دانش‌آموز تیزهوش استثنایی یکی از پیچیده‌ترین چهره‌های گسترهٔ استعداد در مدرسه به شمار می‌آید. این دانش‌آموز در شمار «دانش‌آموزان مستعدّ دارای نیازهای خاصّ» جای دارد و پدیدهٔ «تیزهوشی استثنایی» به‌ویژه نیازمند شرایطی است که برنامهٔ عادی مدرسه به‌تنهایی آن را فراهم نمی‌سازد. به همین دلیل پرسش اساسی برای مشاور مدرسه این است که چگونه می‌توان در یک خطّ‌مشی هماهنگ، هم به نیازهای ویژهٔ این دانش‌آموز پاسخ داد و هم توانایی‌های برجستهٔ او را پرورش داد. در این‌جا نخست جایگاه تیزهوشی استثنایی را در «مکتب تعاملی» بررسی می‌کنیم، سپس «طرح آموزش فردی» را به منزلهٔ ابزار اساسی همیاری معرفی می‌نماییم و در پایان پیامدهای این کوشش‌ها را برای مدرسه و مشاور مورد بررسی قرار می‌دهیم:
الف ـ جایگاه تیزهوشی استثنایی در مکتب تعاملی
در مکتب تعاملی، تفکیک از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و بالغ بر هفتاد برنامه در سیاست‌های راهبرد تفکیک یعنی «پاره‌وقت»، «پایهٔ تفکیکی» و «مدرسهٔ ویژه» قابل بهره‌برداری است. امّا از «مکتب تعاملی» برای آموزش و پرورش خاصّ تیزهوشی استثنایی نیز می‌توان در دو قالب بهره برد:
۱ ـ آموزش جبرانی؛
۲ ـ پرورش تقویّتی.
بدین ترتیب، سیاست تعاملی در برابر پدیدهٔ دودامنه تنها به یک سوی ماجرا نمی‌نگرد؛ بلکه از یک سو به جبران نیازهای خاصّ دانش‌آموز می‌پردازد و از سوی دیگر توانایی‌های برجستهٔ وی را تقویّت می‌کند.
بر پایهٔ مکتب تعاملی، به قصد پرورش یکپارچه با استفاده از زمینه‌های برجسته و توانایی‌های بالا، در چهار سطح «فردی»، «کلاسی»، «پایه‌ای» و «آموزشگاهی» در یک خطّ‌مشی تعاملی، فضایی گرم و شایسته فراهم می‌آید. افزون بر آن، همگن‌سازی فضای دانش‌آموزی از حیث توانایی و زمینه در سه سطح «فشرده»، «نسبی» و «فراگیر» در رشد و تقویّت مهارت‌ها و آداب اجتماعی، مؤثّر و مفید است.
روشن است که نقطهٔ عزیمت این سیاست، «زمینه‌های برجسته» دانش‌آموز است؛ یعنی پرورش تیزهوش استثنایی از توانایی‌های بالای او آغاز می‌شود و جبران نیازهای خاصّ در کنار آن و در همان فضای گرم و شایسته انجام می‌گیرد.
ب ـ طرح آموزش فردی
«کیتانو» و «کایربی» (۱۹۸۵) «طرح آموزش فردی» را ارایه دادند. به‌طور کلّی طرح آموزش فردی، خدمات آموزشی و پرورشی خاصّی را برای دانش‌آموزان دارای نیازمندی‌های ویژه فراهم می‌آورد. این طرح مشتمل بر اصلاحاتی است که در یک کلاس عادی باید انجام گیرد و یا شرایط اضافی ویژه‌ای فراهم آید.
هدف از طرح آموزش فردی، کمک به تأمین شرایطی است که برای یک دانش‌آموز مستعدّ دارای نیازهای خاصّ و به‌ویژه پدیدهٔ «تیزهوشی استثنایی» ضروری است. این طرح به معلّمان یاری می‌دهد تا برنامهٔ عادی یا ویژهٔ تیزهوش را برای هر یک از قابلیّت‌ها، ضعف‌ها و علایق دانش‌آموز سازگار کنند. طرح مزبور معلّمان را تشویق می‌کند که ویژگی‌های یادگیری هر دانش‌آموز را ارزشیابی کنند و کوشش‌ها را بر نیازهای فرد متمرکز سازند.
«طرح آموزش فردی» معمولاً دارای پنج مرحله است:
۱ ـ گردآمدن دست‌اندرکاران در یک دایرهٔ تخصّصی؛
۲ ـ ارزشیابی قابلیّت‌ها، ضعف‌ها و علایق دانش‌آموز؛
۳ ـ بررسی آرمان‌های بلندمدّت و اهداف کوتاه‌مدّت برای دانش‌آموز؛
۴ ـ تعیین روش‌ها و شیوه‌های آموزشی مناسب برای نیل به هدفش؛
۵ ـ اتّخاذ روش‌هایی برای ارزشیابی پیشرفت وی.
توجّه همزمان به «قابلیّت‌ها» و «ضعف‌ها» در مرحلهٔ دوم، به‌خوبی با ماهیت دودامنهٔ تیزهوشی استثنایی هماهنگ است؛ زیرا در این طرح نه توانایی برجسته پنهان می‌ماند و نه نیاز خاصّ نادیده گرفته می‌شود.
ج ـ دایرهٔ تخصّصی و جایگاه مشاور
ساختار گروهی طرح آموزش فردی، والدین، معلّمان و مجریان را در مشارکت متقابل با دانش‌آموز قرار می‌دهد. دایرهٔ تخصّصی مرکّب از همهٔ افرادی است که به نوعی با دانش‌آموز کار می‌کنند و با او مرتبط هستند. آن‌ها یک کوشش مشترک پرورشی قابل فهم و مستدلّ را به کار می‌گیرند. معمولاً ترکیب این دایره را معلّمان، متخصّصان تشخیص، مسئولان، والدین و مشاوران تشکیل می‌دهند.
با برگزاری جلسات منظّم، در دایرهٔ کاری، آرمان‌ها، اهداف و روش‌ها یکپارچه می‌شود و نقش هر یک از اعضا در تشخیص و پرورش دانش‌آموز معیّن می‌گردد.
بدیهی است که مشاور مدرسه یکی از اعضای اصلی این دایره است. پس حضور او در جلسات منظّم دایرهٔ تخصّصی و همیاری‌اش با معلّمان، متخصّصان تشخیص، مسئولان و والدین، شرط تحقّق یک کوشش مشترک پرورشی برای دانش‌آموز تیزهوش استثنایی به شمار می‌آید. این امر شرایط مساعدتری برای یکپارچه شدن آرمان‌ها و اهداف و روشن شدن نقش هر یک از دست‌اندرکاران فراهم می‌سازد.
د ـ پیامدها و عوامل تعدیلی
نتایج ترکیب‌پژوهی برنامه‌های ویژه، با توجّه به «جدول اندازهٔ اثر برنامه‌های ویژه» در سه بُعد «تحصیلی»، «اجتماعی» و «روانشناختی» قابل بررسی است:
۱ ـ برنامه‌های برجستهٔ تحصیلی بر چهار نکته تأکید می‌کنند: گروه‌بندی انقباضی، توجّه به تفاوت‌های فردی، پیشرفت‌آفرینی در زمینه و آموزش خاصّ؛
۲ ـ برجستگی اجتماعی کوشش‌های ویژه بستگی به دو نکته دارد: تفکیک گروهی تمام‌وقت و پیوند با مَراجع متخصّص؛
۳ ـ ثمرات روانشناختی کوشش‌های ویژه برای پرورش استعداد تحت تأثیر سه نکتهٔ اساسی است: آموزش فردی، تفکیک نسبی و انعطاف‌پذیری.
این یافته‌ها برای مشاور مدرسه اهمیّت ویژه‌ای دارند؛ زیرا «آموزش فردی» که هستهٔ طرح آموزش فردی را تشکیل می‌دهد، در شمار عوامل اساسی ثمرات روانشناختی کوشش‌های ویژه قرار دارد. همچنین «پیوند با مَراجع متخصّص» از عوامل برجستگی اجتماعی این کوشش‌هاست و دایرهٔ تخصّصی، زمینهٔ چنین پیوندی را فراهم می‌آورد.
از سوی دیگر، پیشرفت تحصیلی به‌تنهایی معیار کافی برای داوری دربارهٔ یک برنامه نیست. به عنوان نمونه، اندازهٔ اثر برنامهٔ «تسریع موضوعی» به‌طور کلّی، بر اساس بیست و یک مطالعه برای جنبهٔ تحصیلی در حدّ ۵۹/۰ به دست آمد؛ امّا از حیث روانشناختی تقریباً دارای آثار منفی (۰۹/۰-) است («راجرز»، ۲۰۰۷). لذا ضروری است که در تصمیم‌گیری برای دانش‌آموز، هر سه بُعد تحصیلی، اجتماعی و روانشناختی در کنار هم دیده شود.
افزون بر آن، کوشش‌های تلفیق و تفکیک در پرورش استعداد نشان می‌دهد که اثربخشی آن‌ها بستگی به هشت عامل تعدیلی دارد: سطح هوش، سیاست آموزشی، خطّ‌مشی، برنامه، نوع استعداد، جنسیّت، مقطع تحصیلی و زمینه.
روشن است که سیاست تعاملی برای پدیدهٔ دودامنه بر سه پایه استوار است: پیوند آموزش جبرانی با پرورش تقویّتی بر محور زمینه‌های برجسته، فراهم آوردن فضایی گرم و شایسته در چهار سطح فردی، کلاسی، پایه‌ای و آموزشگاهی، و همیاری منظّم دست‌اندرکاران در قالب طرح آموزش فردی. مشاور مدرسه با حضور فعّال در دایرهٔ تخصّصی و توجّه به عوامل تعدیلی، می‌تواند به یکپارچگی این کوشش‌ها یاری رساند و از این طریق، آثار پرورش دانش‌آموز تیزهوش استثنایی دوچندان خواهد شد.
منبع
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تعامل تفکیکی برای پرورش تیزهوشی تحصیلی» — تعامل تفکیکی برای پرورش تیزهوشی تحصیلی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تفکیک در مکتب تعاملی» — تفکیک در مکتب تعاملی
هیجان اندیشه، «د) یافته‌ها بر اساس سطح تیزهوشی» — د یافته‌ها بر اساس سطح تیزهوشی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «ارتقاء زمینه ای» — ارتقا زمینه ای
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «خطّ‌مشی همیاری» — خط مشی همیاری
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد