پرورش استعداد تحصیلی نوجوان پیشرفته به برنامه‌های گوناگونی نیاز دارد که هر یک بر اساس ویژگی‌های دانش‌آموز تیزهوش و شرایط محیط آموزشی او برگزیده می‌شود. یکی از این برنامه‌ها «ورود زودتر به آموزش عالی» است؛ برنامه‌ای که دانش‌آموز ممتاز دبیرستانی را پیش از سنّ تقویمی‌اش به محیط دانشگاه می‌برد. مشاور تحصیلی که با چنین نوجوانی کار می‌کند، باید ماهیّت این برنامه، جایگاه آن در میان سیاست‌های پرورش استعداد و آثار آن را به‌خوبی بشناسد. در این‌جا نخست مفهوم این برنامه را بیان می‌کنیم، سپس جایگاه آن را در راهبرد جداسازی نشان می‌دهیم و پس از ذکر یافته‌های پژوهشی، دلالت‌های آن را برای مشاوره بررسی می‌کنیم.
مفهوم ورود زودتر به آموزش عالی
«ورود زودتر به آموزش عالی» قالبی است که خطّ‌مشی «جهش پایه‌ای» در «سیاست پایهٔ تفکیکی» در آن تحقّق می‌یابد. در این برنامه به دانش‌آموز ممتاز دبیرستانی اجازه داده می‌شود که یک یا چند سال زودتر از سنّ تقویمی خود به دانشگاه وارد شود. بدین ترتیب، او به‌صورت جهشی به تحصیلات دانشگاهی می‌پردازد.
بنابراین، ورود زودتر به آموزش عالی برنامه‌ای مستقل و جدا از جهش پایه‌ای نیست. این برنامه همان جهش پایه‌ای است که در مرز میان دبیرستان و دانشگاه رخ می‌دهد. نوجوان به‌جای آن‌که مسیر عادی پایه‌های تحصیلی را تا پایان طی کند، از آن عبور می‌کند و یکسره به محیط آموزش عالی گام می‌گذارد.
جایگاه برنامه در راهبرد جداسازی
برنامه‌های راهبرد جداسازی در دو سیاست اساسی «پاره‌وقت» و «پایهٔ تفکیکی» دسته‌بندی می‌گردند. علاوه بر آن‌ها، دو سیاست دیگر نیز در این راهبرد بررسی می‌شوند: «سیاست مدرسهٔ ویژه» و «سیاست تعاملی جداسازی». ورود زودتر به آموزش عالی در این میان جایگاه مشخّصی دارد.
الف ـ سیاست پایهٔ تفکیکی و خطّ‌مشی جهش پایه‌ای
رایج‌ترین خطّ‌مشی‌های «سیاست پایهٔ تفکیکی» را «جهش پایه‌ای» و «تسریع پایه‌ای» تشکیل می‌دهند. خطّ‌مشی جهش پایه‌ای در قالب «ورود زودتر به آموزش عالی» نیز تحقّق می‌یابد و رایج‌ترین برنامه در تسریع پایه‌ای «کوتاه‌سازی پایه‌ای» است. پس ورود زودتر به آموزش عالی در خانوادهٔ خطّ‌مشی‌هایی جای می‌گیرد که جایگاه دانش‌آموز را در نظام پایه‌های تحصیلی دگرگون می‌سازند.
ب ـ تمایز با خطّ‌مشی دانشگاه‌محوری
مشاور تحصیلی باید ورود زودتر به آموزش عالی را از برنامه‌هایی که با محتوای دانشگاهی پیوند دارند ولی در «سیاست پاره‌وقت» جای می‌گیرند، جدا بداند. «خطّ‌مشی دانشگاه‌محوری» یکی از پنج خطّ‌مشی سیاست پاره‌وقت است و سه برنامه را دربر می‌گیرد: «برنامهٔ دانشگاهی»، «دانشگاه در مدرسه» و «جایدهی پیشرفته».
عمدهٔ خطّ‌مشی‌ها و برنامه‌های سیاست پاره‌وقت کم و بیش بُعد محتوایی نظام ویژه را از نوع «تسریع موضوعی» تحقّق می‌بخشند؛ یعنی دانش‌آموز در یک زمینهٔ خاص به مدّت یک یا چند سال تحصیلی ارتقاء می‌یابد. در مقابل، ورود زودتر به آموزش عالی از سیاست پایهٔ تفکیکی برمی‌خیزد و کلّ جایگاه تحصیلی دانش‌آموز را جابه‌جا می‌کند. این تمایز برای مشاور اهمیّت دارد؛ زیرا هر یک از این دو مسیر، تجربهٔ تحصیلی و محیطی متفاوتی برای نوجوان پدید می‌آورد.
اثربخشی برنامه در گسترهٔ پژوهش
«راجرز» (2007) اندازهٔ اثر برنامهٔ «ورود زودتر به آموزش عالی» را بر اساس سی و هفت مطالعه بررسی کرد. اندازهٔ اثر این برنامه برای جنبه‌های تحصیلی در حدّ ۰٫۳۵ و برای جنبه‌های اجتماعی ۰٫۱۶ گزارش شد.
یافتهٔ فوق دو نکتهٔ اساسی را آشکار می‌سازد:
1 ـ ورود زودتر به آموزش عالی اثر مثبتی بر جنبه‌های تحصیلی نوجوان پیشرفته دارد؛
2 ـ اثر اجتماعی این برنامه نیز مثبت است، اما به‌طور آشکاری ضعیف‌تر از اثر تحصیلی آن است.
به سخن دیگر، دستاورد اصلی این برنامه در قلمرو تحصیلی پدیدار می‌شود و بهره‌مندی اجتماعی از آن، به همان اندازه نیرومند نیست.
توجّه جهانی به برنامه
خطّ‌مشی «جهش پایه‌ای» در کشورهای آمریکا، اطریش، بلژیک، سوئیس، آلمان، فنلاند، مجارستان، ایرلند، لوکزامبورگ، هلند، لهستان، رومانی، سوئد، اسلوونی و انگلستان رواج دارد. این خطّ‌مشی در چین در قالب «ورود زودتر به آموزش عالی» به کار می‌رود («هلر» و همکاران، 2000؛ «دای» و «استین برگن»، 2015). بنابراین، ورود زودتر به آموزش عالی برنامه‌ای شناخته‌شده در نظام‌های آموزشی است و در برخی کشورها شکل اصلی تحقّق جهش پایه‌ای به شمار می‌آید.
پیامدها برای مشاور تحصیلی
یافته‌ها و مباحث فوق برای مشاوری که دربارهٔ ورود زودتر نوجوان پیشرفته به آموزش عالی داوری می‌کند، پیامدهای زیر را دربر دارد:
نخست ـ شناخت دقیق ماهیّت برنامه
مشاور باید ورود زودتر به آموزش عالی را خطّ‌مشی جهشی در سیاست پایهٔ تفکیکی بداند، نه صرفاً فرصتی برای بهره‌گیری از محتوای دانشگاهی. در کنار آن، برنامه‌های خطّ‌مشی دانشگاه‌محوری در سیاست پاره‌وقت قرار دارند. شناخت این تمایز به مشاور امکان می‌دهد که تصویر روشنی از مسیرهای گوناگون پیش روی نوجوان داشته باشد.
دوم ـ توجّه به فاصلهٔ میان اثر تحصیلی و اثر اجتماعی
اندازهٔ اثر تحصیلی ۰٫۳۵ در کنار اندازهٔ اثر اجتماعی ۰٫۱۶ نشان می‌دهد که سود تحصیلی این برنامه به‌تنهایی معیار کافی برای داوری نیست. مشاور تحصیلی باید بعد اجتماعی را نیز در نظر بگیرد؛ زیرا پشتوانهٔ پژوهشی این برنامه در قلمرو اجتماعی ضعیف‌تر است.
سوم ـ سازگاری در محیط تحصیلی تازه
در چشم‌انداز تحصیلی، تحقّق سازگاری محیطی به سه همنوایی کلّی بستگی دارد. نوجوانی که زودتر به دانشگاه وارد می‌شود، با هر سه همنوایی در محیطی تازه روبه‌رو است:
1 ـ سازگاری با هیأت علمی: همنوایی با ویژگی‌های اعضای هیأت علمی محیط آموزشی، نقطهٔ آغازین سازگاری تحصیلی است. معلّمان منابع علمی معتبر و رسمی را تشکیل می‌دهند و هرچه سازگاری دانش‌آموز با آنان بیشتر باشد، به پیشرفت تحصیلی وی می‌انجامد. ارتباط با معلّم یکی از تدابیر اساسی برای رفع ضعف تحصیلی محسوب شده است.
2 ـ سازگاری با محیط آموزشی: درک، پذیرش و احترام نسبت به هنجارهای اساسی محیط آموزشی و رعایت عملی این هنجارها محور سازگاری است. ناسازگاری در هر سطحی زمینه را برای ضعف تحصیلی مهیا می‌کند.
3 ـ سازگاری با همسالان: پیوندجویی و همزیستی رضایت‌بخش با هم‌کلاسی‌ها سهم عمده‌ای در سازگاری تحصیلی و پیشرفت تحصیلی دارد. به‌طور کلی تیزهوشان از خودباوری اجتماعی قوی‌تری برخوردارند و خود را در مهارت‌های اجتماعی لایق‌تر می‌دانند؛ اما میزان سازگاری اجتماعی آن‌ها با همسالان به سطح تفکیکی بودن محیط‌های آموزشی وابسته است.
روشن است که ورود زودتر به آموزش عالی، نوجوان پیشرفته را در محیطی قرار می‌دهد که از نظر تفکیک سنّی و تحصیلی با محیط پیشین او تفاوت چشمگیری دارد. از این‌رو، اثر اجتماعی ضعیف‌تر این برنامه با اهمیّت سازگاری با همسالان پیوند می‌یابد و توجّه مشاور به این حیطه را ضروری می‌سازد.
به‌طور کلی، ورود زودتر به آموزش عالی برای نوجوان پیشرفته دستاورد تحصیلی آشکاری دارد و در نظام‌های آموزشی جهان نیز جایگاه شناخته‌شده‌ای یافته است. اما مشاور تحصیلی باید آن را در کنار آثار اجتماعی‌اش و در پرتو سه همنوایی سازگاری تحصیلی بسنجد. از این طریق، جهش نوجوان به آموزش عالی به سازگاری محیطی و پیشرفت تحصیلی پایدار می‌انجامد.
منبع
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «آموزش فردی» — آموزش فردی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «ب) سیاست پایهٔ تفکیکی» — ب سیاست پایه تفکیکی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «توجّه جهانی به تفکیک» — توجه جهانی به تفکیک
فرهنگ‌نامه، «ورود زودتر به آموزش عالی» — ورود زودتر به آموزش عالی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «پرورش استعداد در راهبردتفکیک» — پرورش استعداد در راهبردتفکیک