ملاحظات عاطفی در گسترهٔ تنوّع خلّاقیّت

انگیزه‌های مربوط به خلّاقیّت را می‌توان این گونه جمع بندی کرد: شیفتگی برای روشنی امور با پافشاری بر تجربة کنجکاویها و ارتجال در کارکرد که مستلزم فعّالیّت متفرّدانه است و منجر به کشف و نوآوری می‌شود.

به نظر می‌رسد ویژگیهای عاطفی مربوط به خلّاقیّت، به دو نوع تیزهوشی آفرینندگی(خلّاقیّت عملی) و سازماندهی(خلّاقیّت نظری) بستگی داشته باشد؛ از این رو با پیچیدگیهایی رویاروییم.

برای خلّاقیّت نظری یا تیزهوشی سازماندهی کم و بیش یکپارچگیهایی در دامنه عاطفی ضرورت دارد. ملازمات عاطفی از سطح مفهوم سازی تا یکپارچگی شناختی، آشکار است؛ لذا خلّاقیّت نظری مستلزم هماویختگی تنگاتنگ شناختی – عاطفی در همهٔ سطوح تحلیل است. به بیان دیگر مفهوم سازی، سازه یابی، استنتاج، ریشه یابی، تلازم، موقعیت یابی و یکپارچگی شناختی، همگی با ملازمات عاطفی در سطح خود، همراهی دارند. به عنوان مثال مفهوم سازی دارای دو بُعد شناختی و عاطفی است. در واقع سطوح تحلیل منفکّ از خصائص عاطفی نیستند. اگر خلّاقیّت به شهود نیازمند است، این شهود مبتنی بر هماویختگی تنگاتنگ شناختی- عاطفی مزبور است. این گونه، خلّاقیّت در عرصهٔ نظری دست می‌دهد.

از این رو بررسیها نشان می‌دهند که فرایندهای عاطفی در تعامل یکپارچه با تواناییهای شناختی و خصایص شخصیّتی فراگیر، به‌ تحقّق خلّاقیّت منجرّ می‌گردند. (راس، ۱۹۹۹) و زاویة‌ عاطفی خلّاقیّت شامل جنبه‌های «شهود»، «احساس»، «اندیشه» و«درک حسّی» است(هرست و همکاران، ۱۹۹۱) و شخصیّت خلّاق پیچیدگی را بر سادگی و شناخته شدگی ترجیح می‌دهد(منصور، ۱۳۷۲؛ نیکولز، ۱۹۷۲) حالات شهودی و اشراقی در هدایت رفتارها برای شکّ‌زدایی و نیل به روشنایی (به ویژه یادگیری و دانش‌اندوزی) یا به تعبیری «فرایند فراشناختی» یک خصیصة‌ قابل ملاحظه در میان افراد خلّاق است(اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹) که در تعامل با خصایص شخصیّتی بر خلّاقیّت اثر می‌گذارد. (دانبار، ۱۹۹۹) اهمّیت این خصیصه در افراد خلّاق چنان است که به عنوان یک «گونة شخصیّتی شهودی» که رابطة‌ مستقیمی با جست‌ و جوی حسّی دارد، شناخته شده است. (فوریشا، ۱۹۷۸) همچنین افراد با «برونگردی»بالا و «استواری هیجانی» هنگامی که «جهتگیری یادگیری» داشته باشند، بیشترین خلّاقیّت را بروز می‌دهند. (کاسپی باروخ، ۲۰۱۹) وظیفه شناسی و توافق پذیری، سودمندی خلّاقیّت را پیش بینی می‌کنند و اثر توافق پذیری بر اصالت در خلّاقیّت، بستگی به وظیفه شناسی دارد. (چانگ و همکاران، ۲۰۱۵) گرایش نیرومند به تعالی و رشدطلبی یک ویژگی مهمّ در میان افراد خلّاق قلمداد می‌شود. (کلر و هالند، ۱۹۷۸؛ والبرگ و همکاران، ۱۹۷۹)

از طرف دیگر، خلّاقیّت عملی با ظرفیّت بالا در هوش تجربی به معنای یکپارچگی حسی- حرکتی برای شناخت، مستلزم استنباطهای مبتنی بر تجربه است.

هر جا جنبه‌های عاطفی در تنگتاتنگی با ملاحظات تجربی قرار می‌گیرند، به خلّاقیّت عملی یا تیزهوشی آفرینندگی مربوط می‌شود؛ مانند

تنگناتنگی رابطهٔ«انگیزهٔ درونی» با «گشودگی تجربی» (تان و همکاران، ۲۰۱۹)، تأکید بر نقش «گشودگی تجربی» در میان افراد خلّاق. (اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ شریفی، ۱۳۸۳؛ جلاد، ۱۹۹۷)، رابطه «فرا‌تحریک‌پذیری» با خلاقیت (منداگلیو، ۲۰۰۴؛ تولان، ۱۹۹۹) و استقلال پیشرفت‌طلبی و تسلّط‌جویی از گزینش فعّالیّتهای خلّاقانه (کابانوف و باتگر، ۱۹۹۱؛ فارل، ۱۹۷۶؛ ماستن، ۱۹۸۹؛ لت و پول، ۱۹۷۹)