خلاقیت و تجربه

«کارآزمایی» در قلمرو خلّاقیّت اصطلاحاً دربرگیرندهٔ «گشودگی تجربی»^۱، «جست وجوگری حسّی»^۲، «تحمّل پیچیدگی»^۳ و «ماجراجویی»^۴ است.

به طور کلّی افراد خلّاق نیاز به تجربه کردن کنجکاویشان دارند.

تجربهٔ به ویژه منطقی- ریاضی مشتمل بر عمل کردن در مورد اشیاء است (چه بدون این عمل مادّی یا تصوّری، بر اثر فقدان تماس با جهان خارج، تجربه‌ای وجود نخواهد داشت).امّا شناختی که بدان منتهی می‌شود، به خودی خود از اشیاء منتج نشده است؛ بلکه حاصل اعمالی است که در مورد اشیاء به کار بسته شده‌اند و این به هیچ وجه مشابه شناختی نیست که مستقیماً از اشیاء ناشی می‌شود و هنگامی که به نظر می‌رسد این شناخت از اشیاء به دست آمده است، بدین دلیل است که در اشیاء، خواصّی را کشف می‌کند که عمل، آن خواصّ را در آنها وارد ساخته است و قبل از این عمل یا مستقلّ از آن، این خواصّ به آنها تعلّق نداشته‌اند. (منصور و دادستان، ۱۳۷۴)

در روانشناسی تعاملی، «تجربه» به مثابهٔ عنصر بنیادین «هوش تجربی» جایگاه بس مهمّی دارد. چنان که ذکر شد، این نوع هوش به معنای توانایی در تجربهٔ دانسته‌ها برای روشن شدن مطلب است که با تحریک شدن کنجکاوی فراگیر با هر مسألهٔ مبهم یا پیچیده‌ای آغاز می‌شود. هوش تجربی در برگیرندهٔ یادگیری حسّی فعّال به ویژه بهره گیری از مشاهده و عمل در محیط است که با ناآرامی برای تجربهٔ دانسته‌ها ‌و اصرار بر آن همراهی دارد و در واقع هیچ آموزه‌‌ای بدون کسب تجربه‌، پذیرفته نمی‌شود.

افزون بر آن، هوش تجربی، پایهٔ شناختی تیزهوشی آفرینندگی را تشکیل می‌دهد. چنان‌که می‌دانیم، قلمرو آفرینندگی به توانایی و احساس‌ نیرومندی‌ شدید برای‌ تجربهٔ‌ کنجکاوانه‌ و فعّال‌ یک‌ اندیشهٔ‌ بزرگ‌ هیجان‌ انگیز برای نوپدیدآوری دراندیشه، پیشنهاد، نظر، استنباط، اکتشاف، و یا کار، دلالت دارد.

«کارآزمایی» آن چنان با آفرینندگی مرتبط است که به زعم برخی پژوهشگران، محتوای هنر (به عنوان یک قلمرو خلّاقانه) همواره فقط مبتنی بر «تجربه» (و نه چیز دیگر) است. (ساندبلوم، ۱۹۹۷)

سابقه و تجربهٔ حرفه ای شرایط را برای قضاوت فراهم می‌آورد: زمینهٔ هنری با قضاوت زیبایی شناختی مرتبط است در بررسی ارتباط قضاوت زیبایی شناختی با ویژگیهای شخصیّت آشکار شد که زمینه و سابقهٔ هنری با قضاوت و ترجیح زیبایی شناختی مرتبط است؛ علی رغم آن که ویژگیهای قابل پیش بینی و غیر قابل پیش بینی شخصیتی را ارایه می‌دهد. (چایلد، ۱۹۶۵)

نقش «کارآزمایی» یا «تجربه» وسیعتر از یک خصیصهٔ محدود است؛ یعنی آن چنان تأثیر گذار است که از آن به عنوان «توانایی تجربه کردن» در فرایند خلّاقیت نام برده می‌شود. از این رو توانایی تجربه کردن در میان هنرمندان برجستگی دارد. (دادک و همکاران، ۱۹۹۱)

گشودگی تجربی

پژوهشگران بر «گشودگی تجربی» تأکید می‌ورزند. (اشترنبرگ و تاردیف؛ شریفی، ۱۳۸۳) افراد خلّاق در مقایسه با غیر خلّاقها، سطح بالایی از «گشوده رویی در قبال تجربه» بروز می‌دهند. (جلاد، ۱۹۹۷)

«گشودگی تجربی» با تنگناتنگی «انگیزش درونی» نیرومندترین خصیصه شخصیتی خلاقیت محسوب می‌شود. (تان و همکاران، ۲۰۱۹؛ پوریر، ۲۰۱۹) و پیش بینی کنندگی اش بستگی به «جهتگیری یادگیری» ندارد. (کاسپی باروخ، ۲۰۱۹) از جمله کارآفرینی(جلوه ای از خلاقیت) نیز متأثر از«گشودگی تجربی» است. (لیانگ و همکاران، ۲۰۱۹)

«گشودگی تجربی» تعدیل کننده رابطه همه چهار بعد «مزاج»(حساسیت جهتدار، تلاش چیره مندانه، برونگردی/شادخویی، عاطفه ناخوشایند) با خلاقیت است. (ممدوف و همکاران، ۲۰۱۹)

اخیراً پنج عامل شخصیّت یعنی آزرده خویی، توافق پذیری، گشودگی تجربی، برونگردی و وظیفه شناسی در اثر تعاملی با خلّاقیّت دانش آموزان طرّاح بررسی شدند. نتایج نشان داد که: گشودگی تجربی اصالت را پیش بینی می‌کند و در کنار وظیفه شناسی و توافق پذیری، سودمندی خلّاقیّت را نیز پیش بینی می‌نماید. افزون بر آن، اثر توافق پذیری بر اصالت، بستگی به گشودگی تجربی دارد. (چانگ و همکاران، ۲۰۱۵)

در بررسیهای دیگر آثار تجارب پیش دبستانی نیز بر خلّاقیّت کودکان دبستانی نیز نشان داده شده است. (ناکس و گلاور، ۱۹۷۸)

جست وجوگری حسّی

کارآزمایی و تجربه از سوی دیگر مقتضی فعّالیّت حسّی و جست و جوی چشمگیر در ادراک از طریق حواسّ و فعّال‌سازی گیرنده‌های حسّی پنجگانه است. به ویژه این تکاپو و تحرّک در جست و جوی حسّی با «گونهٔ شخصیّتی شهودی» پیوند نزدیکتری دارد. (فوریشا، ۱۹۷۸) علاوه بر آن، «حسّاسیّت» در دریافت، یکی از برجستگیهای افراد خلّاق محسوب می‌شود. (بچتولد و ورنر، ۱۹۷۳) همچنین آشکار شده است که در شخصیّتهای خلّاق «تیزحسّی» برتری نیز وجود دارد. (لانگ و ریبا، ۱۹۷۶) علاوه بر آن، «گونه شخصیّتی ترکیبی اقتباس- نوآوری» همبستگی مثبتی با «جست وجوگری حسّی» نشان می‌دهد. (گلداسمیت، ۱۹۸۴)

مثلاً مطالعات نشان می‌دهند که تکالیف تجسّم و مجسمه‌سازی و شبیه‌سازی می‌تواند موجب افزایش خلّاقیت شود. دانش‌آموزان تیزهوش پایه‌های سوم و چهارم ابتدایی، با به کارگیری این تکالیف، اصالت و توصیفات حسی برجسته‌ای بروز دادند. (جامپوت، ۱۹۹۱)

لذا ریشه‌های آفرینشهای تجسّمی و حجمی در دو چیز است: ۱) دیدن و نظارهٔ دقیق آثار حجمی خلّاقانهٔ دیگران همراه با درک مفاهیم و معانی جدید مجسّمه‌سازان خلّاق. ۲) فعّالیّت بر روی اجسام، موادّ و پدیده‌های پیرامون و سروکار داشتن با این اشیاء که در حقیقت ویژگیهای این پدیده‌ها و درک کلّی فضا از طریق تمرین و ممارست در فضا یاری می‌دهد. (کاظمی، ۱۳۹۳)

تحمّل پیچیدگی

در برابر تجارب گشاده رویی نشان دادن، شامل حوزه‌های ابهام برانگیز، پیچیده و ناشناخته می‌شود. نوعی بردباری و تحمّل در قبال امور مبهم، به گونه ای که پیش از این بیان شد آنها فعّالیّتهای پیچیده را ترجیح می‌دهند و به طور کلّی احساس گمشدگی درباره چیز یا امری خاصّ را می‌نمایانند. حتّی اگر این کوششها، خطرناک به نظر رسد. تا جایی که از نگاه برونی، دلیری و ماجراجویی و چالش جویی به نظر می‌رسد. (کاظمی، ۱۳۹۳)

شخصیّت خلّاق، پیچیدگی را بر سادگی و شناخته‌شدگی ترجیح می‌دهد. (منصور، ۱۳۷۲؛ نیکولز، ۱۹۷۲) و از جانب دیگر به طور کلّی «روحیهٔ شکّاکی» دارد. در مطالعهٔ خصایص مؤلّفان و هنرمندان زن خلّاق نشان داده شد که آنها در مقایسه با دیگران «شکّاکتر» هستند. (بچتولد و ورنر، ۱۹۷۳)

کارآزمایی در بسیاری موارد مقتضی «تحمّل پیچیدگی» است. در بسیاری از پژوهشها این توافق یاد شده که خلّاقیّت توأم با «تحمّل پیچیدگی» است. (اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳) به ویژه فعّالیّتهای برجسته(کاوشهای) پژوهشی به «تحمّل پیچیدگی» بستگی دارد. (کلر، ۱۹۸۴)

ماجراجویی

تجربه کردن و کارآزمایی اغلب مستلزم «ماجراجویی و انجام فعّالیتهای خطرناک» است(اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳) که خود با نوع و گونه‌ای از شخصیّت پیوند بیشتری دارد. «طبقهٔ شخصیّتی سازش‌یابی-‌ـ‌نوآوری»^۵ با فعّالیّتها و اعمال خطرناک رابطه دارد. (گلداسمیت، ۱۹۸۴)

کارآزمایی و تجربه از سوی دیگر مقتضی وجود فعّالیت حسّی و جست و جوی چشمگیر در ادراک از طریق حواس و فعّال سازی گیرنده‌های حسّی پنجگانه است. بویژه این تکاپو و تحرّک در «جست و جوگری حسّی»با «گونهٔ شخصیتی شهودی» پیوند نزدیکتری دارد. (گلداسمیت، ۱۹۸۵) از این رو برنامه هایی که ازمشاهده، جست وجو گری و کارآزمایی بهره می‌گیرند، درحلّ مسأله نتایج درخشانی داشته اند. (یاک و کراموند، ۲۰۰۶)

پیچیدگیهای تجربه

به زعم برخی پژوهشگران، خلاقیت را می‌توان از طریق تفسیر یادگیری به مثابهٔ تجربه انتقالی، مورد توجّه قرار داد؛ به گونه ای که یادگیرنده از محیط اجتماعی و مادّی برای جابجایی از آنچه نمی‌داند، به آنچه می‌داند، بهره وری کند. انگیزه هایی این انتقال را پی ریزی می‌کنند؛ نظیر الف) توانایی برای شناسایی آنچه مجهول است؛ ب) مجاورسازی تفاوتها برای آشکاری راههای جایگزین دانشورزی؛ ج) گشودگی برای امکانپذیری و کاوشگرایی. (کاستودرو، ۲۰۱۵)

به طور کلّی خلّاقیّت، «گشودگی تجربی» و «جست و جوگری حسّی» در یک ساختار هماهنگ قرار می‌گیرند. خلّاقیت در میان پسران به طرز نیرومندی با گشودگی نسبت به تجارب نظری و زیبایی شناختی و اندیشه‌های خلّاقانه بستگی دارد. برای دختران، خلّاقیت، گشودگی نسبت به تجارب درونی و جست وجوگری حسّی با هم پیوند متوسطی دارند. (شیفر و همکاران، ۱۹۷۶)

از سوی دیگر بر اساس برخی نظریه‌ها، نقش تجربه در خلّاقیّت دارای محدودیتهایی است. بر پایهٔ مفهوم «روانی – اقتصادی»^۶ در خلّاقیّت گروهی، تنوّع سابقه و تفاوت تجربهٔ اعضاء، بالاترین سطح خلّاقیّت را در گروه پدید می‌آورد. افرادی که از تجربهٔ وسیعی برخوردارند، به نمایاندن «انعطاف ناپذیری روانی» گرایش دارند که این امر می‌تواند به طور منفی بر توانایی خلّاقیّت آنها تأثیر بگذارد. (رابنسون و رانکو، ۱۹۹۵)

لذا افراد خلّاق از مرزهای ذهنی انعطاف‌پذیری برخوردارند. در برابر تجارب، گشاده‌رویی نشان دادن، شامل حوزه‌های ابهام‌برانگیز، پیچیده و ناشناخته می‌شود. نوعی بردباری و تحمّل در قبال امور مبهم، به گونه‌ای که فعّالیّتهای پیچیده را ترجیح می‌دهند و به طور کلّی احساس گمشدگی دربارهٔ چیز یا امری خاصّ می‌نمایانند؛ حتّی اگر این کوششها، خطرناک به نظر رسد. تا جایی که از نگاه برون، دلیری و ماجراجویی و چالش‌جویی به نظر می‌رسد. این مجموعه صفات را می‌توان به عنوان «درگیری فعّال» نامید. که شامل تحرّک‌پذیری و جنب و جوش عملی می‌شود.

بنابراین، عالیترین سطح شناخته شدهٔ تجربه، مقتضی فعّالیّت بر روی شیء و کشف خواصّی در آن است که از عمل برخاسته و این گونه است که هوش تجربی پی ریزی می‌شود و این نوع هوش با تأکید بر رابطه با تجربه و «انتزاع تجربی» به معنای بیرون کشی دانش از موضوع دریافتی، پایهٔ شناختی تیزهوشی آفرینندگی را تشکیل می‌دهد. گرچه تجربهٔ وسیع ممکن است به «انعطاف ناپذیری روانی» بینجامد.

این ویژگیهای شخصیّتی، عاطفی، شناختی و کنشی نظیر «نیاز به تجربهٔ کنجکاویها»، «گشود‌گی تجربی»، «جست وجوگری حسّی»، «تحمّل پیچیدگی» و «ماجراجویی» در یک نظام یافتگی تعاملی به معنای «آمیختگی خود با موضوع» برای فهم آن است. به میزان این آمیختگی، فهم و درک یک موضوع دست خواهد داد.

1. openness to experience ↩︎
2. Sensation seeking ↩︎
3. tolerance to ambiguity ↩︎
4. risk taking ↩︎
5. Adaption-innovation ↩︎
6. The psycho economic ↩︎