پیشرفت تحصیلی و موفقیت درسی دانش‌آموزان مستعد و تیزهوش به عوامل و شرایطی وابسته است که غالباً جنبهٔ شخصی و فردی دارند؛ هرچند شرایط خانوادگی، آموزشگاهی و اجتماعی نیز سهم برجستهٔ خود را دارند. از میان عوامل فردی، پنج عامل بنیادی به تحقق پیشرفت تحصیلی این دانش‌آموزان یاری می‌دهند: آمادگی روانی، سازگاری محیطی، آمادگی تحصیلی، هویت‌یابی شغلی و خودنظم‌جویی. در این‌جا عامل پنجم، یعنی «خودنظم‌جویی»، و مفهوم نزدیک به آن، یعنی «خودفراگیری منظّم»، را بررسی می‌کنیم و سپس دلالت‌های آن را برای مشاوران تحصیلی برمی‌شماریم.
الف ـ مفهوم خودنظم‌جویی
پیشرفت تحصیلی بدون احساس مسئولیت دانش‌آموز در نقش تحصیلی امکان‌پذیر نیست. انجام فعالیت‌های تحصیلی منظّم به‌طور مستقل و انفرادی «خودنظم‌جویی» نام می‌گیرد. به بیان دیگر، خودنظم‌جویی کوشش مستقل و انفرادی برای انجام منظّم فعالیت‌های تحصیلی است که با نظم درونی همراه است. در این حالت، دانش‌آموز خود با پیگیری فردی و نظمی شخصی به تحصیل می‌پردازد.
این شیوه در برابر انجام کار با برنامه و انضباط رسمی قرار دارد که از سوی معلّم یا اطرافیان تعیین و اعمال می‌شود. بنابراین آنچه خودنظم‌جویی را از سایر شیوه‌های مطالعه متمایز می‌سازد، سرچشمهٔ درونی نظم است، نه برنامه‌ای که از بیرون بر دانش‌آموز تحمیل می‌گردد.
خودنظم‌جویی می‌تواند شرایط را برای تحقق پیشرفت تحصیلی فراهم آورد. شاهد روشن این امر آن است که:
«تدبیر محوری یک برنامهٔ ویژه در جهت رفع ضعف تحصیلی دانش‌آموزان تیزهوش، انجام راهبردهای خودنظم‌جویی در میان آن‌ها بود که نتایج مثبت و درخشانی در پی داشت.»
بنابراین فعالیت‌های تحصیلی مستقل و انفرادی در یک خط‌مشی نظام‌یافته به پیشرفت تحصیلی می‌انجامد.
ب ـ خودفراگیری منظّم و کفایت خود
«خودفراگیری منظّم» به یادگیری مستقل و فردی فرد تیزهوش اشاره دارد؛ یادگیری‌ای که قابلیّت‌های فردی او امکان آن را فراهم می‌کند. این مفهوم با «کفایت خود» ارتباط دارد و یکی از شاخص‌های تمیزدهندهٔ تیزهوشان از افراد عادی به شمار می‌رود که در انواع تیزهوشی مشهود است.
تیزهوش بر پایهٔ زمینه‌های انگیزشی و نگرشیِ «خودگردانی» و «کفایت خود» به خودفراگیری منظّم مجهّز می‌شود. از این رو، هنگامی که معلّم ابتدا با عرضهٔ مبانی و تعاریف و اطلاعات وسیع به «توصیف» می‌پردازد، سپس راهبرد تفکر را به‌عنوان یک نمونه عرضه می‌کند، آن‌گاه همین نمونه را در قالبی جدید مشاهده‌پذیر می‌سازد و سرانجام شرایط را برای ممارست کودک فراهم می‌آورد ـ ممارستی که در ذات خود راهنمایی‌کننده باشد ـ تحقق این گام آخر برای تیزهوش بسیار سهل‌الوصول است.
ج ـ دو پیش‌نیاز خودنظم‌جویی
تحقق فعالیت تحصیلی مستقل و نظام‌یافته، دست‌کم به دو ویژگی نیاز دارد که هر دو کم و بیش در میان دانش‌آموزان تیزهوش یافت می‌شوند:
1 ـ خودباوری مثبت: نگرش مثبت دانش‌آموز به توانایی‌های خویش، پشتوانهٔ اقدام مستقل در تحصیل است. از سوی دیگر، می‌دانیم که خودباوری اگر ضعیف باشد، به ضعف تحصیلی می‌انجامد؛
2 ـ انگیزهٔ درونی نیرومند: خودنظم‌جویی بر نظم درونی استوار است، نه بر انضباط بیرونی؛ پس بدون انگیزه‌ای که از درون دانش‌آموز برخیزد، پیگیری فردی و نظم شخصی در تحصیل پایدار نمی‌ماند.
