تیزهوشی گرچه در یک قالب وراثتی قرار می‌گیرد، اما تحقّق و تجلّی آن به تعیین‌کننده‌های محیطی بستگی دارد. جریان تشخیص و آموزش و پرورش تیزهوش نیز همانند تکوین تیزهوشی، می‌تواند تحت تأثیر ویژگی‌های محیطی شکل گیرد. یکی از حوزه‌های اساسی که از این تأثیرپذیری برکنار نیست، ارزشیابی برنامه‌های ویژهٔ تیزهوشان است. برای مدیران مدارس این پرسش اهمیّت بسیاری دارد که در امر ارزشیابی یک برنامهٔ اختصاصی، چه عوامل درونی و برونی باید مورد لحاظ قرار گیرند و چه عواملی از خارج، تعیین‌کنندهٔ تأثیربخشی یک برنامه هستند.
بر اساس مطالعات جدید در روانشناسی پرورشی تیزهوش، بازنگری ویژگی‌های معلّم و تحلیل انتظارات محیطی، شاخص‌های ارزشیابی هر برنامهٔ ویژه‌ای را تشکیل می‌دهد. در این‌جا نخست به ذکر یافته‌های پژوهش‌های مربوط می‌پردازیم و سپس دلالت‌های این تحقیقات را مورد بررسی قرار می‌دهیم:
«سودمندی یافته‌های ارزشیابی ممکن است تحت تأثیر عواملی قرار گیرد که از مهار ارزشیاب خارج هستند؛ نظیر مسائل اقتصادی و سیاسی. اما عواملی نیز در مهار ارزشیاب قرار دارند؛ مانند: کفایت ارزشیاب، طرح ارزشیابی، تشخیص و ارتباط با مخاطبان، و وضوح و کیفیت گزارش ارزشیابی. اهداف انحصاری برنامه‌های فراگیران تیزهوش، مسائلی برای ارزشیابان فراهم می‌سازند.»
«پژوهشی بر روی عوامل مؤثر در ایجاد، اجرا و حذف یک برنامهٔ غنی‌سازی و تسریعی ابتدایی در طی سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۹ بر اساس مصاحبه‌هایی با معلّمان و مجریان برنامه، بررسی ملاک‌های برنامه، و مطالعهٔ دست‌اندرکاران رسمی، نشان داد که فشارهای اجتماعی (محیطی) انگیزه‌ای برای برنامه و سائقی برای فنای آن، فراهم ساخت.
تفسیرهایی مثبت دربارهٔ برنامه، شامل تمهید مناسب برای فعّالیّت‌های تحصیلی متعاقب، موقعیت برای پیگیری علائق، برطرف ساختن ملالت و خستگی، وجود معلّمان شایسته، فراهم‌سازی جوّ کلاسی درخشان و برانگیختگی تحصیلی، قابل عرضه است و اضطراب وابسته به رقابت، فشار روانی، پافشاری بر موقعیت، و تعامل محدود با سایر کودکان، به عنوان عوامل منفی مطرح می‌شود.»
«بر اساس یک مطالعه، منابع اوّلیهٔ اطلاعات در اقدامات ارزشیابی برنامه‌های ویژه را دانش‌آموزان، معلّمان، والدین و مجریان مدارس تشکیل می‌دادند. بررسی بیش از ۷۰ گزارش مربوط به ارزشیابی و نظارت برنامه، نشان داد که «توصیف وضع کنونی» مبنای اقدامات ارزشیابی بوده است.»
یافته‌های مطالعات فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که ارزشیابی یک برنامهٔ ویژهٔ تیزهوشان از طریق چند حیطهٔ اساسی و قلمرو بنیادی انجام‌پذیر است:
الف ـ ویژگی‌های معلّم: ستون ارزشیابی برنامه
در ارزشیابی برنامه، ستون مورد تأکید، بررسی و ارزشیابی ویژگی‌های معلّم خاص است؛ یعنی این‌که معلّم تا چه اندازه‌ای از مهارت و خصائص لازم برای آموزش تیزهوشان برخوردار است و چگونه این مهارت‌ها را به‌کار می‌برد. در هر حال، یک اقدام در جهت ارزشیابی عملکرد معلّم، هنگامی تقویت می‌شود و بهبود می‌یابد که از کوشش‌های پیگیرانه و مراقبت‌جویانه برخوردار باشد.
زمینه‌سازی برای ارزشیابی برنامه (به‌ویژه عملکرد معلّم) باید با تمهیدات خاصی انجام گیرد تا موجب بروز پدیدهٔ «مقاومت در برابر نظارت» نشود. اگر معلّم از ویژگی‌های ضروری برای آموزش ویژهٔ تیزهوش برخوردار باشد، از زمرهٔ منابع انسانی محسوب می‌شود که باید از انگیزه‌های درونی و ذاتی برای ارزشیابی و نظارت بر عملکرد خود، بهره‌مند باشد؛ یعنی خود، به ارزیابی عملکرد خویش بپردازد و شرایط آموزشی و رسمی، امکان این خود ارزیابی را به معلّم بدهد.
