مبانی نظری نخبگی

چکیده

هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و استنباط یک تعریف ارزشی و فرهنگی از نخبگی بر اساس نظرات افراد متخصّص و عامّهٔ مردم بود.بنابراین در جست و جوی پرسشهای ذیل این تحقیق به عمل آمده است: ۱ـ آیا میان برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم بر حسب خصوصیات سنّی و جنسیتی و تحصیلی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟ ۲ـ آیا میان برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با استنباطهای متخصّصان از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

۳ـ آیا میان برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟ ۴ـ آیا میان استنباطهای متخصّصان با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟ دوازده مفهوم بنیادین مورد مطالعه واقع شدند: هوش، استعداد، تیزهوشی، خلاقیت، نوآوری، سرامدی، موفقیت، عقل، خردمندی، نبوغ، نخبگی، پیشرفت تحصیلی.بر روی دو نمونهٔ پانصد و چهارصدنفری از ساکنان بالای ۲۵ سال شهر تهران، و نیز پنجاه متخصّص دو پرسشنامه باز پاسخ و پرسشنامه بسته پاسخ انجام یافت.

پانصد و هشتاد و پنج ماده از تعریف حاصل شد که پس از ویرایش فنی به چهارصدو نود و چهار ماده کاهش یافت حاصل تحلیل مجذور خی یک فهرست صد و بیست ماده ای شد.مواد حاصله در سه حیطهٔ اساسی در دو مرحله متوالی تحلیل عاملی اکتشافی شدند: الف) هوش، تیزهوشی و خلاقیت، ب) عقل، خردمندی، موفقیت، پیشرفت تحصیلی و سرآمدی، ج) استعداد، نوآوری، نخبگی و نبوغ.در مرحله نخست تحلیل در مجموع سی و دو عامل حاصل گردید و در مرحله دوم به سه خوشه بنیادین کاهش یافت: «یکپارچگی تیزهوشی و خلّاقیّت»، «تیزهوشی خلّاقیّت» و «تنوّع تیزهوشی خلّاقانه».

تفاوتهایی قابل ملاحظه میان گروههای مورد مطالعه حاصل شد.در پاسخ به سؤال نخست فقط بر حسب خصوصیات جنسیتی از پدیدهٔ تیزهوشی واستعداد تفاوت به دست آمد.در مقایسه برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با استنباطهای متخصّصان از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد جز در یکی از تعاریف «استعداد» به معنای «توانایی شناخت‌ و طبقه‌ بندی‌ مفاهیم»‌، در سایر حیطه‌ها توافق عامّهٔ مردم با این تعاریف در سطح قابل ملاحظه و معناداری بیشتر بود.

برداشت عرفی عامّه با تعریف حاصل از مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد در سطح قابل ملاحظه‌ای تطابق نشان داد.تعریف استنباطی متخصّصان نیز مشابه عامه فقط از لحاظ سطح توافق با مبانی نظری اجماعی، تفاوت داشت.در پایان یک انگاره از مفاهیم بنیادین بر محور «نخبگی» حاصل و ارایه گردید.

کلیدواژها: انگاره، نخبگی، مفهوم پردازی، مفاهیم بنیادین، تیزهوشی، خلاقیت

نقطهٔ آغازین بررسیهای تلویحی، وجود دستاوردهای بنیادی در مبانی نظری به نحو اجمالی است. این که تا چه اندازه میان تئوریها و نظریه‌های مربوط به پدیدهٔ نخبگی(تیزهوشی، استعداد، خلّاقیت) توافق اساسی وجود دارد. تاکنون بررسیهای قابل ملاحظه‌ای در حیطه نظریه‌های بنیادی تیزهوشی و استعداد انجام یافته است.

مسأله بنیادی آن است که آیا در میان اساسی‌ترین و عمده‌ترین نظریه‌های موجود در حوزهٔ ‌نخبگی، می‌توان اجماعی یافت؟

از سوی دیگر اگر این اجماع قابل حصول است به ویژه برای جامعهٔ ایرانی، تا چه اندازه برداشت عامّهٔ مردم و استنباط گروه متخصّص در این حوزه با برایند اجماعی مزبور، همراهی و همخوانی دارد؟

هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و استنباط یک تعریف ارزشی و فرهنگی از نخبگی بر اساس نظرات افراد متخصّص و عامّهٔ مردم به منظور تدوین یک تعریف جامع رسمی و علمی استوار در سطح ملّی از نخبگی است.

بنابراین در جست و جوی پرسشهای ذیل، این تحقیق به عمل آمده است:

۱ـ آیا بین برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم بر حسب خصوصیات سنّی و جنسیتی و تحصیلی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

۲ـ آیا بین برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با استنباطهای متخصّصان از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

۳ـ آیا بین برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

۴ـ آیا بین استنباطهای متخصّصان با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

بر پایهٔ آنچه از مبانی و منابع معتبر مکتب اسلام برمی‌آید، می‌توان بیش از چهارده واژه را یافت که به انحا و سطوح مختلف، مفهوم «توانایی ذهنی» را در بردارند و یا با آن در پیوندند. به نظر می‌رسد این مفاهیم از لحاظ در برگیری مفهوم ارزشی در یک پیوستار جای می‌گیرند. به بیان دیگر واژه هایی نظیر «نَکراء» و «دهاء» بار ارزشی منفی دارند و اصطلاحاتی مانند «ذهن» و تا حدّی «قریحه» و «حذاقت» جنبهٔ خنثایی دارند؛ امّا به تدریج بار ارزشی مثبت و درآمیختگی آنها با ایمان و صلاح و عقل آشکارتر می‌شود. از این حیث با اصطلاحاتی نظیر «فهم»، «فطنت»، «ذکاوت»، «کیاست»، «نباهت»، «فراست»، «لبّ»، «حجی» و «نهی» رو به رو می‌شویم.

واژه‌ها و لغات یک زبان هر گاه از بُعد اصطلاحی در علوم به خدمت گرفته شوند.از بار فرهنگی، ادبی و ارزشی خاص آن زبان و سنّت خالی نیستند.لذا محتمل است که گاهی آن واژه به منزلهٔ یک اصطلاح علمی خاص، نوعی بار ارزشی و فرهنگی را نیز با خویش حمل کند، امّا هر گاه آن واژه متعلّق به ادبیاتی باشد که از یک میراث و گنجینهٔ غنی و اصیل فرهنگی برخوردار است، سیر کوششهای علمی را در جهتی استوار و نیرومند قرار می‌دهد تا حقایق حاکم بر طبیعت انسانی آشکار شود.

تحقّق چنین سیری، مستلزم بازنگری ارزشی در مفاهیم، تعاریف و مبانی نظری است.از این رو، بهره گیری از ذخایر سرشار ادبی و فرهنگی، به اصلاح و بهسازی مبانی نظری در علوم انسانی یاری می‌رساند.مطالعات و بررسیهای مفهوم پردازی فرهنگی و ارزشی مصطلحات علمی، در همه زبانهای زنده دنیا، با سیاست گسترش علوم انسانی آغاز شده است و بهره گیری ارتجالی واژه‌ها در علوم جدید، استنباطهایی چند را پدید آورده است از آن جمله معنای اصطلاحی آن واژه در یک علم خاص، تبادر محاوره ای و عمومی آن لفظ و سرانجام مفهوم ارزشی آن واژه در لسان اندیشه، ادبیات و فرهنگ مکتوب آن ملّت را می‌توان نام برد.

استفاضه از گنجینهٔ غنی میراث ادبی و فرهنگی پارسی که ملهم از اندیشه اسلامی است، سبب غنی سازی مفهوم «هوش» خواهد شد؛ به گونه ای که حقیقت این پدیده را از کدورتها و آلایشهای وهم، ظن و گمان متمایز سازد.

بر پایهٔ دلالات ارزشی و منابع روایی اسلامی و مضامین ادبیات و فرهنگ ایرانی، انواعی از هوش بر حسب منبع پدیدآیی، حیطهٔ دریافت و مراتب وجود دارد.

الف) انواع بر حسب منبع

۱) آمادگی طبیعی؛ انواع و گونه هایی از هوش وجود دارد که از ابتدا در جوهره و بافت آفرینش آدمی سرشته شده و امکان دریافت و استنباط دانش را فراهم میآورد؛ چنان که در متون ادبیات از آن تعبیر به «طالع موهوبی» شده است. به این نوع هوش «قریحه» اطلاق شود.

۲)طعام، نوعی ویژه از هوش موسوم به «ذهن» می‌تواند تحت تأثیر تغذیه قرار گیرد و اصطلاحاً «صفای ذهن» تکوین آید. «ذهن» در برابر «سفاهت» قرار می‌گیرد.

۳) ورزیدگی در کار، مهارت و ورزیدگی می‌تواند منجر به پدیدآیی نوعی خاص از هوش شود و چه بسا مراتب ما دون هوش را ورزیده کند. این نوع هوش «حذاقت» نامیده شود.

۴) خرد، یک منبع و سرچشمهٔ مهم برای انواعی از هوش به شمار آید. چنانچه دریافت و خردورزی، همراه با ظرافت طبع باشد، «فهم» نام می‌گیرد. لذا هوش ابزار اندیشه، وسیلهٔ تفکّر و آلت فهم و دقّت بویژه فهم ادب و وقوف نسبت به حفظ حق، بشمار آید.

«فهم» در برابر «غباوت» قرار می‌گیرد

هرگاه دریافت خالص و ناب هرچیزی مورد نظر باشد، «لُبّ» اطلاق شود. آن هوشی که بر اساس خرد به دریافت پیچیدگیهای امور امکان دهد، «حِجی» نامیده شود.

و سرانجام هوشی که بر پایهٔ خرد از بدیها باز میدارد، «نُهی» نام می‌گیرد.

۵) «ایمان» یک منبع و سرچشمه بزرگ برای هوش بشمار می‌آید. بر این اساس انواعی از هوش وجود دارد.

گونه ای هوش که بر بنیاد ایمان، امکان دریافت معنی سخن و فهم حقایق کلام را دهد و بینش فراهم آورد، «فطنت» است.

این هوش در کنار کیاست و حذر کردن قرار می‌گیرد.

یادگیری و درک گفته‌ها و تمایز آنها از پوسته‌های قالب و کنار گذاشتن صورتها برای درک و، فهم زبان، فهم چیزی از بانگش، دقّت و فهم در شنیدن حکایت، فهم و درک معانی و نکته دانی با «فطنت» قوام یابد.

نوعی از هوش، که با نشأت گیری از ایمان همراه با سرعت فطنت، دریافت و فهم باشد و در قلب و فؤاد جای گیرد، بدان «ذکاوت» اطلاق گردد. به ذکاوت است که دشواریهای گفته‌ها و سخنان عالیه المضامین دریافت و حمل شود اما برخی مراتب ما دون (نظیر دهاء و نکراء) می‌تواند آفت آن باشد.

نوعی دیگر از هوش که از ایمان نشأت میگیرد و همراه با پرهیزکاری، حق پذیری، و دوراندیشی است و صاحبش را همواره به نقد حال خویش و خودیابی وامیدارد، «کیاست» است.

گونه ای دیگر از هوش ایمانی که تیزبینی دهد و به تعبیر دیگر، به دریافت حقایق آنچه دیده شود، امکان بخشد، «فراست» نام می‌گیرد.و این تعبیر دیگری از بینش در ادبیات کهن است که به راهدانی، سرانجام بینی، روشن بخشی امور، ساماندهی از سرگردانی و سرگشتگی و حیرت، اشاره دارد.

۶) امرپذیری حق

دریافت و هوش خاصی وجود دارد که از خاستگاه «حق» و «حق پذیری» آغاز شود. اصطلاح «نباهت» بدین معناست. این نوع هوش به مثابهٔ یکی از قوای نفس ناطقه سبب بیداری هوشیارانه و آگاهانه و دوری از غفلت میشود و از طریق اندیشه می‌تواند دل را در برگیرد و با انجام اوامر شرع مقدّس پدید می‌آید. در ادبیّات از آن تعبیر به بیداری و شتاب در اجرای امر شده است. چنان که بیداری یکی از متداولترین معانی هوش در ادبیّات ماست.

ب) انواع بر حسب حیطه

هوش را می‌توان بر حسب قلمرو دریافت و درک دسته بندی نمود. حوزه‌های شنیداری، دیداری، گزیدگی مطالب و پیچیدگیهای امور گونه هایی از این قلمروهایند.

۱) سمعی و شنیداری، نوعی هوش که امکان دریافت معنی سخن و فهم حقایق کلام را میدهد، «فطنت» نام میگیرد و چنانچه بیان شد، متعلّق آن معمولاً قلمرو کلام و سخن است: دریافت حقیقت کلام و معنی گفتار و ممکن است با فراموشی دچار خدشه شود و تلازمی با فزونی دانش ندارد. اگر به قلمرو کلام عالیه المضامین مربوط شود، بدان «ذکاوت» اطلاق گردد.

۲) بصری و دیداری، نوعی هوش که امکان دریافت حقایق مبصرات و دیدنیهارا دهد، «فراست» نامیده شود وبه عبارتی مترادف با تیزبینی است و به تعبیر دیگر، دیدن و شناخت هر چیز و پدیده ای پنهان از روی نشانه هایش بدون استدلال شهودی و آگاهی از روی تجربه است و به نوبهٔ خویش دارای درجاتی است. از این رو مرتبه ای از هوش به شمار آید که به دریافت حقایق آنچه دیده شود، امکان بخشد.

لذا در بسیاری ازمتون ادبی، هوش به مفهوم راهدانی، سرانجام بینی، روشن بخشی امور، ساماندهی از سرگردانی و سرگشتگی و حیرت، استعمال شده است.

۳) قلمروی که به دریافت گزیده، ناب و خالص هر پدیده ای مربوط میگردد و بدان «لُبّ» گفته میشود.

«حکمت نادره» میتواند تعبیر دیگری از آن باشد.

۴) برای دریافت پیچیدگی امور و پدیده‌ها هوش ویژه ای وجود دارد که «حِجی» نام می‌گیرد.

به «حِجی» است که حقیقت پدیده‌ها از روی نشانه هاشان، پی برده شود و، قرارگیری جزء در کلّ خودش و خامی و نقص پدیده‌ها، دریافت شود و، و یقین صورت بندد و فرد با رهایی از تقلید به کشف نایل آید و رازهای امور و پدیده‌ها دریافت گردد. و حتّی دانش هوش نیز به این هوش، راست آید.

ج) انواع هوش بر حسب مراتب

هوش برحسب مراتب و درجات با تأکید بر غایت نگری نیز قابل تقسیم بندی است.

۱) نیرنگ پذیری، مرتبه ای از هوش وجود دارد که با شیطنت و نیرنگ درمی آمیزد. برای این مرتبه از هوش دو اصطلاح ذکر شده است: «نَکراء» و «دهاء»

بنابراین هوش چنان که تبدیل پذیر است، امری پریدنی نیز است. اساسی‌ترین آفت و مانعش، شهوت باشد که همچون خمر و باده، مستی و غفلت دهد.

۲) بازدارندگی، در مراتب عالیتر نوعی هوش یافت شود که از بدیها و زشتیها و نکوهیده‌ها ممانعت نماید و بازدارد. دو تعبیر مهم برای این مرتبه وجود دارد: «عقل» و «نُهی». لذا سنجیدگی گفتار، پاک کنندگی از آلایشها و پرهیز از یاوه کوشی از آثارش است و نهی پذیری و برحذر بودن از پیرایشها تحقّق یابد.

«عقل» در برابر «حمق» قرار می‌گیرد. «حمق» از آز و حرص سرچشمه گیرد و به مفهوم گسترده در برگیرندهٔ همراهی غفلت، دوری از حق، پیمان شکنی، بی پرهیزکاری، نادانی، بی تمییزی، رهزنی، آیین دزدی، ارزش خود ندانستن، جرأت ورزیدن بر اجل، و آن آتش و رنجی است درمان ناپذیر که سزاوار خاموشی نسبت به وی، گریختن ازوست.

افزون بر آن بر پایهٔ مضامین ادبیات انواعی از هوش چون تکوینی و عرفی نیز وجود دارد.

مجموعهٔ این هوشها و دریافتها، به صاحب خویش «پایندگی»، «صواب» و «فتح ازلی» عطا نماید.

ج) مبانی نظری هوش و تیزهوشی

وجود دیدگاهی روشن و دقیق از مفهوم تیزهوشی و شناخت ابعادِ شخصیتی و روانی شخصِ تیزهوش برای هر گونه تصمیمگیری و سیاستگذاری در امر آموزش و پرورش تیزهوش امری ضروری و بنیادین است. تا هنگامی که مفهوم تیزهوشی با دقت معلوم و تعریف نشود، گزینش تیزهوش و تمرکز در آموزش و پرورش آنان ناممکن خواهد بود و همچنین بدون شناخت ابعاد مختلف شخصیتی او، ایجاد محیط مناسب برای به فعلیت رسانیدن ظرفیتهای ذهنی تیزهوش منجر به اتلاف هزینه‌ها خواهد شد.

«تیزهوشی» به عنوان یک اصطلاح و مفهوم خاص، در محور و کانون مطالعات، پژوهش‌ها و نظریه‌پردازی‌ها قرار دارد. فقدان یک اجماع و توافق اساسی در حدود و مرزهای مفهوم تیزهوشی در میان روان‌شناسان و روان‌سنجان، موجد مسائلی در حوزه‌های کشف، جذب، تشخیص، تعلیم، تربیت و مشاوره‌ ویژه می‌گردد.

به طور کلّی نظریه‌های تیزهوشی را می‌توان در دو قلمرو اساسی «روانشناختی بنیادی و محض» و «روانشناختی پرورشی» طبقه بندی کرد.

الف) قلمرو روانشناختی بنیادی

از لحاظ قلمرو«روانشناختی بنیادی» نظریه‌های تیزهوشی را از لحاظ طرز تلقّی نسبت به «عامل» می‌توان در دو چشم انداز بررسی نمود:

۱) عاملی

در این چشم انداز پنج نظریهٔ‌ برجسته‌تر مطرح هستند:

نظریهٔ تنوّع هوش هوارد گاردنر، نظریهٔ‌ ستاره‌ای تاننباوم، «ساختار تمایز تیزهوشی و استعداد گانیه» رویکرد استعداد چندگانه «تایلور» و ساختار مونیخ (کورت هلر»، کریستوفر پرله و ارنست هانی)

۲) ترکیبی(تعاملی)

در این چشم‌انداز، چهار نظریهٔ‌ بنیادی وجود دارد که بیشتر مورد توجّه قرار گرفته است: الگوی ساختار هوشی گیلفورد، نظریهٔ مانکس، نظریهٔ‌ مؤلّفه‌ای اشترنبرگ، الگوی سه‌حلقه‌ای رنزولی

ب) قلمرو روانشناختی پرورشی

مهمترین نظریهٔ «روانشناختی پرورشی» در این قلمرو نظریهٔ «ناهماویختگی مثبت دابروسکی» است.

نظریه‌های اساسی تیزهوشی در یک جمع بندی کلّی بر وجود نکات ذیل تأکید دارند:

الف) توانمندی هوشی (ظرفیّت شناخت) و استعداد بالاتر از سطح متوسّط که بالقوّهٔ‌ و غیراکتسابی است

ب) عامل عمومی یا تعامل میان چند مؤلّفه

ج) دربرگیری استعداد

د) همپوشی تیزهوشی با خلّاقیت یا امکان همراهی با آن

ه) تنوّع، چندگانگی یا چند وجهی بودن پدیدهٔ تیزهوشی

و) پرورش پذیری پدیدهٔ تیزهوشی

جامعهٔ آماری این پژوهش شامل کلیهٔ افراد متخصّص در حوزهٔ استعدادهای درخشان و کلیهٔ افراد بالای ۲۵ سال ساکن در شهر تهران است. براساس گزارش‌های آماری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نیز وزارت آموزش و پرورش جامعه متخصّصان دانشگاهی حوزهٔ استعدادهای درخشان برابر با ۴۰ نفر است. برپایهٔ گزارش مرکز آمار، جامعه آماری ساکنان بالای ۲۵ سال شهر تهران برابر ۲۵۹/۶۸۷/۶ هزار نفر است.

روش بررسی

در این پژوهش تلاش شد از همهٔ جامعه‌آماری متخصّصان در حوزهٔ استعدادهای درخشان برای جمع‌آوری نظرها و دیدگاه‌ها استفاده شود. از این رو نمونه‌ای از این جامعه انتخاب نشد. برای برآورد حجم نمونه از ساکنان بالای ۲۵ سال شهر تهران جهت تجزیه و تحلیل آماری سؤالات پژوهش از جدول و فرمول «کرجسی» و«مورگان» استفاده شد که حجم نمونه برابر ۳۸۶ نفر محاسبه گردید که به دلیل احتمال افت آزمودنی این تعداد به ۴۰۰ نفر افزایش می‌یابد.

برای انتخاب نمونه‌های مربوط‌ به افراد ساکن در شهر تهران به گونه ای که تصادفی بوده و همهٔ جامعه به شیوهٔ یکسان فرصت عضویت در نمونه را داشته باشند، از روش نمونه‌گیری چند مرحله‌ای منظّم استفاده شد.به این ترتیب که ابتدا از ۲۳ منطقهٔ شهر تهران به طور تصادفی ۱ منطقه از شمال، مرکز، جنوب، شرق و غرب و در مجموع ۵ منطقه انتخاب گردید.سپس برحسب نسبت جامعهٔ‌ هر منطقه به جامعه کلّ شهر تهران، سهم هر یک از مناطق در نمونه مشخص شد.

در پایان با مراجعه به مرکز آموزشی و تفریحی چون فرهنگسراهای موجود در هر منطقه، ابزارهای جمع‌آوری اطلاعات برحسب سهم نمونه‌های مناطق منتخب در مورد افراد مراجعه کننده به فرهنگسراها اجرا گردید.فرهنگسراها به این دلیل برای اجرای ابزارهای جمع آوری اطلاعات مناسب هستند، که مراجعهٔ افراد به آنان به صورت کاملاً تصادفی است و تقریباً معرّف جامعهٔ ساکنان هر منطقه با هر فرهنگ و وضعیّت اقتصادی می‌باشد.

برای بررسی دیدگاهها و نظرات افراد متخصّص در حوزهٔ استعدادهای درخشان و نیز عامّهٔ مردم شهر تهران از دو پرسشنامه باز پاسخ و پرسشنامه بسته پاسخ استفاده شد. به طور کلّی ابزارهای اندازه‌گیری طی سه مرحله الف) تهیه و تدوین ب) بررسی روایی سازه ج) محاسبهٔ ضریب پایایی مورد بازنگری و بررسی قرار گرفت.

در مرحله مقدّماتی پرسشنامه ای باز پاسخ حاوی سؤالاتی در ارتباط با ۱۲ حیطه شامل:هوش، تیز هوشی، استعداد، عقل، سرآمد، نخبگی، نوآوری، خردمندی و پیشرفت تحصیلی، خلاقیت، نبوغ و موفقیت تهیه شد.در این مرحله ۵۰نفر کارشناس و ۵۰نفر افراد عامه ساکن در شهر تهران به این سوالات پاسخ دادند.پاسخ‌های هر یک از سوالات تحلیل شد. در جمع بندی نخست حدود پانصد وهشتاد و پنج گزاره(۵۸۵)از تحلیل پاسخ‌ها بدست آمد که پس از ویرایش فنّی این تعداد به چهارصدونودوچهار گزاره کاهش یافت.

به منظور کاهش بیشتر این فهرست (۴۹۴ گزاره ای) برای سهولت بررسی و تحلیل عاملی، هر حیطه از حیطه‌های دوازده گانه به طور مستقل بر روی پنجاه آزمودنی اجرا گردید و نتایج در مقیاس «لیکرت» از۱(بسیارکم) ۲(کم) ۳ (متوسط) ۴(زیاد) و ۵ (بسیار زیاد) به دست آمد و گزاره‌هایی که با فراوانی پاسخهای ۴ و ۵، پس از تحلیل مجذور خی ۲ در سطح یک و پنج درصد، معنادار بود، برگزیده شد و در مجموع فهرستی مرکّب از صد و بیست گزاره به دست آمد

در مرحله روایی سازهٔ پرسشنامه ۱۲۰سؤالی با تحلیل عاملی اکتشافی به شیوهٔ «واریماکس» مورد بررسی قرار گرفت. این پرسشنامه در مقیاس لیکرت با درجات ۱(بسیار کم)، ۲(کم)، ۳(متوسط)، ۴(زیاد) و ۵(بسیار زیاد) تهیّه و در مورد پانصد نفر از مراجعان به فرهنگسراهایی که به صورت تصادفی انتخاب شده بودند، اجراشد. نتایج تحلیل عاملی نشان داد که این پرسشنامه ۳۲ عامل را در سه حیطهٔ الف) هوش، تیزهوشی و خلاقیت، ب) عقل، خردمندی، موفقیت، پیشرفت تحصیلی و سرآمدی، ج) استعداد، نوآوری، نخبگی و نبوغ نشان داد.

نتایج

۱-آیا بین برداشتهای عرفی و عامه مردم بر حسب خصوصیّات سنّی و جنسیّتی و تحصیلی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

۱-۱)آیا بین برداشتهای عرفی و عامه مردم بر حسب خصوصیات جنسیت از پدیده تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

جدول تی تست دو گروهی به تفکیک جنسیت:

الف)تفاوت جنسیت با یکپارچگی تیز هوشی و خلاقیت:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تی تست مستقل نشان داد تفاوت میانگین نمره یکپارچگی تیز هوشی و خلاقیت در دو گروه مردان و زنان از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره یکپارچگی تیزهوشی و خلاقیت در زنان بالاتر از مردان است.

ب)تفاوت جنسیت با تیزهوشی خلاقیت:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تی تست مستقل نشان داد تفاوت میانگین نمره ی تیز هوشی خلاقیت در دو گروه مردان و زنان از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره تیزهوشی خلاقیت در زنان بالاتر از مردان است.

ج)تفاوت جنسیت با نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تی تست مستقل نشان داد تفاوت میانگین نمره ی تنوع تیزهوشی خلاقانه در دو گروه مردان و زنان از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه در زنان بالاتر از مردان است.

۲-۱)آیا بین برداشتهای عرفی و عامه مردم بر حسب خصوصیات تحصیلی از پدیده تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

جدول تحلیل واریانس به تفکیک تحصیلات:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تحلیل واریانس نشان داد مقدار مبین برای درجه‌های آزادی ۴و۵۹۵ در جدول F، در سطح ۰.۰۵برابر۲.۳۷ و در سطح ۰.۰۱برابر ۳.۳۲است.چون Fمحاسبه شده از Fمبین در سطح ۰.۰۵بزرگتر است، پس فرضیه صفر در این سطح رد می‌شودو از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره یکپارچگی تیزهوشی و خلاقیت در ۵ گروه تحصیلات برابر نیست پس تفاوت معنی دار وجود دارد.

۳-۱)آیا بین برداشتهای عرفی و عامه ی مردم بر حسب خصوصیات سنی از پدیده تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

جدول تحلیل واریانس به تفکیک سن:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تحلیل واریانس نشان داد مقدارF مبین برای درجه‌های آزادی ۴و۵۹۵ در جدول F، در سطح ۰.۰۵برابر۲.۳۷ و در سطح ۰.۰۱برابر ۳.۳۲است.چون Fمحاسبه شده از Fمبین در سطح ۰.۰۵بزرگتراست، پس فرضیه صفر در این سطح رد می‌شودو از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره یکپارچگی تیزهوشی و خلاقیت در ۵ گروه سنی برابر است پس تفاوت معنی دار وجود دارد.

الف)تفاوت سطح سن با یکپارچگی تیزهوشی و خلاقیت:

ب)تفاوت سطح سن با تیزهوشی خلاقیت:

مقایسه‌های پس از تجربه:

نتایج حاصل از انجام آزمون تحلیل واریانس نشان داد تفاوت میانگین نمره تیزهوشی خلاقیت در ۵ گروه سنی از لحاظ آماری معنادار است. بنابراین نمره تیزهوشی خلاقیت در گروه سنی زیر۲۰سال و(۲۳-۲۱)سال و(۲۷-۲۴)سال بالاتر از۳۳سال به بالااست.

نتایج حاصل از اجرای آزمون تحلیل واریانس نشان داد مقدارF مبین برای درجه‌های آزادی ۴و۵۹۵ در جدول F، در سطح ۰.۰۵برابر۲.۳۷ و در سطح ۰.۰۱برابر ۳.۳۲است.چون Fمحاسبه شده از Fمبین در سطح ۰.۰۵بزرگتراست، پس فرضیه صفر در این سطح رد می‌شودو از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه در ۵ گروه سنی برابر نیست پس تفاوت معنی دار وجود دارد.

ج)تفاوت سطح سن با تنوع تیزهوشی خلاقانه:

مقایسه‌های پس از تجربه:

نتایج حاصل از انجام آزمون تحلیل واریانس نشان داد تفاوت میانگین نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه در ۵ گروه سنی از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه در گروه سنی (۲۷-۲۴)سال بالاتر از۳۳سال به بالااست.

نتایج حاصل از اجرای آزمون تحلیل واریانس نشان داد مقدارF مبین برای درجه‌های آزادی ۴و۵۹۵ در جدول F، در سطح ۰.۰۵برابر۲.۳۷ و در سطح ۰.۰۱برابر ۳.۳۲است.چون Fمحاسبه شده از Fمبین در سطح ۰.۰۵بزرگتراست، پس فرضیه صفر در این سطح رد می‌شودو از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره هدفداری درایتمندانه در ۵ گروه سنی برابر نیست پس تفاوت معنی دار وجود دارد.

۲-آیا بین برداشتهای عرفی و عامه مردم با استنباطهای متخصصان از پدیده تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

جدول تی تست دو گروهی به تفکیک گروه عامه و متخصصان:

الف)تفاوت گروه کارشناسان و افراد عامه با یکپارچگی تیز هوشی و خلاقیت:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تی تست مستقل نشان داد تفاوت میانگین نمره یکپارچگی تیز هوشی و خلاقیت در دو گروه کارشناسان و عامه از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره یکپارچگی تیزهوشی و خلاقیت در افرادعامه بالاتر از کارشناسان است.

ب)تفاوت کارشناسان و افراد عامه با تیزهوشی خلاقیت:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تی تست مستقل نشان داد تفاوت میانگین نمره ی تیز هوشی خلاقیت در دو گروه کارشناسان و عامه از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره تیزهوشی خلاقیت در افرادعامه بالاتر از کارشناسان است.

ج)تفاوت کارشناسان و افراد عامه با نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه:

نتایج حاصل از اجرای آزمون تی تست مستقل نشان داد تفاوت میانگین نمره ی تنوع تیزهوشی خلاقانه در دو گروه کارشناسان و عامه از لحاظ آماری معنادار است.بنابراین نمره تنوع تیزهوشی خلاقانه در افراد عامه بالاتر از کارشناسان است.

)آیا بین برداشتهای عرفی و عامّه مردم با مبانی نظری اجماعی از پدیده تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

برگه‌ای مرکّب از دو تعریف در میان هفت داور توزیع شد و میزان تطابق آنها با یکدیگر مورد قضاوت قرار گرفت.

تعریف نخست از اجماع مبانی نظری حاصل شد و تعریف دوم از جمع بندی دیدگاه عامّه به دست آمد.

لطفاً میزان موافقت خود را با تطابق این دو تعریف در مفهوم «تیزهوشی»، با یکی از نمرات ۱(بسیار کم)، ۲(کم)، ۳(متوسط)، ۴(زیاد)، ۵(بسیار زیاد)، مشخّص فرمائید.

تعریف ۱): «تیزهوشی»، یک توانمندی هوشی (ظرفیّت شناخت) و استعداد غیراکتسابی بالاتر از سطح متوسّط و پرورش‌پذیر است که از یک عامل عمومی یا تعامل میان چند مؤلّفه نشأت می‌گیرد؛ با خلّاقیت همپوشی دارد یا ممکن است با آن همراه باشد و دارای انواعی است یا امکان دارد از چندگانگی در بروز برخوردار باشد.

تعریف ۲): «تیزهوشی» یک توانایی هوشی خدادادی خاصّ است که با خلّاقیّت همپوشی دارد یا ممکن است با خلّاقیّت همراه باشد و شامل استعداد به معنای در شناخت مفاهیم ویژه و طبقه بندی آن برای بروز قابلیّت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاصّ می‌شود.

بحث و نتیجه گیری

سخن کلّی در بیان برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد این است که اصطلاحات هوش، تیزهوشی و خلّاقیت با یکدیگر هماهنگی مفهومی دارند و این هماهنگی در سه نوع ساختار مختلف بروز و ظهور دارد:

یکپارچگی تیزهوشی و خلّاقیت

هوش به معنای فهم موشکافانه و خلاقانه مبتنی بر موهبت خدادادی خاص، زمینه‌ساز مفهومی از تیزهوشی است که بر سرعت شناخت و برجستگی در توانایی، خلّاقیت، وظیفه‌مندی و عملکرد خاص تأکید می‌ورزد؛ این پدیده‌‌ اگر با تلاش‌ همراه‌ شود، به‌ نخبگی‌ می‌انجامد.

این تعریف به وجود مؤلّفه‌های ذیل توجّه دارد:

فهم موشکافانه(در مفهوم هوش) به معنای «توجّه، دقّت‌ و موشکافی‌ در امور‌ برای‌ درک‌ و فهمیدن‌ مطالب‌ همراه با سرعت‌ در اندیشیدن،‌ فهم و یادگیری».‌

فهم خلّاقانه (در مفهوم هوش) به معنای «فهم، گیرایی، دریافت‌ و یادگیری معانی چیزها و مطالب همراه با نوسازی‌ و خلق‌ چیز جدید».

موهبت خدادادی خاص(در مفهوم هوش)

سرعت شناخت و عملکرد بالا (در مفهوم تیزهوشی) به معنای سرعت‌ و عملکرد بالا در فراگیری، درک،‌ فهم‌، تجزیه‌ و تحلیل‌ و انتقال مطالب‌ در یکی‌ از زمینه‌های‌ تحصیلی‌، خلاقیت‌ (با تأکید بر نوآوری)، رهبری‌ و یا هنری‌

برجستگی در توانایی خلّاقانهٔ وظیفه‌مندانه (در مفهوم تیزهوشی) به معنای ترکیب این سه‌ ویژگی‌: توانایی‌ بالاتر از متوسّط، وظیفه‌مندی‌بسیار بالا، خلّاقیّت‌ برجسته؛ این پدیده‌‌ اگر با تلاش‌ همراه‌ شود، به‌ نخبگی‌ می‌انجامد.

