شما در سال‌های دبیرستان با یکی از مهمترین انتخاب‌های زندگی روبه‌رو می‌شوید: گزینش رشته و راهی که به پیشهٔ آینده می‌انجامد. این انتخاب گرچه امروز در قالب انتخاب رشتهٔ تحصیلی جلوه می‌کند، در واقع آغاز «تصمیم‌گیری شغلی» است. تصمیم‌گیری یعنی فرایند برگزیدن یک راه از میان چند راه، و جایگاهی محوری در زندگی دارد. «روان‌شناسی کار» قلمروی از روان‌شناسی کاربردی است که جنبه‌های روانشناختی اشتغال را بررسی می‌کند و تعامل میان کار و انسان را مطالعه می‌نماید. یافته‌های این قلمرو نشان می‌دهند که تصمیم شغلی درست، پیش از آن‌که شغلی در کار باشد، به آمادگی و «هویّت شغلی» شما بستگی دارد. در این‌جا ابتدا به ذکر یافته‌های پژوهشی می‌پردازیم و سپس دلالت‌های آن‌ها را برای شما مورد بررسی قرار می‌دهیم:
«در یک پژوهش اثرات موقعیت هویّت شغلی بر روی پیامدهای اقدام به تصمیم‌گیری شغلی در میان دانشجویان، مطالعه شد. شصت دانشجو مشمول یک فعالیت مشاورهٔ شغلی گروهی بر اساس ساختار هویّت شغلی «هالند» قرار گرفتند. شرکت‌کنندگان در این دورهٔ مشاوره‌ای و دانشجویانی که واجد هویّت عالی بودند، در مقایسه با گروه گواه دارای هویّت پایین، تصمیم‌گیری بیشتری انجام دادند؛ اما نسبت به اعضای گروه ناهمگن، رضایت کمتری داشتند.»
«هویّت شغلی یکصد و سی و شش دانش‌آموز پسر و دویست و سی دانش‌آموز دختر دبیرستانی بررسی گردید. نتایج نشان داد کسانی که دارای شغل آزمایشی بودند، هویّت شغلی بالاتری از دانش‌آموزان بدون شغل آزمایشی داشتند.»
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که آمادگی برای تصمیم‌گیری شغلی، هویّت شغلی و نگاه آینده‌پویانه، سه حیطهٔ به هم پیوسته‌اند که انتخاب شما را شکل می‌دهند:
الف ـ آمادگی برای تصمیم‌گیری شغلی
شخصی که از آمادگی کافی برای تصمیم‌گیری شغلی برخوردار نیست، در واقع در شرایط «بی‌عزمی» یا «تردید شغلی» قرار دارد؛ یعنی نمی‌تواند دربارهٔ آیندهٔ کاری خود عزم کند و میان راه‌ها مردّد می‌ماند. شاید شما نیز هنگام انتخاب رشته، این حالت را در خود یا دوستانتان دیده باشید.
مراد از آمادگی برای تصمیم‌گیری شغلی، مهیا بودن شرایط شناختی، نگرشی، شخصیتی، انگیزشی و حتی جسمانی ویژه است. این شرایط را می‌توان چنین توضیح داد:
۱ ـ توانمندی ذهنی مناسب؛ یعنی توان فکری لازم برای سنجیدن راه‌ها؛
۲ ـ اطلاعات و آگاهی‌های کافی؛ یعنی شناخت روشن از رشته‌ها و پیشه‌ها؛
۳ ـ باور مثبت؛ یعنی نگاه مثبت به توانایی خود؛
۴ ـ خصایص روانی مساعد؛ یعنی ویژگی‌های شخصیتی که با تصمیم‌گیری هماهنگ‌اند؛
۵ ـ تمایل و رغبت درونی؛ یعنی علاقه‌ای که از درون شما برمی‌خیزد، نه از فشار بیرونی؛
۶ ـ آمادگی بدنی؛ یعنی توان جسمانی که آن پیشه اقتضا می‌کند.
