بسیاری از پدر و مادرها می‌بینند که فرزندشان به رنگ لباس دوستانش، به صدای اطرافیان یا به رفتار ناعادلانهٔ یک معلّم، بیش از همسالان خود توجّه نشان می‌دهد. این دقّت و ژرفای احساس در گسترهٔ روان‌شناسی «حسّاسیّت» نام دارد. حسّاسیّت یکی از خصایص شناخته‌شده در میان افراد تیزهوش است. شناخت درست آن به خانواده کمک می‌کند تا این ویژگی را به جای مشکل، سرمایه‌ای برای رشد فرزند بداند. در این‌جا نخست مفهوم حسّاسیّت را روشن می‌کنیم، سپس جایگاه آن را در تیزهوشی بررسی می‌کنیم و در پایان دلالت‌های آن را برای خانواده بیان می‌نماییم:
الف ـ حسّاسیّت چیست؟
حسّاسیّت از چند عامل تشکیل می‌شود. دو عامل مهم آن «جلوه‌گرایی» و «زیبایی‌گرایی» است.
جلوه‌گرایی یعنی توجّه به وضعیت ظاهری دیگران و دقّت در دریافت‌های حسّی خود. فرزندی که از جلوه‌گرایی بالایی برخوردار است، طبیعتاً به لباس دوستانش (رنگ و شکل و نوع پارچه) توجّه می‌کند. او نسبت به کیفیّت احساس‌های خود دقیق است و به شکل ظاهری اشیاء، رنگ آن‌ها و اصوات بسیار علاقه دارد. توجّه چنین فردی به جزئیات بالاست.
در برابر او، فردی قرار دارد که «کل‌نگر» است؛ یعنی با هوش تحلیلی خود در نگاه اوّل به مفهوم کلّی یک چیز توجّه دارد. برای چنین فردی، شکل‌های محسوس فقط در حکم اطّلاعاتی دربارهٔ طبیعت اشیاء است. مثلاً او بیشتر به معنای گفته‌هایی که می‌شنود توجّه دارد تا به خود صدا، و بیشتر به فایدهٔ یک شیء راغب است تا به رنگ آن.
زیبایی‌گرایی یعنی حسّاسیّت به زینت‌های محیط همراه با تحسین زیبایی‌ها. فرزندی که از این ویژگی کمتر بهره دارد، معمولاً هنر را در اولویت قرار نمی‌دهد.
بنابراین، دو فرزند در یک خانه ممکن است از یک صحنهٔ واحد دو دریافت کاملاً متفاوت داشته باشند: یکی جزئیات رنگ و صدا و زیبایی را می‌بیند و دیگری معنای کلّی و فایدهٔ آن را. هیچ‌یک از این دو حالت به معنای برتری مطلق نیست؛ بلکه هر کدام شیوهٔ ویژه‌ای از دریافت جهان است.
ب ـ حسّاسیّت در تیزهوش: عمق احساس و هم‌احساسی
خصیصهٔ «حسّاسیّت» در میان افراد تیزهوش به معنای عمق احساسی است که به شناخت دیگران می‌انجامد. فرزند تیزهوش تنها چیزها را عمیق‌تر حس نمی‌کند؛ بلکه از راه همین احساس عمیق، انسان‌های پیرامون خود را بهتر می‌شناسد.
در کنار آن، «هم‌احساسی» قوی و نیرومند در تیزهوشان دیده می‌شود؛ یعنی همراه شدن ژرف با احساس دیگران. این هم‌احساسی از پیامدهای عاطفی تفاوت‌های هوشی و شناختی تیزهوشان است. به تعبیر دیگر، توانایی ذهنی برتر، دامنهٔ عاطفی را نیز گسترش می‌دهد.
از این رو، شناخت جامعه توسّط تیزهوش یکی از انتظارات فرهنگی است که به همین حسّاسیّت و هم‌احساسی اشاره دارد. فرزندی که دیگران را عمیق‌تر حس می‌کند، آمادگی بیشتری برای درک جامعهٔ خود دارد.
ج ـ جلوه‌های حسّاسیّت در مدرسه و روابط اجتماعی
حسّاسیّت فرزند تیزهوش در محیط مدرسه نیز بروز می‌کند. بررسی بازخوردهای دختران تیزهوش نسبت به معلّم نشان داد که دختران تیزهوش دورهٔ راهنمایی، به‌ویژه پایهٔ سوم، نسبت به اعمال تبعیض و عدم تعادل در رفتار معلّم حسّاسیّت دارند. به نظر می‌رسد که این حسّاسیّت در پایهٔ دوم نسبی کاهش می‌یابد.
پس پدر و مادر باید بدانند که اگر فرزندشان در این سنین از بی‌عدالتی در کلاس شکایت می‌کند، این واکنش با ویژگی‌های همین دوره هماهنگی دارد.
از سوی دیگر، حسّاسیّت اگر در چارچوب درستی قرار نگیرد، می‌تواند به دشواری بینجامد. هرگاه «خودباوری» (یعنی تصوّر و باور فرد دربارهٔ توانایی‌های خود) و «خود ارجدهی» (یعنی ارزشی که فرد برای خویشتن قائل است) در دورهٔ سوم تحوّل شناختی، یعنی سنین ۱۳ تا ۱۸ سالگی، با خدمات مشاوره و راهنمایی ویژه در چارچوب واقع‌بینانه‌ای قرار نگیرد، پیامدهای ناخوشایندی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود:
۱ ـ اختلالات هیجانی و عاطفی پیشرفت‌گرایی افراطی؛
۲ ـ احساس بیگانگی نسبت به همسالان؛
۳ ـ حسّاسیّت در روابط اجتماعی با افراد عادی؛
۴ ـ رقابت‌های ناسالم و ناسازگاری‌های گوناگون.
