شناخت در فرد تیزهوش بر اساس یک انگیزه و گرایش نیرومند ذاتی تکوین می‌یابد. اصالت ذاتی یادگیری، فرد تیزهوش را به سوی شناسایی پدیده‌ها سوق می‌دهد و وجود توانمندی ذهنی و شناختی برتر که ملازم با این گرایش است، امر شناخت را تحقق می‌بخشد. معلّمی که با دانش‌آموزان تیزهوش سروکار دارد، پیش از هر اقدام آموزشی ویژه باید به این نکته توجّه کند که شاگرد وی تنها یاد نمی‌گیرد، بلکه از جریان یادگیری خویش نیز آگاه است. در این‌جا مفهوم «خودآگاهی شناختی»، پیوند آن با توانمندی ذهنی و خودباوری و سپس دلالت‌های آن را برای کلاس درس بررسی می‌کنیم.
الف ـ مفهوم خودآگاهی شناختی
جریان و مراحل شناخت، کم و بیش با کلیهٔ عناصر و اجزا و فراز و نشیب‌هایش، مورد وقوف و آگاهی شخصی فرد تیزهوش است؛ یعنی وی به جریان شناخت‌شناسی خویش اشراف دارد. این پدیده را اصطلاحاً «خودآگاهی شناختی» می‌نامیم.
فرد نخبه آن‌چنان از عملکرد معتبر خویش آگاه است که در تخمین و برآورد نتایج نیز صائب‌تر عمل می‌کند. همین امر گویای وجود رابطهٔ عمیق میان توانمندی ذهنی و تکوین خودباوری از طریق «خودآگاهی شناختی» است. به بیان دیگر، توانایی ذهنی برتر با موضوع قرار دادن «جریان یادگیری شخصی» به خودآگاهی شناختی می‌انجامد و زمینه‌های خودباوری تحصیلی و خودباوری کلّی را فراهم می‌آورد.
ب ـ خودآگاهی شناختی، خودباوری و نگرش تحصیلی
خودباوری به معنای وسیع، مستلزم وجود خودباوری تحصیلی یا علمی است و خودباوری تحصیلی بر اساس خودآگاهی شناختی پایه‌ریزی می‌شود. لذا خودباوری مبتنی بر خودآگاهی شناختی است.
خودباوری، ستون نگرش‌ها را تشکیل می‌دهد. هرگونه نظام ارزشی و موضع‌گیری، فرع بر این اصل است؛ از جمله ترجیحات درسی و موضع‌گیری‌های تحصیلی که حول حاکمیت «خود» و توجّه به آن تکوین می‌یابند. ترجیح تدریس خصوصی همسالی (به‌ویژه همسالان نخبهٔ همانند خود) بر سایر کوشش‌های آموزشی نظیر غنی‌سازی و تسریع از یک سو، و ارزش‌گذاری ذاتی به یادگیری و علم، فارغ از هرگونه پیامد متفرّع بر آن، از سوی دیگر، تأییدی دیگر بر جایگاه «خود» در میان نظام نگرشی تیزهوش است. اصالت ذاتی علم و یادگیری، ریشه در انگیزه‌های درونی دارد.
یادگیری و تحصیل علم برای یک فرد تیزهوش حتّی از سنین پایین از اصالت ذاتی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که چه‌بسا کلیهٔ عناوین و تعیّنات صوری و رسمی آموزشی تحت‌الشعاع این اصالت ذاتی قرار می‌گیرد. ارتقا در مقاطع تحصیلی گوناگون، اگر از ارزش‌گذاری درونی بهره داشته باشد، متعلّق به نوع خاصّی از نخبگان است: تیزهوشی تحصیلی؛ که با اقدامات منظّم و هدفمندی‌های خاص، شرایطی برای رقابت و هماوردطلبی در عرصهٔ تحصیلی، به‌ویژه در میان دختران تیزهوش، فراهم می‌آورد.
از این رو، نگرش تحصیلی دانش‌آموز تیزهوش، کانون کوشش‌های رسمی هر نوع طرح آموزشی ویژه‌ای است: ویژگی‌های ترجیحی مربوط به معلّم، ترجیحات درسی و نقش خودباوری در تفکّر واگرا.
ج ـ از خودآگاهی شناختی تا تصمیم‌گیری واگرا
تصمیم‌گیری به منزلهٔ «انتخاب یک گزینه یا شق از میان دو یا چند گزینه و شقوق مختلف» است. مراد از «تصمیم‌گیری واگرا» توانمندی انتزاعی برتر در گزینه‌یابی، مشتمل بر چهار ویژگی اصالت، انعطاف‌پذیری، سلاست و مهارت تکمیلی است که مصادیق اتمّ آن در میان رهبران خلّاق یافت می‌شود.
به نظر می‌رسد که خودآگاهی شناختی از طریق خودباوری با تصمیم‌گیری واگرا می‌پیوندد. خودباوری از دو طریق به تصمیم‌گیری واگرا متصل می‌شود:
۱ ـ خودباوری اساس تصمیم‌گیری است. تصمیم‌گیری ذاتاً امری انفرادی است نه مشارکتی؛ یعنی مشارکت‌پذیر نیست. اعتقاد و باور به توانمندی‌ها و ویژگی‌های شخصی، شرایط را برای اخذ تصمیم مستقل فراهم می‌آورد؛ پس تصمیم‌گیری مستقل مقتضی وجود خودباوری و عزّت نفس نیرومند است.
۲ ـ خودباوری از ویژگی‌های تفکّر واگرا به شمار می‌آید. خودباوری مثبت نوعی خصوصیت افراد آفریننده و تیزهوشان خلّاق محسوب می‌شود و یکی از طرق تقویت تفکّر واگرا، بهسازی خودباوری و عزّت نفس است. تفکّر واگرا هر نوع اندیشه و فعّالیت ذهنی واگرا (از جمله تصمیم‌گیری) را در بر می‌گیرد؛ یعنی خودباوری مثبت می‌تواند به تقویت اندیشه و «تصمیم‌گیری واگرا» منجر شود.
پیوندهای دوگانهٔ مزبور حاکی از آن است که می‌توان با تقویت انگیزهٔ یادگیری به پرورش «تصمیم‌گیری واگرا» و انواع نخبگی یاری داد. تشویق انگیزه‌های درونی و اساسی یادگیری (و کم و بیش رقابت تحصیلی)، توانمندی شناختی و ذهنی را تقویت می‌کند و این توانمندی، به خودآگاهی شناختی و سپس خودباوری می‌انجامد. با بهسازی خودباوری، به‌ویژه از طریق «تصمیم‌گیری واگرا» در کنار مهارت نویسندگی، گسترش خلّاقیت و رهبری را شاهد خواهیم بود.
د ـ پیامدها برای معلّم و مشاور
بررسی نگرش تحصیلی و خودآگاهی شناختی دانش‌آموز، دو گام اساسی برای پیشرفت تحصیلی وی است. نخست باید میزان خودآگاهی شناختی دانش‌آموز را مورد کندوکاو قرار داد و اگر ضعف و نقصی وجود دارد، به تقویت مهارت یادگیری و مطالعه اقدام نمود و سپس نگرش تحصیلی وی را بهبود بخشید. به نظر می‌رسد که می‌توان از طریق ایجاد پیوند میان طبقه‌بندی شغل‌ها و خط‌سیر تحصیلی، تقویت عزّت نفس و برگزاری آزمون‌های آسان، وضعیت تحصیلی دانش‌آموز را بهبود بخشید. خودباوری همچنین از طریق شناسایی مهارت‌ها و پیامدهای تحصیلی و شغلی فعّالیت‌های گوناگون آموزشگاهی، که موجب تقویت عزّت نفس می‌شوند، حاصل می‌آید.
با توجّه به ترجیح تیزهوش نسبت به تدریس همسالی، تشکیل گروه‌های متجانس دانش‌آموزی در کلاس، تدبیر شایسته‌ای در آموزش اختصاصی است که بر اساس تدریس همسالی انجام می‌گیرد. معلّم در این وضعیت، نقش ناظر آموزشی را ایفا می‌کند. در کنار این تدبیر، تدریس انفرادی نیز در بعضی شرایط اجتناب‌ناپذیر است؛ زیرا برخی از دانش‌آموزان به هر دلیلی انگیزهٔ مناسبی برای شرکت در گروه‌های آموزشی دانش‌آموزی نشان نمی‌دهند و برای آن‌ها حتّی‌الامکان لازم است تا آموزش‌های انفرادی به کار رود.
گرچه نوجوانان و جوانان نخبه از توانمندی برجسته در تصمیم‌گیری مستقل برخوردارند، این امر مانع از نیاز آن‌ها به راهنمایی و مشاورهٔ ویژه نیست. آن‌ها دچار مسائل ویژه‌ای می‌شوند که توانایی مستقل در اتخاذ تصمیم، به‌تنهایی کفایت ندارد. مشاور ویژهٔ نخبگان همچون مدیران ویژه، نیازمند تبحّر در تصمیم‌گیری واگراست؛ زیرا با قشری از مراجعان سروکار دارد که کم و بیش از توانمندی‌های خلّاقانه در تصمیم‌گیری برخوردارند.
سرانجام، معلّم باید بداند که توانمندی ذهنی همیشه به‌طور یکسان در همهٔ قلمروها جلوه نمی‌کند. در میان تیزهوشان ریاضی، نارسایی در امر نوشتن کم و بیش یافت می‌گردد که از منابع انگیزشی و توانمندی ذهنی نشأت می‌گیرد؛ گویی اندیشهٔ سریع و بی‌وقفهٔ ریاضی، مانع از همراهی مناسب دست با اندیشه است. چنین مسائل ویژه‌ای ضرورت گسترش خدمات راهنمایی و مشاورهٔ خاص را هرچه بیشتر ملموس می‌سازد.
روشن است که شناسایی خودآگاهی شناختی، تشویق انگیزه‌های درونی یادگیری و بهسازی نگرش تحصیلی در کنار یکدیگر، زمینه را برای خودباوری نیرومند و تصمیم‌گیری واگرا فراهم می‌آورند و از این طریق، کلاس درس به بستری برای پرورش خلّاقیت و رهبری تبدیل خواهد شد.
منبع
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «ارزشیابی عملکرد معلّم در برنامه» — ارزشیابی عملکرد معلم در برنامه
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «خودآگاهی شناختی و توانمندی ذهنی» — خودآگاهی شناختی و توانمندی ذهنی
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «یافته‌های جدید» — یافته‌های جدید
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «استنباطهای کاربردی» — استنباطهای کاربردی
روانشناسی سازمانی، «تصمیم‌گیری و هویّت شغلی» — تصمیم‌گیری و هویت شغلی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد