شاید شما هم از آن نوجوانانی باشید که در کلاس، زودتر از دیگران نکته‌ای خنده‌دار در یک موقعیت می‌بینند. شاید هم دوستانتان شما را به بذله‌گویی بشناسند. پرسش این است که این ویژگی چیست؟ آیا فقط سرگرمی است، یا نشانه‌ای از کار ذهن و دل شماست؟
دربارهٔ شوخ‌طبعی و پیوند آن با خلّاقیّت، مطالعات فراوانی انجام شده است. مراد از «خلّاقیّت» در این‌جا توانایی پدیدآوردن اندیشه‌ها و راه‌حل‌های تازه است. این خصیصه از ابتدای مطالعات خلّاقیّت در اوایل قرن گذشتهٔ میلادی همواره مورد توجّه بوده است. (برما، ۱۹۴۶) در این‌جا نخست یافته‌های پژوهش‌ها را می‌آوریم و سپس دلالت‌های آن را برای خود شما بررسی می‌کنیم.
یافته‌های پژوهش‌ها
۱ ـ از عمده‌ترین تظاهرهای هیجانی خلّاقیّت، خصیصهٔ «شوخ‌طبعی» است. (بهرنز، ۱۹۷۴؛ اوکانل، ۱۹۶۹)
۲ ـ «شوخ‌طبعی» از پنج وجه و جلوهٔ کلّی برخوردار است. یکی از آن وجوه، کنش هوشمندانهٔ ذهنی (خلّاقانه) به شمار می‌آید. این خصیصهٔ هیجانی در اندیشهٔ واگرا و حلّ مسأله نقش خاصّی ایفا می‌کند. (زیو، ۱۹۸۴)
۳ ـ در یک مطالعه، سیزده تعریف و یازده نظریّهٔ شوخ‌طبعی که به خلّاقیّت مربوط بودند، با هم مقایسه شدند. تحلیل‌ها نشان دادند که دو تعریف اساسی (هماویختگی و ناهماهنگی) و سه نظریّهٔ اصلی (بازی ارتجالی، آسانبیانگری و روابط ناهماهنگ غیرمنتظره) با خلّاقیّت رابطهٔ بیشتری داشتند. (ماردوک و گانیم، ۱۹۹۳)
۴ ـ به‌طور کلّی، خلّاقیّت همبستگی مثبتی با فرآوری بذله‌گویانه دارد. (برودزینسکی و رابین، ۱۹۷۶) شخصیّت خلّاق طنز را می‌پسندد و از شوخ‌طبعی و ظرافت ذهنی برخوردار است. (منصور، ۱۳۷۲)
۵ ـ بر پایهٔ تجارب بالینی استنباط می‌شود که شوخ‌طبعی می‌تواند محصول واکنشهای هیجانی شدید باشد. این واکنش‌ها حسّاس‌بودن فرد را نسبت به معانی اساسی مزاح آشکار می‌کنند. (لوین و ردلیچ، ۱۹۵۵)
۶ ـ پنج گروه از بیماران روانی با یک گروه گواه، یعنی گروهی برای مقایسه، در یک آزمون شوخ‌طبعی سنجیده شدند. یافته‌ها نشان داد کسانی که دچار آشفتگی هیجانی و به‌ویژه اضطراب بودند، در دریافت مزاح کمبودهایی داشتند. (لوین و ردلیچ، ۱۹۶۰)
۷ ـ شنیدن مزاح و بذله بر خلّاقیّت نوجوانان تأثیر می‌گذارد. (زیو، ۱۹۷۶)
این یافته‌ها نشان می‌دهند که شوخ‌طبعی از سه جهت اساسی به زندگی ذهنی و هیجانی شما مربوط است:
الف ـ شوخ‌طبعی، کنش هوشمندانهٔ ذهن
شوخ‌طبعی خصیصه‌ای «هیجانی» است؛ یعنی به احساس‌ها و هیجان‌های شما مربوط است. با این حال، یکی از پنج وجه آن کنش هوشمندانهٔ ذهنی است. پس شوخی کردن تنها خندیدن نیست؛ ذهن شما هم در آن کار می‌کند.
این خصیصه در «اندیشهٔ واگرا» نقش خاصّی دارد. اندیشهٔ واگرا یعنی اندیشه‌ای که از یک نقطه به راه‌ها و پاسخ‌های گوناگون می‌رسد. شوخ‌طبعی در «حلّ مسأله» هم نقش دارد. از همین روست که خلّاقیّت با «فرآوری بذله‌گویانه»، یعنی پدیدآوردن بذله و سخن نغز، همبستگی مثبت دارد. همبستگی مثبت یعنی هرچه یکی بیشتر باشد، دیگری نیز معمولاً بیشتر دیده می‌شود.
به نام تعریف‌ها و نظریّه‌هایی که بیشترین رابطه را با خلّاقیّت داشتند، دوباره نگاه کنید. «هماویختگی» به درآمیختن چیزها با یکدیگر اشاره دارد و «ناهماهنگی» به ناجوربودن آن‌ها با هم. «بازی ارتجالی» بازی‌ای است که بی‌درنگ و بداهه پدید می‌آید. «آسانبیانگری» یعنی بیان آسان و روان احساس‌ها و اندیشه‌ها. «روابط ناهماهنگ غیرمنتظره» نیز پیوندهایی است که میان چیزهای ناهمخوان، به‌گونه‌ای پیش‌بینی‌نشده دیده می‌شود. همهٔ این‌ها حرکت آزاد و چالاک ذهن را نشان می‌دهند. به همین دلیل می‌توان شوخ‌طبعی را جلوه‌ای از سرزندگی ذهن دانست.
ب ـ شوخ‌طبعی، نشانهٔ دلی حسّاس و بیانی آسان
بر پایهٔ تجارب بالینی، شوخ‌طبعی می‌تواند محصول واکنشهای هیجانی شدید باشد. پس اگر شما شوخ‌طبع هستید، احتمالاً به معانی اساسی مزاح حسّاس‌اید. یعنی ظرافت‌هایی را درمی‌یابید که از چشم دیگران پنهان می‌ماند.
جنبه‌های هیجانی خلّاقیّت به‌طور کلّی این‌ها را دربر می‌گیرد: حسّاسیّت، درگیری و تنیدگی، تعارض شخصی، راحتی درونی، گشودگی، شوخ‌طبعی و بیان کامل و آسان احساس‌ها، عواطف و هیجان‌ها. برخی پژوهشگران به اهمیّت هیجان در دورهٔ نوجوانی توجّه کرده‌اند. آنان به همراهی میان «بروز هیجانی» و خلّاقیّت نیز اشاره کرده‌اند. (هافمان و هاوزر، ۱۹۹۴) بنابراین دوران کنونی زندگی شما دورهٔ مهمّی برای این پیوند است.
فرد خلّاق نسبت به رفتار خود بازداری کمی انجام می‌دهد. او عقاید و کارهای خود را بدون هراس از استهزاشدن بیان می‌کند و خیلی راحت و آسوده است. (ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲) به عبارت دیگر، «بیان کامل» یکی از ویژگیهای فرد خلّاق است. (پارنز، ۱۹۷۱)
در نظریّهٔ «هیجان اندیشه» نیز شوخ‌طبعی جایگاه روشنی دارد. یکی از دو مؤلّفهٔ «پویایی» در این نظریّه «جنب و جوش هیجانی» است. جنب و جوش هیجانی به معنای شوخ‌طبعی مشهود، بروز راحت هیجان و حرکت، و لذّت از فعّالیّت‌های بدنی است. «شوخ‌طبعی هیجان‌انگیز» نیز یعنی شوخ‌طبعی مشهود و بروز راحت و سادهٔ هیجان‌ها. پس شوخ‌طبعی شما با نیرومندی و شیفتگی ذهن در کشف و کنجکاوی هم‌خانه است.
ج ـ شوخ‌طبعی و آرامش دل
اکنون به پرسش عنوان این مقاله بازمی‌گردیم: آیا شوخ‌طبعی سپر دل هم هست؟ یافته‌ها پیوندی وارونه میان شوخ‌طبعی و اضطراب نشان می‌دهند.
از یک سو، کسانی که دچار آشفتگی هیجانی و به‌ویژه اضطراب بودند، در دریافت مزاح کمبودهایی داشتند. یعنی دل ناآرام، شوخی را کمتر درمی‌یابد.
از سوی دیگر، شوخ‌طبعی و بذله‌گویی در کلاس درس، همان‌گونه که خلّاقیّت را تقویت می‌کند، باعث کاهش اضطراب، تنیدگی، دلتنگی و ملالت خاطر می‌شود. «تنیدگی» یعنی احساس فشار روانی. «دلتنگی» و «ملالت خاطر» نیز به احساس گرفتگی و خستگی درونی اشاره دارند. به این ترتیب، شوخ‌طبعی در کلاس هم ذهن را سرزنده می‌کند و هم از دل در برابر این فشارها پاسداری می‌کند.
پیامدها برای شما
روشن است که پاسخ پرسش عنوان، «یکی از این دو» نیست؛ شوخ‌طبعی هم سرزندگی ذهن است و هم با آرامش دل پیوند دارد. این یافته‌ها برای زندگی روزمرّهٔ شما چند پیامد دارند:
نخست، شوخ‌طبعی شما را باید جلوه‌ای از کنش هوشمندانه و خلّاقانهٔ ذهن دانست. این خصیصه با اندیشهٔ واگرا و حلّ مسأله پیوند دارد و نشانهٔ بی‌جدّیّت نیست.
دوم، شنیدن مزاح و بذله بر خلّاقیّت نوجوانان تأثیر می‌گذارد. پس فضایی که در آن بذله و طنز جایی دارد، چه در کلاس و چه در جمع دوستان، با خلّاقیّت شما پیوند می‌یابد.
سوم، شوخ‌طبعی در کلاس با کاهش اضطراب، تنیدگی، دلتنگی و ملالت خاطر همراه است. در عین حال، اضطراب با کمبود در دریافت مزاح همراه است. بنابراین اگر روزی حس کردید شوخی‌ها دیگر به دلتان نمی‌نشیند، این حالت می‌تواند با ناآرامی هیجانی پیوند داشته باشد.
چهارم، فرد خلّاق اندیشه‌اش را بی‌هراس از استهزا بیان می‌کند و بیان کامل و آسان احساس‌ها از ویژگیهای اوست. شوخ‌طبعی شما بخشی از همین بیان آزاد و آسان است.
بدین‌سان، شوخ‌طبعی در کنار حسّاسیّت، گشودگی و بیان آسان هیجان‌ها، چهره‌ای از شخصیّت خلّاق را می‌سازد. همین چهره می‌تواند هم به اندیشهٔ شما تازگی ببخشد و هم دلتان را از فشار و ملال دور نگه دارد.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «پارادایم شش وجهی خلّاقیّت» — پارادایم شش وجهی خلاقیت
مقالات دکتر کاظمی، «خلّاقیّت و هیجان» — خلاقیت و هیجان
فرهنگ‌نامه، «شوخ طبعی» — شوخ طبعی
مقالات دکتر کاظمی، «بررسی رابطهٔ هوش و واکنشهای هیجانی با جلوه‌های خلّاقیّت در دانش‌آموزان تیزهوش» — بررسی رابطه هوش و واکنشهای هیجانی با جلوه‌های خلاقیت در دانش آموزان تیزهوش
مقالات دکتر کاظمی، «چشم‌اندازهای مشاوره برای نوجوانان تیزهوش» — چشم‌اندازهای مشاوره برای نوجوانان تیزهوش
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: خلاقیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: آسانبیانگری (هیجان اندیشه)
مقاله‌های هم‌موضوع: خلّاقیّت و هیجان