هریک از این شرایط به آمادگی برای تصمیم‌گیری شغلی یاری می‌دهد و آن را تقویت می‌کند. تصمیم‌گیری در اصل امری فردی است و به خودباوری و عزّت نفس نیاز دارد؛ پس تصمیم نهایی را کسی جز خود شما نمی‌تواند بگیرد.
در این میان، «سنجیدگی» نقشی اساسی دارد. سنجیدگی به معنای «سنجش همهٔ جوانب هنگام تصمیم‌گیری و انجام بهترین راه بر اساس عقل و منطق و هوش و درک» است. انتخاب رشته‌ای که بدون سنجش جوانب صورت گیرد، از این پشتوانه بی‌بهره می‌ماند.
ب ـ هویّت شغلی و عوامل نیرومندی آن
یکی از عوامل بسیار مهم و حیاتی در پدیدآیی و شکل‌گیری آمادگی برای تصمیم‌گیری شغلی، وجود «هویّت شغلی» روشن و نیرومند است. هویّت شغلی را می‌توان چنین فهمید: تصویری روشن که شما از خود در پیوند با یک پیشه دارید. البته باید متذکّر شد که این ساختار هنوز از لحاظ مفهوم‌پردازی نیاز به بازنگری اساسی دارد؛ «اریکسون» به عنوان پدر ساختار هویّت شناخته شده است، اما تاکنون هیچ‌کس در دستوربندی سازهٔ هویّت توفیقی نداشته است. با این حال، هویّت شغلی رابطه و همبستگی قابل ملاحظه‌ای با تصمیم‌گیری شغلی نشان می‌دهد.
هویّت حرفه‌ای شخص به چند عامل بستگی دارد:
۱ ـ ارزش و اهمیت شغل؛ هر چه ارزش و اهمیت یک شغل برای فرد بیشتر باشد، هویّت شغلی‌اش نیرومندتر خواهد شد.
۲ ـ روابط اجتماعی؛ هویّت شغلی به میزان تعامل، مراوده و روابط اجتماعی فرد بستگی دارد. روابط اجتماعی و تعامل موفق و مؤثر، چنان‌که در دوستی‌ها و پیوندهای مدرسه تجربه می‌کنید، به بهبود هویّت شغلی می‌انجامد.
۳ ـ حمایت محیطی؛ هرچه پشتیبانی محیطی بیشتری از فرد به عمل آید، هویّت حرفه‌ای‌اش قوی‌تر می‌گردد. خانه و مدرسه بخشی از همین محیط‌اند.
۴ ـ فعالیت‌های شغلی مساعد؛ یعنی فعالیت‌هایی که با مقتضیات آن پیشه هماهنگ است و هویّت فرد را افزایش می‌دهد.
۵ ـ استغراق در کار؛ یعنی میزان شیفتگی و پیوند درونی فرد با حرفه‌اش. افرادی که در کار خود به سرعت غرق می‌شوند، گویا از محیط و فضای اطرافشان منفک شده‌اند و دارای هویّت شغلی نیرومندی هستند.
طرح‌های حرفه‌ای جوانان برای کسب یک هویّت شغلی بهتر و نیرومند است. آن‌ها در جستجوی پیشه‌ای هستند که دارای ارزش و اهمیت فوق‌العاده‌ای باشد، به آن‌ها پیوند اجتماعی استواری بدهد و از پشتیبانی محیطی نیرومندی برخوردارشان سازد؛ در چنین شرایطی آن‌ها با فعالیت‌های مساعد، در کار خود مستغرق می‌شوند.
ج ـ اشتغال آزمایشی و مشاوره
هرگونه شرایطی که فعالیت‌های شایسته و مساعد را تحقق بخشد، منجر به تقویت هویّت شغلی می‌گردد. از این‌رو، وجود تمهیدات و بسترهای مناسب برای انجام «اشتغال آزمایشی»، یعنی تجربهٔ کردن یک کار به‌طور آزمایشی در مدارس و مراکز آموزشی، به تقویت هویّت حرفه‌ای می‌انجامد. چنان‌که در پژوهش دانش‌آموزان دبیرستانی دیدیم، کسانی که شغل آزمایشی داشتند هویّت شغلی بالاتری نشان دادند. گزینش تخصصی در مقطع آموزش عالی نیز به همین امر منجر می‌گردد؛ پس انتخاب رشته‌ای که امروز انجام می‌دهید، گامی در ساختن هویّت شغلی فرداست.
مشاوره نیز در هویّت شغلی نقش دارد؛ پژوهش دانشجویان نشان داد که شرکت در مشاورهٔ شغلی گروهی با تصمیم‌گیری بیشتر همراه بود. بنابراین بهره‌گیری از مشاوره در مدرسه، بستری برای روشن‌تر شدن هویّت شغلی شما فراهم می‌آورد.
د ـ آینده‌پویی: نگاه به جلو
انتخاب رشته تنها یک تصمیم امروزی نیست؛ نگاهی به آینده است. «آینده‌پویی» به مفهوم «نگاه صِرف همیشگی به جلوی خود در زندگی و پرهیز از رکود بر اساس گرایش به تغییر نگاه به زندگی» است. در مقیاس درست‌زیستی چهارعاملی، آینده‌پویی به معنای «احساس نیرومندی در انتخاب فردی با نگاه به آینده، ارتباط‌دهی میان امور و رهایی از مسائل گذشته» آمده است. این تعریف درست همان چیزی است که انتخاب رشته از شما می‌طلبد: نیرومندی در انتخاب، دیدن پیوند میان امور، و رها شدن از گرفتاری‌های گذشته.
آینده‌پویی جزئی از «استواری روانی» است؛ یعنی «رهیابی در زندگی آینده‌نگرانه مبتنی بر معنویّت با پرهیز از رکود، بدون احساس تنهایی و سردرگمی» که سبب ماندگاری در زندگی می‌شود. در برابر آن، «روان‌آوارگی» قرار دارد؛ حالتی که فرد با دورافتادگی از معنویّت، راه خود را در زندگی نیافته، احساس سردرگمی دارد، در هنگام دشواری‌ها احساس تنهایی می‌کند و برای بقای خود در نگرانی به سر می‌برد. تردید شغلی طولانی می‌تواند با چنین سردرگمی‌ای هم‌نشین شود.
در انگارهٔ تعادل روان، آرامش زندگی ممکن است زمینهٔ «خودپویشی» را فراهم کند و خودپویشی می‌تواند به شایستگی و آینده‌پویی منجر شود. روشن است که آمادگی شناختی، نگرشی، شخصیتی، انگیزشی و جسمانی، در کنار هویّت شغلی نیرومندی که از ارزش شغل، روابط اجتماعی، حمایت محیطی، فعالیت‌های مساعد و استغراق در کار مایه می‌گیرد، تردید شغلی را کاهش می‌دهد و نگاه آینده‌پویانه را در شما تقویت می‌کند. از این طریق، انتخاب رشته به گامی سنجیده در راه آیندهٔ شما بدل خواهد شد.
منبع
روان‌شناسی سازمانی، «مقدمه» — مقدمه
فرهنگ‌نامه، «تصمیم‌گیری» — تصمیم گیری
مقالات دکتر کاظمی، «عوامل پیشرفت تحصیلی در مدرسه» — عوامل پیشرفت تحصیلی در مدرسه
روان‌شناسی کار و مدیریت، «فصل پانزدهم تصمیم‌گیری و هویّت شغلی» — فصل پانزدهم تصمیم‌گیری و هویت شغلی
فرهنگ‌نامه، «آینده پویی» — آینده پویی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: هویّت شغلی: پشتوانهٔ تصمیم‌گیری و بهداشت روانی کارکنان