بنابراین در اجرای ارزشیابی، همیاری شخص معلّم بسیار شایسته و ضروری است و مدیر مدرسه نباید ارزشیابی را صرفاً به صورت نظارتی از بیرون بر معلّم تحمیل کند.
ب ـ تحلیل انتظارات و خواسته‌های محیطی
شاخص دوم ارزشیابی برنامه، تحلیل انتظارات محیطی است. اطلاعات ارزشیابی باید از طریق برآورد دقیق خواسته‌های محیطی و تحلیل عملکرد معلّم اخذ شود. اهمیّت این شاخص از آن‌جا روشن می‌شود که فشارهای اجتماعی (محیطی) می‌توانند هم انگیزه‌ای برای پیدایش یک برنامه فراهم آورند و هم سائقی برای فنای آن باشند. لذا برنامه‌ای که بدون توجّه به خواسته‌های محیط ارزشیابی شود، از یکی از تعیین‌کننده‌های اصلی تأثیربخشی خود غافل مانده است.
بدیهی است که برخی عوامل برونی، نظیر مسائل اقتصادی و سیاسی، از مهار ارزشیاب خارج هستند و سودمندی یافته‌های ارزشیابی را تحت تأثیر قرار می‌دهند؛ اما شناخت این عوامل، بخشی از تحلیل انتظارات محیطی را تشکیل می‌دهد.
ج ـ عوامل در مهار ارزشیاب و منابع اطلاعات
در کنار عوامل برونی، عواملی نیز در مهار ارزشیاب قرار دارند: کفایت ارزشیاب، طرح ارزشیابی، تشخیص و ارتباط با مخاطبان، و وضوح و کیفیت گزارش ارزشیابی. این عوامل همان قلمرویی است که مدرسه می‌تواند با بهبود آن‌ها، سودمندی ارزشیابی را افزایش دهد. باید توجّه داشت که اهداف انحصاری برنامه‌های فراگیران تیزهوش، مسائلی برای ارزشیابان فراهم می‌سازند و ارزشیابی این برنامه‌ها را از ارزشیابی برنامه‌های عادی متمایز می‌کنند.
منابع اوّلیهٔ اطلاعات در ارزشیابی برنامه‌های ویژه را دانش‌آموزان، معلّمان، والدین و مجریان مدارس تشکیل می‌دهند. یافته‌ها نشان می‌دهد که «توصیف وضع کنونی» مبنای اقدامات ارزشیابی بوده است.
علاوه بر آن، داوری دربارهٔ یک برنامه باید هر دو گروه پیامدهای مثبت و منفی را دربر گیرد. تمهید مناسب برای فعّالیّت‌های تحصیلی متعاقب، موقعیت برای پیگیری علائق، برطرف ساختن ملالت و خستگی، وجود معلّمان شایسته، جوّ کلاسی درخشان و برانگیختگی تحصیلی، در زمرهٔ جنبه‌های مثبت قرار می‌گیرند؛ حال آن‌که اضطراب وابسته به رقابت، فشار روانی، پافشاری بر موقعیت، و تعامل محدود با سایر کودکان، جنبه‌های منفی برنامه به شمار می‌آیند.
د ـ پرهیز از تنزیل پایه و حفظ خودباوری
یکی از پیامدهایی که در ارزشیابی هر برنامه باید مورد لحاظ قرار گیرد، اثر آن بر خودباوری فرد تیزهوش است. خودباوری ضعیف از طریق دیگری نیز ممکن است ایجاد شود و آن، تنزیل پایه و انتقال دانش‌آموز شکست‌خورده و ضعیف به پایهٔ پایین‌تر و یا محیط آموزشی دیگر است. در این صورت، در اثر خودباوری ضعیف و عدم رعایت عزّت نفس دانش‌آموز تیزهوش، کم‌آموزی و ضعف تحصیلی وی دو چندان خواهد شد. از این‌رو، تکوین هر نوع طرح آموزشی ویژه باید به گونه‌ای باشد که به تنزیل پایهٔ تحصیلی برای فرد تیزهوش منجر نشود.
روشن است که بازنگری ویژگی‌های معلّم، همیاری وی در خودارزیابی، تحلیل دقیق خواسته‌های محیطی، توجّه به عوامل در مهار ارزشیاب و بهره‌گیری از منابع چندگانهٔ اطلاعات، در کنار پرهیز از تنزیل پایه، شالودهٔ یک ارزشیابی سنجیده را فراهم می‌سازد. از این طریق، مدیر مدرسه می‌تواند به داوری روشن‌تری دربارهٔ تأثیربخشی برنامهٔ ویژهٔ تیزهوشان دست یابد و آثار درخشان آن را دو چندان سازد.
منبع
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل چهارم» — فصل چهارم
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «ارزشیابی عملکرد معلّم در برنامه» — ارزشیابی عملکرد معلم در برنامه
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «پیشگفتار چاپ دوم» — پیشگفتار چاپ دوم
زمینهٔ روانشناسی تعاملی، «مقدمه» — مقدمه
روانشناسی فرهنگی، «فرهنگ و مشارکت اجتماعی» — فرهنگ و مشارکت اجتماعی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد