خانواده فاصله می‌گیرید. دوستان و هم‌کلاسی‌ها جای مهم‌تری در زندگی‌تان پیدا می‌کنند. گاهی این پرسش به ذهن نوجوان تیزهوش می‌رسد: «اگر توانایی‌هایم را نشان دهم، آیا دوستانم مرا می‌پذیرند؟ شاید بهتر باشد مثل بقیه باشم و استعدادم را پنهان کنم.» این پرسش به پدیده‌ای مربوط می‌شود که «هم‌شکل‌طلبی» نام دارد. در این‌جا نخست معنای این پدیده را بیان می‌کنیم. سپس پیوند آن را با هویّت شما و پیامدهایش را بررسی می‌کنیم:
«پدیدهٔ هم‌شکل‌طلبی در این دوره رخ می‌دهد؛ یعنی غرق شدن در گروه همگنان و پذیرش هنجارهای آنان که نوجوان را در رهایی تدریجی‌اش از وابستگی خانوادگی یاری می‌نماید. تبعیّت از همگنان به سادگی جانشین تبعیّت از خانواده می‌شود. لذا نوجوان ممکن است حقّ تحوّل به‌موقع خود را پیش از آنکه به ظرفیّت خودنظم‌جویی هیجان‌های خویش و استقلال لازم برسد، از خود سلب کند.» (منصور و دادستان، ۱۳۷۱)
الف ـ هم‌شکل‌طلبی چیست؟
«همگنان» یعنی هم‌سالان و هم‌گروه‌های شما؛ همان دوستان و هم‌کلاسی‌هایی که با آن‌ها وقت می‌گذرانید. «هنجار» یعنی قاعده‌ها و رفتارهایی که گروه آن‌ها را درست و پذیرفتنی می‌داند. پس هم‌شکل‌طلبی یعنی نوجوان در گروه همگنان غرق می‌شود و هنجارهای آنان را می‌پذیرد.
این پدیده یکسره منفی نیست. هم‌شکل‌طلبی به شما کمک می‌کند تا کم‌کم از وابستگی به خانواده رها شوید. در کودکی، شما بیشتر از خانواده پیروی می‌کردید. در نوجوانی، پیروی از همگنان به سادگی جای پیروی از خانواده را می‌گیرد.
ب ـ هویّت: دو چهره و سه پایگاه
برای فهم بهتر هم‌شکل‌طلبی باید به «هویّت» توجّه کرد. هویّت یعنی پاسخ شما به این پرسش که «من کیستم؟». مفهوم هویّت در نوجوانی دو چهره دارد:
نخست، احساسی که هر فرد در مقابل خویشتن دارد. این همان «خودسنجی» است؛ یعنی داوری شما دربارهٔ خودتان.
دوم، رابطهٔ میان هویّت شخصی و توصیف‌هایی که دیگران از شما دارند. این دیگران افرادی هستند که برای شما ارزش دارند.
این توصیف‌ها به رفتارهایی مربوط‌اند که جامعه آن‌ها را برای یک رفتار مناسب اساسی می‌داند. این رفتارها پیرامون «نقش‌های اجتماعی» سازمان یافته‌اند. نقش‌های اجتماعی میان «من» و اجتماع پیوند برقرار می‌کنند و دو کنش دارند: یکی آنکه شخص را به قوانین اجتماعی مربوط می‌سازند و دیگر آنکه او را به عنوان فرد مشخّص می‌کنند.
سه پایگاه اجتماعی در زندگی شما نقش دارند: خانواده، گروه و نهادهایی مانند مدرسه. شما در خانه، در جمع دوستان و در کلاس، نقش‌هایی را تجربه می‌کنید. این سه پایگاه هنجارهایی فراهم می‌آورند که با آن‌ها دربارهٔ خودتان داوری می‌کنید. از همین راه، هویّتی مستقل‌تر و فردی‌تر در شما شکل می‌گیرد.
در رسیدن به «تصوّر از خود»، یعنی تصویری که از خودتان در ذهن دارید، سه شیوه ممکن است به کار رود:
۱ ـ تغییر جامعه برای انطباق با خود؛
۲ ـ تغییر خویشتن برای سازش با نظام؛
۳ ـ یافتن مکانی خاص در جامعه برای تحقّق خود.
پنهان کردن استعداد برای هم‌رنگ شدن با گروه، به شیوهٔ دوم نزدیک است؛ یعنی خود را تغییر می‌دهید تا با گروه سازش یابید.
ج ـ خطر هم‌شکل‌طلبی: سلب حقّ تحوّل به‌موقع
هم‌شکل‌طلبی یک خطر مهم دارد. نوجوان ممکن است «حقّ تحوّل به‌موقع» خود را از خود سلب کند. تحوّل به‌موقع یعنی رشد و دگرگونی‌ای که باید در زمان مناسب خودش رخ دهد. این خطر هنگامی پیش می‌آید که نوجوان هنوز به دو توانایی نرسیده است:
نخست، «ظرفیّت خودنظم‌جویی هیجان‌ها»؛ یعنی توانایی اینکه هیجان‌ها و احساسات خود را خودتان سامان دهید و مهار کنید.
دوم، «استقلال لازم»؛ یعنی توانایی اینکه بر پای خود بایستید و تصمیم بگیرید.
به بیان دیگر، اگر پیش از رسیدن به این دو توانایی خود را یکسره به هنجارهای گروه بسپارید، ممکن است فرصت رشد خودتان را از دست بدهید.
نکتهٔ دیگری نیز هست. افرادی که برای خود قدر و منزلت ناچیزی قایل‌اند، مفهوم ناپایداری از خود دارند. یعنی تصویرشان از خودشان محکم و ثابت نیست. از این رو، نسبت به انتقاد حسّاس‌تر هستند. چنین نوجوانی ممکن است در برابر نظر دیگران آسیب‌پذیرتر باشد.
د ـ اعتبار تیزهوشی و پذیرش اجتماعی
ملاحظات عاطفی در شکل‌گیری هویّت تیزهوش سهم قابل توجّهی دارند. تیزهوشی را می‌توان جنبه‌هایی از «خود» دانست. بنابراین داوری شما دربارهٔ خودتان، و داوری دیگران دربارهٔ شما، در شکل‌گیری هویّتتان بسیار تعیین‌کننده است.
در شکل‌گیری هویّت فرد تیزهوش چهار ساختار دخالت دارند. نخستین سازه «اعتبار» است. اعتبار یعنی تیزهوشی فرد به وسیلهٔ خود یا دیگری تأیید شود. این دیگران شامل والدین، معلّمان و هر فرد مهم در زندگی شما هستند. افرادی که برای تیزهوشی خود احساس اعتبار ندارند، ممکن است از دشواری‌هایی در زمینهٔ «حرمت پایین خود» یا «تصوّر منفی از خود» رنج ببرند. حرمت پایین خود یعنی ارزش کمی برای خود قایل شدن؛ و تصوّر منفی از خود یعنی تصویری ناخوشایند از خویشتن.
از همین رو، پرسش «آیا استعدادم را پنهان کنم؟» تنها یک پرسش دربارهٔ دوستی نیست. اگر برای پذیرفته شدن، تیزهوشی خود را انکار کنید، این توانایی از سوی خود شما و دیگران تأیید نمی‌شود؛ و نبود احساس اعتبار ممکن است به چنین دشواری‌هایی بینجامد.
از سوی دیگر، «پذیرش اجتماعی» یکی از اساسی‌ترین نیازهای تیزهوش است. پذیرش اجتماعی یعنی پذیرفتن تمامیّت وجودی فرد تیزهوش از لحاظ عقاید، نیازها، توانایی‌ها و احساسات او، و این پذیرش با پرهیز از هر گونه تبعیض همراه است. پس پذیرش واقعی آن است که شما را با توانایی‌هایتان بپذیرند، نه با پنهان کردن آن‌ها. در کنار این نیاز، نیازهایی چون حمایت از سوی دیگران، تشویق و ترغیب، و «مشارکت با تیزهوشان همسال» نیز از اساسی‌ترین نیازهای تیزهوش به شمار می‌روند.
نیاز دیگر شما «خودگردانی» است؛ یعنی تمایل قوی به انجام فعّالیّت‌ها به‌طور مستقل و فردی. این نیاز در کنار نگرشی به نام «کفایت خود» قرار می‌گیرد. کفایت خود یعنی شما برای خویش قابلیّت و شایستگی انجام شایستهٔ یک کار را قایل هستید. غرق شدن کامل در گروه، با این نیاز و این نگرش هم‌خوانی ندارد.
هـ ـ پس از احراز هویّت: صمیمیّت بدون مستحیل شدن
هم‌شکل‌طلبی مرحله‌ای از راه است، نه پایان آن. پس از مرحلهٔ «احراز هویّت»، یعنی هنگامی که نوجوان به هویّت خود دست یافته است، او می‌کوشد این هویّت را در مقابل دیگران تقویت کند. چنین نوجوانی برای صمیمیّت و سرمایه‌گذاری در دوستی آماده است؛ بدون آنکه خطر «مستحیل شدن» در دیگری در کار باشد. مستحیل شدن یعنی حل شدن و از میان رفتن خود در دیگری.
بنابراین، دوستیِ پایدار و صمیمی با هویّتی استوار به دست می‌آید. نوجوانی که هویّت خود را یافته، می‌تواند هم دوست نزدیک دیگران باشد و هم خودش بماند. روشن است که هم‌شکل‌طلبی شما را در رهایی از وابستگی خانوادگی یاری می‌کند؛ امّا اگر به بهای سلب حقّ تحوّل به‌موقع و انکار تیزهوشی تمام شود، می‌تواند احساس اعتبار را از شما بگیرد. از این طریق، هویّت تیزهوش در گرو آن است که تیزهوشی او از سوی خود و دیگران تأیید شود و تمامیّت وجودی‌اش، با همهٔ توانایی‌ها و احساساتش، پذیرفته گردد.
منبع
فرهنگ‌نامه، «هم‌شکل‌طلبی» — هم شکل طلبی
مقالات دکتر کاظمی، «جنبه‌های عاطفی و هیجانی تیزهوشی» — جنبه‌های عاطفی و هیجانی تیزهوشی
مقالات دکتر کاظمی، «هویت یابی و تیزهوشی» — هویت یابی و تیزهوشی
فرهنگ‌نامه، «سازش اجتماعی» — سازش اجتماعی
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «آزمونهای شخصیّت» — آزمونهای شخصیت
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: هویّت‌یابی و تیزهوشی (هیجان اندیشه)
مقاله‌های هم‌موضوع: هویت یابی و تیزهوشی، جنبه‌های عاطفی و هیجانی تیزهوشی