پرش به محتوای اصلی

واکنش‌های هیجانی، هوش و خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش

نوشته دکتر ناصرالدّین کاظمی حقیقی ۴ دقیقه مطالعه مقاله کوتاه

برای: پژوهشگران

این بررسی پیوند خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش را با واکنش‌های هیجانی و هوش آنان می‌سنجد. در این بررسی، چهار واکنش هیجانی، یعنی «جنب و جوش هیجانی»، «سرسختی»، «بیتابی» و «هیجان‌پذیری»، همراه با هوش متغیّرهای پیش‌بین بودند و نمرهٔ خلّاقیّت متغیّر ملاک. این رابطه در پنج پایهٔ تحصیلی، از اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان، جداگانه تحلیل شد. در این‌جا نخست سهم مجموعهٔ این پنج متغیّر را بررسی می‌کنیم و سپس به جایگاه هر یک از آن‌ها در پایه‌های گوناگون می‌پردازیم.

الف ـ پنج متغیّر پیش‌بین در پنج پایه

در هر پایه نخست تحلیل رگرسیون همزمان اجرا شد و هر پنج متغیّر با هم وارد تحلیل شدند. در همهٔ پایه‌ها مقدار F مشاهده‌شده در سطح ۰/۰۱ اثر معناداری نشان داد. از این رو مجموعهٔ پنج متغیّر پیش‌بین در همهٔ پایه‌ها با نمرهٔ خلّاقیّت پیوند معناداری دارد. سهم این مجموعه در تبیین تغییرات نمرهٔ خلّاقیّت در پایهٔ اوّل راهنمایی حدود بیست و هشت درصد و در پایهٔ سوم راهنمایی حدود چهل و دو درصد بود و در پایه‌های دیگر میان این دو قرار داشت. پس از تحلیل رگرسیون همزمان، برای شناسایی متغیّرهایی که بیشترین همبستگی را با خلّاقیّت داشتند، تحلیل رگرسیون بر پایهٔ روش گام به گام نیز انجام شد. در نتیجهٔ این تحلیل، یک یافته در همهٔ پایه‌ها تکرار می‌شود و یک یافته از پایه‌ای به پایهٔ دیگر تغییر می‌کند.

ب ـ سرسختی شناختی در همهٔ پایه‌ها

یافتهٔ تکرارشونده به «سرسختی شناختی» مربوط است. در هر پنج پایه، ضریب رگرسیون این متغیّر در تحلیل همزمان در سطح ۰/۰۱ معنادار شد. روش گام به گام نیز در همهٔ پایه‌ها آن را در گام نخست برگزید. سهمی که «سرسختی شناختی» به‌تنهایی در تبیین واریانس نمرهٔ خلّاقیّت داشت از پانزده درصد در پایهٔ اوّل راهنمایی تا سی و سه درصد در پایهٔ سوم راهنمایی بود. در پایهٔ دوم دبیرستان، این متغیّر در تحلیل همزمان تنها ضریب معنادار بود. از این رو بهترین عامل پیش‌بین برای خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در همهٔ این پایه‌ها «سرسختی شناختی» است. به عبارت دیگر «شیفتگی برای تجربه»، «سرسختی برای کشف بزرگ»، «احساس نیرومندی شدید» و «آمادگی برای کنجکاوی» بیشترین عوامل هیجانی تقویت‌کننده برای خلّاقیّت این دانش‌آموزان به شمار می‌آیند.

ج ـ متغیّر دوم از پایه‌ای به پایهٔ دیگر

یافتهٔ دوم به این برمی‌گردد که روش گام به گام در گام دوم کدام متغیّر را به «سرسختی شناختی» افزود، و این متغیّر در همهٔ پایه‌ها یکی نبود. در پایه‌های اوّل و دوم راهنمایی و پایهٔ اوّل دبیرستان، متغیّر دوم «بیتابی» بود که ضریب آن منفی بود. این دو متغیّر با هم در پایهٔ دوم راهنمایی سی و سه درصد واریانس نمرهٔ خلّاقیّت را تبیین می‌کردند. در پایهٔ سوم راهنمایی، «جنب و جوش هیجانی» با ضریبی مثبت در کنار «سرسختی» قرار گرفت و این دو با هم سی و نه درصد واریانس را تبیین می‌کردند. در پایهٔ دوم دبیرستان نیز «هیجان‌پذیری» با ضریبی منفی متغیّر دوم بود. بنابراین «سرسختی شناختی» در همهٔ پایه‌ها جایگاه خود را حفظ می‌کند، امّا متغیّر هیجانی‌ای که پس از آن بیشترین پیوند را با خلّاقیّت دارد از پایه‌ای به پایهٔ دیگر جابه‌جا می‌شود.

د ـ جایگاه هوش

در هیچ‌یک از پنج پایه ضریب رگرسیون هوش معنادار نشد. «جنب و جوش هیجانی» دست‌کم در پایهٔ سوم راهنمایی و «بیتابی» در سه پایه معنادار شدند، امّا هوش در هیچ پایه‌ای به تحلیل گام به گام راه نیافت. از این رو در میان پنج متغیّر پیش‌بین، آنچه با خلّاقیّت این دانش‌آموزان پیوند معنادار داشت در گسترهٔ واکنش‌های هیجانی بود، نه در میزان هوش.

به‌طور کلی، یافته‌های پنج پایهٔ تحصیلی نشان می‌دهند که واکنش‌های هیجانی و هوش با هم بخش درخوری از تغییرات نمرهٔ خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش را تبیین می‌کنند. در این میان، «سرسختی شناختی» در همهٔ پایه‌ها بهترین پیش‌بین است. متغیّر هیجانی دوم، که گاه «بیتابی»، گاه «جنب و جوش هیجانی» و گاه «هیجان‌پذیری» است، با پایهٔ تحصیلی تغییر می‌کند و هوش در هیچ پایه‌ای سهم معناداری ندارد.

منبع

هیجان اندیشه، «ج) یافته‌ها در پایه‌های تحصیلی» — ج) یافته‌ها در پایه‌های تحصیلی