نظریه‌های متعدد و متنوّعی برای تبیین فرایند شکل‌گیری رضایت شغلی و عوامل پدیدآیی آن ارائه شده‌اند. در این میان، انگارهٔ «آمادگی‌افزایی اعتباری» یکی از نظریه‌های بنیادین در حوزهٔ عوامل پدیدآیی رضایت شغلی به شمار می‌رود. این انگاره بر پایهٔ مطالعهٔ نگارنده پیرامون شناسایی انتظارات شغلی در سطح کلان فراهم آمده است و می‌تواند پایهٔ تحلیل دستاوردهای پژوهشی در این قلمرو قرار گیرد. در این‌جا به بیان این انگاره می‌پردازیم و سپس عوامل و عناصر هریک از حیطه‌های آن را مورد بررسی قرار می‌دهیم:
انگارهٔ «آمادگی‌افزایی اعتباری» شامل سه حیطهٔ اساسی می‌شود:
1 ـ آمادگی شغلی؛
2 ـ حرفه‌اندوزی؛
3 ـ اعتبار محیطی.
هریک از این حیطه‌ها، سهمی از رضایت شغلی را به خود اختصاص می‌دهند. هیچ‌گونه رضایت و خشنودی حرفه‌ای حاصل نمی‌آید، مگر آن‌که دست‌کم یکی از این سه حیطه وجود داشته باشد و نهایت رضایت شغلی، در زمانی تحقّق می‌یابد که هر سه حیطه برای یک شاغل فراهم آید. حیطه‌های یادشده هر کدام دارای عوامل و عناصری هستند که به تفصیل آن‌ها را بررسی می‌کنیم:
الف ـ آمادگی شغلی
مراد از آمادگی شغلی، مجموعهٔ عوامل و عناصری است که یک کارمند یا شاغل را در بدو انجام کار، برای اشتغال آماده می‌سازد. عوامل مزبور را می‌توان در سه طبقه جای داد:
1 ـ علاقه: بی‌تردید یکی از شروط اساسی آمادگی شغلی، وجود رغبت، انگیزه و علاقه نسبت به آن شغل است. ضعف در انگیزهٔ شغلی و رغبت حرفه‌ای، به همان اندازه رضایت حرفه‌ای را کاهش می‌دهد.
2 ـ استعداد: برای احراز آمادگی شغلی، وجود علاقه به‌تنهایی کفایت نمی‌کند؛ بلکه لازم است که یک کارمند یا پیشه‌ور از توانایی و قابلیّت انجام آن شغل نیز برآید؛ یعنی از استعداد حرفه‌ای برخوردار باشد. استعداد شغلی رابطهٔ نزدیکی با «تناسب شغل با رشتهٔ تحصیلی» فرد دارد. به نظر می‌رسد که در غالب موارد، رشتهٔ تحصیلی فرد بتواند از قابلیّت حرفه‌ای وی پیش‌بینی شایسته‌ای به دست دهد.
3 ـ شرافت: یکی از شرایط آمادگی شغلی، وجود نظام ارزشی مثبت و نگرش مساعد است. هرچه یک فرد برای شغل خویش، ارزش و منزلت و اعتبار بیشتری قائل باشد، برای انجام آن آمادگی بیشتری دارد.
پیشه‌های گوناگون بر اساس نقطه‌نظر افراد مختلف، از حیث شرافت و منزلت متفاوت‌اند. انجام برخی از شغل‌ها بر پایهٔ نظام ارزشی فردی و اجتماعی ظرافت بیشتری دارد. روشن است که قائل شدن به شرافت شغلی برای یک پیشه، امری متفاوت از علاقه و رغبت شغلی است.
ب ـ حرفه‌اندوزی
حیطهٔ شغل‌آموزی یا حرفه‌اندوزی شامل مجموعه‌ای از عوامل و عناصر خاص است که دومین حیطهٔ مؤثّر در رضایت شغلی را تشکیل می‌دهد. این عوامل را می‌توان در سه قلمرو بررسی کرد:
### نخست ـ ارزش تحقیق
موقعیّت‌های شغلی خاصی که برای انجام تحقیقات، مطالعات و پژوهش‌ها و کسب آگاهی کارکنان، ارزش و اهمیّت برجسته‌ای قائل می‌شوند، شرایط مطلوبی را برای ارتقای مهارت‌های شغلی و حرفه‌اندوزی فراهم می‌آورند. ارزش‌گذاری برای تحقیق دو پیامد عمده و مؤثّر در رضایت شغلی دارد:
1 ـ ارضای نیاز معنوی: انجام فعّالیّت و کار در هر سطح و رده‌ای، کم و بیش بخشی از نیازهای معنوی آدمی را ارضا می‌کند. در واقع پیشهٔ یک فرد، تلاشی در جهت برآورده‌سازی نیازهای درونی و ذاتی وی است. به نظر می‌رسد که محیط‌های سازمانی خاصی که برای تحقیق و پژوهش اهمیّت بالایی قائل‌اند، بیش از سایر موقعیّت‌ها این نیاز معنوی را ارضا می‌سازند؛ از این رو، رضایت شغلی کارکنان خود را بالا می‌برند.
2 ـ ارزش‌گذاری برای فعّالیّت‌های شغلی: باید تأکید کرد که ارزش‌گذاری برای تحقیقات در سازمان‌ها و موقعیّت‌های شغلی، پابه‌پای ارزش‌گذاری برای فعّالیّت‌های شغلی کارکنان است. در این محیط‌ها، هرچه انجام مطالعات و تحقیقات اقدامی ارزشمندتر محسوب شود، فعّالیّت‌های حرفه‌ای کارکنان نیز مورد احترام و توجّه بیشتری قرار می‌گیرد. بدین ترتیب، شرایط برای یکی از اساسی‌ترین عناصر رضایت حرفه‌ای یعنی «پیشرفت شغلی» فراهم می‌آید. به تعبیر دیگر، هرچه فعّالیّت‌های یک کارمند از نقطه‌نظر سازمانش ارزشمندتر تلقّی شود، شرایط برای پیشرفت شغلی و ارتقای حرفه‌ای وی نیز بیشتر فراهم می‌گردد و او از شغلش خشنودی افزون‌تری کسب می‌کند.
### دوم ـ آگاهی
برای داشتن یک پیشهٔ مشخّص، وجود سطحی از آگاهی لازم است که بدون آن، امکان فعّالیّت مثبت شغلی، حتّی در پایین‌ترین رده، میسّر نیست. از سوی دیگر هر اشتغالی کم و بیش به فرد شاغل آگاهی جدید می‌دهد.
یکی از آثار و تبعات درخشان یک حرفهٔ مناسب، توسعهٔ معلومات و آگاهی‌های شاغل در زندگی شغلی و غیرشغلی است. بسیاری از اطّلاعات و آگاهی‌ها ممکن است از یک فعّالیّت حرفه‌ای پویا ناشی شود. رایج‌ترین موقعیّت‌های در دسترس در کنار اشتغال، وجود شرایطی است که «امکان تحصیل بیشتر» را برای فرد فراهم می‌آورد.
روش‌های یادگیری در سنین بزرگسالی بسیار گوناگون و متنوّع است. دوره‌های توجیهی، آموزش‌های جبرانی، آموزش ضمن خدمت برای تقویت مهارت‌های شغلی، فرصت‌های مطالعاتی، مشارکت در دوره‌های تخصّصی آموزش عالی به‌طور رسمی و صعود به مدارج رسمی عالی‌تر آموزشی و کسب عناوین تحصیلی بالا، همه و همه از جمله موقعیّت‌هایی است که در کنار یک اشتغال پویا و رضایت‌بخش وجود دارد. پس هرچه امکانات تحصیل در کنار شغل بیشتر شود، این انتظار و توقّع شغلی نیز بیشتر برآورده می‌شود، معلومات و آگاهی‌ها و اطّلاعات فردی تقویت می‌یابد و رضایت شغلی کارکنان افزایش پیدا می‌کند.
### سوم ـ امکان تجربه در کار
از عوامل عمده در تکوین رضایت شغلی، وجود شرایطی است که تجربه و کارآزمودگی شاغل را افزایش می‌دهد. یکی از آثار درخشان تجربه و کارآزمودگی شغلی که خود سهم شگرفی در رضایت حرفه‌ای دارد، «تخصّص کاری» است. با ازدیاد تجربهٔ حرفه‌ای، تخصّص، تسلّط و مهارت شغلی نیز بیشتر می‌شود.
اما تجربهٔ حرفه‌ای و کارآزمودگی شغلی تحت تأثیر عامل مهمّ دیگری است که آن هم از مؤلّفه‌های اساسی رضایت شغلی به شمار می‌رود؛ یعنی «پویایی شغلی». هرچه پویایی شغلی بیشتر شود، امکان تجربه در کار نیز فزونی می‌یابد. پویایی شغلی به دو عنصر بنیادین بستگی دارد:
1 ـ ثبات محیطی: ثبات محیطی شغلی به پویایی در حرفه و پیشه کمک می‌کند. استواری و پایداری محیط شغلی، امکان فعّالیّت و کوشش، تلاش و پویایی زیاد در کار را فراهم می‌آورد؛ چنان‌که ناپایداری و تزلزل محیط سازمانی موجب رخوت، سستی و کم‌کاری است. بدین طریق تجربه‌ای در کار به دست نمی‌آید و تخصّصی نیز حاصل نمی‌شود.
2 ـ تنوّع محیطی: یک محیط سازمانی متنوّع نیز به افزایش پویایی حرفه‌ای مدد می‌رساند؛ همان‌گونه که یکنواختی محیط کاری، پویایی کارمند و شاغل را پایین می‌آورد.
بنابراین بیشترین پویایی شغلی در سازمان‌هایی وجود دارد که از محیط پایدار و متنوّع برخوردارند و کمترین فعّالیّت و تکاپوی حرفه‌ای در محیط‌های نااستوار و یکنواخت یافت می‌شود.
ج ـ اعتبار محیطی
سومین حیطهٔ انگارهٔ «آمادگی‌افزایی اعتباری»، اعتبار محیطی است که در کنار آمادگی شغلی و حرفه‌اندوزی، سهمی از رضایت شغلی را به خود اختصاص می‌دهد.
روشن است که بر پایهٔ این انگاره، رضایت شغلی پدیده‌ای تک‌عاملی نیست. علاقه، استعداد و شرافت شغلی، آمادگی فرد را در آغاز کار فراهم می‌سازند؛ ارزش تحقیق، آگاهی و امکان تجربه در کار، زمینهٔ حرفه‌اندوزی و پیشرفت شغلی را مهیّا می‌کنند؛ و اعتبار محیطی نیز سهم خود را در این میان ایفا می‌کند. هرچه شمار بیشتری از این حیطه‌ها برای یک شاغل فراهم آید، خشنودی حرفه‌ای وی افزون‌تر خواهد شد و نهایت رضایت شغلی، تنها در سایهٔ فراهم آمدن هر سه حیطه تحقّق می‌یابد.
منبع
روان‌شناسی کار و مدیریت، «فصل اوّل انگارهٔ آمادگی افزایی اعتباری در رضایت شغلی» — فصل اول انگاره آمادگی افزایی اعتباری در رضایت شغلی