سوء تفاهم‌های معلّمان، مربیان و مسئولان در قبال خصایص روانی نوجوانان تیزهوش، به‌ویژه در همین دوره، زمینهٔ این ناسازگاری‌ها و بالمآل گونه‌های مختلف ضعف تحصیلی و یادگیری را تشدید می‌نماید. بدیهی است که خانواده، نخستین جایی است که می‌تواند از چنین سوء تفاهمی جلوگیری کند.
د ـ نقش خانواده در پرورش فرزند حسّاس
وقتی مسئله‌ای برای فرزند تیزهوش پدید می‌آید، غالباً از آن روی است که دانش و اطّلاعات والدین دربارهٔ کودکان تیزهوش بسیار محدود و ناقص است و یا آن‌که به اندازهٔ کافی از سوی والدین حمایتی صورت نمی‌گیرد. نیاز به حمایت و پشتیبانی برای تیزهوشانی که دچار محرومیّت و تنگدستی هستند، بیشتر است. با توجّه به رهنمودهای مربوط به نقش خانواده، نکات زیر اهمیّت ویژه‌ای دارد:
۱ ـ پرهیز از حسّاسیّت نسبت به نمره ـ گرچه ممکن است حسّاسیّت والدین به نمره به نفع تیزهوش پیشرفته باشد، اما محیط خانوادگی را برای افراد خلّاق و تیزهوشان غیرپیشرفته رنج‌آور می‌کند. فرزندی که خود همه چیز را عمیق‌تر حس می‌کند، فشار نمره را نیز عمیق‌تر تجربه خواهد کرد.
۲ ـ تعدیل توقعات ـ انتظارات واقع‌بینانه از فرزند تیزهوش، ملازم با پرهیز از مقایسهٔ وی با همسالان است. از این طریق می‌توان انتظارات خانواده را در قالب مقررات و قوانین روشن بیان نمود.
۳ ـ درک مشکلات ویژهٔ فرزند تیزهوش ـ این نکته معنای اساسی درک و شناخت فرزند است و ستون و بنیاد آن را تشکیل می‌دهد. فرزند تیزهوش (کودک، نوجوان و جوان) نیاز دارد تا از همیاری خانواده در نیل به اهداف زندگی شخصی برخوردار شود.
۴ ـ توجّه و احترام به عقاید و نظریات فرزند ـ این امر موجب ایجاد روابط صمیمی و دوستانه با فرزند تیزهوش می‌شود. علاوه بر آن، تیزهوش نیاز دارد که از آزادی عمل کافی در محیط خانوادگی برخوردار باشد؛ زیرا توان و شایستگی آن را نیز دارد. در چنین شرایطی، معمولاً والدین، الگوها و مراجعی برای تقلید قرار می‌گیرند.
اهمیّت این آزادی عمل، با یافته‌های پژوهشی نیز تأیید می‌شود. استقلال به منزلهٔ یک نیاز و ویژگی عاطفی شناخته شده و پایه‌های آن از دوران خردسالی شکل می‌گیرد (وایندکر و همکاران، ۱۹۹۷؛ کیتانو، ۱۹۸۵؛ استیل، ۱۹۸۹). نقش ارزشمند استقلال در «پرورش حسّاسیّت هنری در خلّاقیّت» نیز نشان داده شده است (دافی، ۱۹۷۹). از این رو، نادیده‌انگاری این ویژگی، تبعات ناخوشایند روانی، عاطفی و اجتماعی بر جای می‌گذارد.
۵ ـ تشویق و ترغیب فرزند در خانواده ـ بهره‌گیری از پاداش‌های کلامی، بدنی و رفتاری و پرهیز از انتقاد و خرده‌گیری به تکوین رضایت خانوادگی کمک می‌کند. فرزند حسّاس، خرده‌گیری را عمیق‌تر دریافت می‌کند و به همان اندازه از تشویق بهره بیشتری می‌برد.
روشن است که حسّاسیّت فرزند تیزهوش، اگر با دانش کافی والدین، توقعات واقع‌بینانه، احترام به عقاید و آزادی عمل همراه شود، به عمق احساس و شناخت دیگران می‌انجامد. اما اگر با فشار نمره، مقایسه با همسالان و سوء تفاهم اطرافیان روبه‌رو گردد، زمینه‌ای برای بیگانگی و ناسازگاری فراهم می‌آورد. بنابراین سهم خانواده در جهت‌دهی به این خصیصه، سهمی بنیادین و تعیین‌کننده است.
منبع
خودشناسی، «برتری طلبی» — برتری طلبی
خودشناسی، «حسّاسیّت» — حساسیت
روان‌شناسی کار و مدیریت، «تبیین» — تبیین
استعداد و تیزهوشی، «تفسیر» — تفسیر
استعداد و تیزهوشی، «ب – نقش خانواده» — ب نقش خانواده
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: انتظارات محیطی در خانه: وقتی توقع پدر و مادر از توان فرزند تیزهوش پیشی می‌گیرد