د ـ زمینه‌های اثربخشی
خودنظم‌جویی و خودفراگیری منظّم در هر شرایطی به یک اندازه اثربخش نیستند. سه زمینهٔ اساسی در این امر نقش دارند:
نخست، نوع فعالیت و فضای همسالی: خودنظم‌جویی در فعالیت‌های تحصیلیِ مورد علاقهٔ دانش‌آموز و در فضای همسالیِ همگن، بیشترین تأثیر مثبت را نشان می‌دهد.
دوم، دوران تحوّل: یادگیری مستقل فردی با دوران تحوّل ارتباط مستقیم دارد و با افزایش سنّ و طیّ مراحل تحوّل از ۱۱ تا ۱۷ سالگی به‌تدریج افزایش می‌یابد.
سوم، فرهنگ خانواده: اگر فرهنگ خانواده امکانات تحقق فعالیت‌ها و عملیات مستقل فردی را برای تیزهوش فراهم آورد و آن‌ها را هدایت کند، به شکوفایی تیزهوشی کمک کرده است. در این حالت، خانواده نقش راهنما را ایفا می‌کند.
هـ ـ خودنظم‌جویی و هویت‌یابی
خودنظم‌جویی با هویت‌یابی رابطهٔ نزدیکی دارد. دانش‌آموزی که با نظم درونی علایق شخصی خود را پیگیری می‌کند، از همین راه به بهسازی هویت خویش یاری می‌رساند. بدین ترتیب، خودنظم‌جویی تنها یک شیوهٔ مطالعه نیست، بلکه با فرایند شکل‌گیری هویت دانش‌آموز مستعد نیز پیوند می‌یابد.
و ـ پیامدها برای مشاور تحصیلی
یافته‌ها و مفاهیم فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که مشاور تحصیلی در قبال مطالعهٔ دانش‌آموز مستعد با چند پیامد اساسی روبه‌روست:
1 ـ چون پیشرفت تحصیلی بدون احساس مسئولیت دانش‌آموز در نقش تحصیلی ممکن نیست، کانون توجّه در مشاورهٔ مطالعه باید نظم درونی و پیگیری فردی دانش‌آموز باشد، نه صرفاً برنامه و انضباطی که از بیرون تعیین می‌شود؛
2 ـ از آن‌جا که خودنظم‌جویی بر خودباوری مثبت و انگیزهٔ درونی نیرومند استوار است، ضعف در هر یک از این دو، شرایط تحقق آن را سست می‌کند و ضعف خودباوری به ضعف تحصیلی می‌انجامد؛
3 ـ راهبردهای خودنظم‌جویی در برنامهٔ رفع ضعف تحصیلی تیزهوشان تدبیر محوری بوده و نتایج مثبت و درخشانی داشته است؛ پس این راهبردها در کار با تیزهوشانی که دچار ضعف تحصیلی شده‌اند، جایگاه ویژه‌ای دارند؛
4 ـ چون خودفراگیری منظّم از ۱۱ تا ۱۷ سالگی به‌تدریج افزایش می‌یابد، انتظار از دانش‌آموز در زمینهٔ یادگیری مستقل باید با مرحلهٔ تحوّلی او همخوان باشد؛
5 ـ بیشترین تأثیر مثبت خودنظم‌جویی در فعالیت‌های مورد علاقه و در فضای همسالی همگن پدید می‌آید و خانواده‌ای که امکانات فعالیت مستقل فردی را فراهم و آن را هدایت می‌کند، نقش راهنما را بر عهده دارد.
روشن است که خودنظم‌جویی، در کنار آمادگی روانی، سازگاری محیطی، آمادگی تحصیلی و هویت‌یابی شغلی، بستر پیشرفت تحصیلی دانش‌آموز تیزهوش را فراهم می‌آورد. بررسی تحلیلی این عوامل نشان می‌دهد که اساسی‌ترین منبع پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان تیزهوش به میزان هدفمندی آن‌ها بستگی دارد؛ و خودنظم‌جویی، با تکیه بر خودباوری مثبت و انگیزهٔ درونی نیرومند، جلوهٔ عملی همین هدفمندی در قلمرو مطالعه و تحصیل است.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «هدفمندی و پیشرفت تحصیلی» — هدفمندی و پیشرفت تحصیلی
فرهنگ‌نامه، «خودنظم‌جویی» — خودنظم جویی
فرهنگ‌نامه، «خودفراگیری منظّم» — خودفراگیری منظم
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «بررسی یافته‌ها» — بررسی یافته‌ها
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل دوّم» — فصل دوم
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد