تصمیم‌گیری در موقعیت‌های حساس یکی از دشوارترین تجربه‌های مراجعانی است که به مشاور و روان‌درمانگر روی می‌آورند. پرسش اساسی آن است که احساس‌ها و هیجان‌های فرد و نیز نظر و داوری اطرافیان تا چه اندازه در انتخاب‌های وی دخالت دارند و چنین دخالتی چه پیامدهایی برای آرامش روان او به بار می‌آورد. در این‌جا نخست به تعریف «تأثیر هیجان در تصمیم» و مفهوم «انتخاب هیجانی» می‌پردازیم، سپس یافته‌های پژوهش‌های انجام‌شده را بیان می‌کنیم و در پایان، دلالت‌های این یافته‌ها را برای کار مشاور با مراجع مورد بررسی قرار می‌دهیم.
مفهوم تأثیر هیجان در تصمیم
«تأثیر هیجان در تصمیم» یکی از عامل‌های «فهرست خردمندی» است. این عامل نشان می‌دهد احساس‌ها و نظر دیگران تا چه اندازه بر انتخاب‌ها و داوری فرد دربارهٔ خوب و بد اثر می‌گذارند. افزون بر آن، این عامل بیانگر آن است که تصمیم‌گیری در موقعیت‌های حساس برای فرد تا چه اندازه دشوار است. نمرهٔ بیشتر در این عامل به معنای اثر بیشتر هیجان در تصمیم است.
شرح «فهرست خردمندی» بر پایهٔ «انگارهٔ هفت‌وجهی خردمندی» فراهم شده است. در این انگاره، تصمیم‌گیری درست در موقعیت‌های حساس بر پایهٔ بررسی همه‌جانبه و همراه با تعادل و سنجیدگی صورت می‌گیرد و انتخاب راه درست بر اساس عقل و منطق (نه احساس) و بدون تأثیرپذیری از دیگران انجام می‌شود. باید دانست که این‌ها ایده‌هایی مرتبط با این عامل‌اند و بخشی از تعریف خود آن به شمار نمی‌آیند.
در کنار این عامل، مفهوم «انتخاب هیجانی» قرار دارد. انتخاب هیجانی به معنای تأثّر انتخاب‌ها از احساس و دیگران و اثرگذاری هیجان‌ها در تشخیص خوبی از بدی است. پرهیز از انتخاب هیجانی همراه با «سنجیدگی» مطرح می‌شود؛ یعنی سنجش همهٔ جوانب هنگام تصمیم‌گیری بر اساس عقل و منطق و هوش و درک. «سنجیدگی» و «چیرگی هیجانی» دو جنبه از «خردورزی» در شخصیّت «خردورزی تحلیلی» به شمار می‌آیند.
دو مفهوم دیگر نیز با این موضوع پیوند دارند، هرچند نگارنده آن‌ها را صریحاً با این عامل یکی ندانسته است:
1 ـ «هیجان‌پذیری» در انگارهٔ تعادل روان، یعنی تأثّر از احساس و هیجان در تشخیص انتخابی بدون چیرگی هیجانی؛
2 ـ وضعیت «ناپایایی» که در آن تشخیص‌ها و انتخاب‌ها هیجانی هستند.
پیامدهای پرهیز از انتخاب هیجانی
پرهیز از انتخاب هیجانی موجب می‌شود احساس موفقیّت ناشی از کسب جایگاه شایسته در زندگی، بدون احساس وابستگی به دیگران، پدید آید. در چنین وضعیتی، فرد با هدف پیشرفت جایگاهش به پویایی، رقابت‌جویی و کارآمدی می‌پردازد و با ارزش‌گذاری اطرافیان به دیدگاه‌هایش، به شهرت شخصی خشنودآور دست می‌یابد.
به بیان دیگر، کسی که انتخاب‌هایش زیر سلطهٔ احساس یا داوری دیگران نیست، جایگاه خود را بر پایهٔ تشخیص خویش به دست می‌آورد و از همین رو احساس موفقیّت او به تأیید دیگران وابسته نمی‌ماند.
یافته‌های پژوهشی
در مطالعهٔ رابطهٔ «شخصیت خردورزی تحلیلی» با «رضایت از زندگی» بر روی یک نمونهٔ یکصد و چهل و شش نفری (۶۸ درصد زن، ۶۴ درصد مجرد و ۵۶ درصد با تحصیلات کارشناسی) یافت شد که «سنجیدگی» و «چیرگی هیجانی» (عدم انتخاب هیجانی) موجب «درست‌زیستی» و «استواری روانی» می‌شوند و در پی آن، اضطراب و افسردگی کاهش می‌یابد (روستایی، ۱۴۰۰).
بررسی دقیق‌تر این یافته‌ها نشان داد که:
1 ـ «چیرگی هیجانی» سبب «استواری» و «وجاهت» است؛
2 ـ «سنجیدگی» موجب «پشتیبانی» و «درست‌زیستی» می‌شود؛
3 ـ «درست‌زیستی» و «استواری» به کاهش افسردگی می‌انجامند.
«درست‌زیستی» به معنای «احساس سرزندگی و آرامش روانی مبتنی بر دستیابی به معنای زندگی که سبب رضایت از زندگی» می‌شود. «وجاهت» نیز به این معناست که «عقاید مبتنی بر معنویّت فرد مورد توجّه قرار می‌گیرد و از تشویق مورد انتظار برخوردار می‌شود، به گونه‌ای که در هنگام دشواری‌ها احساس تنهایی نخواهد داشت».
در یک پژوهش بالینی مرکّب از شصت مراجع، برنامهٔ مداخلاتی مبتنی بر دو مؤلفهٔ «درست‌زیستی» و «وجاهت» با سرفصل‌هایی چون «تعدیل انتظارات»، «توجه به اخلاقیات»، «پایبندی به اهداف»، «ثبات در موفقیت»، «قدرت باور به پیشرفت»، «خودپذیری و پرهیز از مقایسه با دیگری»، «ارزش زیست»، «شادزیستی» و «تفاوت‌پذیری» اجرا شد. نتیجه آن بود که بی‌تابی روانی و گرایش به مصرف مواد زیان‌بار کاهش یافت (محمّدی، ۱۳۹۹).
دلالت‌ها برای مشاور و روان‌درمانگر
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که تأثیر هیجان در تصمیم تنها یک ویژگی شناختی در داوری نیست، بلکه با آرامش روان و بهداشت روانی مراجع پیوندی تنگاتنگ دارد. این دلالت‌ها را می‌توان در سه حیطه بیان کرد:
### الف ـ شناخت میزان تأثیر هیجان در مراجع
عامل «تأثیر هیجان در تصمیم» در «فهرست خردمندی» به مشاور امکان می‌دهد دریابد که احساس‌ها و نظر دیگران تا چه اندازه بر انتخاب‌ها و داوری مراجع دربارهٔ خوب و بد اثر می‌گذارند. نمرهٔ بالاتر در این عامل، هم بیانگر اثر بیشتر هیجان است و هم دشواری بیشتر تصمیم‌گیری در موقعیت‌های حساس را برای مراجع آشکار می‌سازد. چنین شناختی، بستر مناسبی برای فهم سرگردانی مراجع در برابر انتخاب‌های دشوار فراهم می‌آورد.
### ب ـ جایگاه سنجیدگی و چیرگی هیجانی در آرامش روان
روشن است که «سنجیدگی» و «چیرگی هیجانی» دو حلقهٔ اساسی در زنجیره‌ای هستند که به «درست‌زیستی» و «استواری روانی» و سرانجام به کاهش اضطراب و افسردگی می‌انجامد. سنجیدگی، یعنی سنجش همهٔ جوانب بر اساس عقل و منطق و هوش و درک، راه را برای «درست‌زیستی» و «پشتیبانی» می‌گشاید؛ و چیرگی هیجانی، یعنی رهایی انتخاب از سلطهٔ احساس، به «استواری» و «وجاهت» می‌انجامد. پس برای مشاوری که با مراجع مضطرب یا افسرده کار می‌کند، توجه به میزان هیجانی بودن انتخاب‌های مراجع اهمیت ویژه‌ای دارد.
### ج ـ رهایی از وابستگی به دیگران
بدیهی است که هرچه انتخاب مراجع کمتر زیر تأثیر نظر دیگران باشد، احساس موفقیّت او از کسب جایگاه شایسته در زندگی، بدون احساس وابستگی به دیگران، پدید می‌آید. در این حالت، وی با هدف پیشرفت جایگاهش به پویایی، رقابت‌جویی و کارآمدی روی می‌آورد. همچنین «وجاهت» که از چیرگی هیجانی سرچشمه می‌گیرد، سبب می‌شود که مراجع در هنگام دشواری‌ها احساس تنهایی نکند. پژوهش بالینی یادشده نیز تأیید کرد که برنامهٔ مداخلاتی مبتنی بر «درست‌زیستی» و «وجاهت» می‌تواند بی‌تابی روانی و گرایش به مصرف مواد زیان‌بار را در مراجعان کاهش دهد.
به طور کلی، تأثیر هیجان در تصمیم در کنار سنجیدگی و چیرگی هیجانی، شبکه‌ای به هم پیوسته را تشکیل می‌دهد که از داوری فرد دربارهٔ خوب و بد آغاز می‌شود و تا آرامش روان و رضایت از زندگی او گسترش می‌یابد. از این طریق، شناخت این عامل برای مشاور، دریچه‌ای به فهم عمیق‌تر دشواری‌های مراجع در انتخاب‌های حساس زندگی خواهد بود.
منبع
فرهنگ‌نامه، «تأثیر هیجان در تصمیم» — تاثیر هیجان در تصمیم
فرهنگ‌نامه، «انتخاب هیجانی» — انتخاب هیجانی
مقالات دکتر کاظمی، «درآمدی بر رواندرمانی تعاملی» — درآمدی بر رواندرمانی تعاملی
مقالات دکتر کاظمی، «رواندرمانی تعاملی در گستره پژوهش» — رواندرمانی تعاملی در گستره پژوهش
فرهنگ‌نامه، «تکمیل تصمیم» — تکمیل تصمیم
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: وجاهت: مؤلفه‌ای از ارجمندی در رواندرمانی