تیزهوشی خلّاقیت

هوش به معنای موقعیّت‌سنجی، ریشه‌یابی و رهکاریابی بر پایهٔ توانایی شناخت تحلیلی متفاوت که به انجام‌ کار در سطح‌ برجسته‌ می‌انجامد، زمینه‌ساز مفهومی از تیزهوشی است که بر وجود توانایی استثنایی و استعداد بی نظیر در گیرایی تأکید می‌کند. خلّاقیت بر این پایه در سه جلوه بروز می‌یابد:الف) طرح نو، ب) نوپدیدآوری، ج) پویایی نوکارآورانه

این تعریف به وجود مؤلفه‌های ذیل توجه دارد:

تحلیل کارآورانه (در مفهوم هوش) به معنای موقعیّت‌سنجی، ریشه‌یابی و رهکاریابی بر پایهٔ توانایی شناخت تحلیلی متفاوت که به انجام‌ کار در سطح‌ برجسته‌ می‌انجامد.

گیرایی استثنایی (در مفهوم تیزهوشی) به معنای توانایی استثنایی و استعداد بی نظیر در گیرایی که برتر از ویژگیهای سنّی است

خصوصیات‌ فرد تیزهوش‌ بالاتر از ویژگیهای‌ سنّ‌ طبیعی‌ است؛ توانایی‌ استثنایی در یادگیری، گیرایی‌ تیز و زیاد، استعداد بی‌نظیر و منحصر به‌ فرد، تیزهوش‌ کسی‌ است‌ که‌ در میان‌ پنج درصد بالای‌ همسن‌ و سالان‌ خودش‌ باشد.

طرح نو (برپایه توانایی و نگاه متفاوت) (در مفهوم خلّاقیت) به معنای پیشنهاد تازه‌، تازگی، ‌توانایی‌ تولید و ترکیب‌ اشیاء به‌ شکل‌ تازه‌، نگریستن‌ به‌ پدیده‌ها به‌ گونه‌ای‌ دیگر و نوسازی‌ با اندیشیدن‌ و تفکّر

نوپدیدآوری بر پایهٔ اندیشه و توانایی(در مفهوم خلّاقیت) به معنای استفاده‌ از اندیشه‌ برای‌ ارایهٔ‌ نظرهای‌ جدید و متنوّع، آفرینندگی‌، به وجود آوردن ‌و پدیدآوری‌ چیزهای‌ تازه، بدیع‌ و جدید، توانایی‌ پدید‌ آوری‌ فکر و‌ اندیشهٔ‌ جدید و نو و نوآوری‌ در کارها، افکار یا عقاید

پویایی نوکارآورانه برپایهٔ توانایی(در مفهوم خلّاقیت) به معنای بهره‌برداری‌ از هر شرایطی‌ برای‌ انجام‌ کار، ارایهٔ‌ کارها با شیوهٔ نوین‌ و متفاوت‌، توانایی‌ ایجاد چیز نو و جالب‌، یافتن‌ راه‌ جدید برای‌ انجام‌ کارهای‌ نو با وسایل‌ اندک، احساس‌ نیرومندی‌ شدید برای‌ تجربهٔ‌ کنجکاوانه‌ و فعّال‌ یک‌ اندیشهٔ‌ بزرگ‌ هیجان‌ انگیز، مبتکرانه و ابداعی، ‌جنب‌ و جوش‌ کنجکاوانه برای‌ کارهای‌ نو و تازه

تنوّع تیزهوشی خلّاقانه

تیزهوشی به مفهوم توانایی و استعداد خدادادی بالا در هوش که با ضریب هوشی و فعالیت برجسته‌تر از سنّ بروز می‌یابد و در هر طبقه‌ای‌ از جامعه‌ وجود دارد و دارای تنوّع است، مبنای خلّاقیت را در دو جلوه تشکیل می‌دهد:الف) استنباط نو، ب) حل مسأله

به تعبیر دیگر تیزهوشی به مفهومی که بیان گردید، پایهٔ استنباط نو و اکتشاف برای حلّ مسأله، اختراع و نوآوری محسوب می‌شود.

در پاسخ به سؤال نخست

۱)ـ آیا بین برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم بر حسب خصوصیات سنّی و جنسیتی و تحصیلی از پدیدهٔ تیزهوشی واستعداد تفاوت وجود دارد؟

بر اساس یافته‌های تحقیق میان برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم بر حسب خصوصیات سنّی و تحصیلی از پدیدهٔ تیزهوشی واستعداد تفاوت وجود ندارد. امّا بر حسب خصوصیات جنسیتی تفاوت معناداری وجود دارد و زنان به طرز قابل ملاحظه ای بیش از مردان، تعاریف یادشده را برای مفاهیم دوازده گانه نخبگی می‌پذیرند. حال آنکه میزان پذیرش تعاریف مزبور بستگی به سطوح تحصیلی و طبقات سنّی ندارد. نمونهٔ مورد بررسی در گسترهٔ سنی شانزده سال تا کهنسالی و سطح تحصیلات دیپلم تا دکتری به طور یکسان این تعاریف را برای مفاهیم بنیادین می‌پذیرند.

بنا براین در پاسخ به سؤال نخست تحقیق باید بیان داشت که بین برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم فقط بر حسب خصوصیات جنسیتی از پدیدهٔ تیزهوشی واستعداد تفاوت وجود دارد.

چنان که ذکر شد، مقایسه برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با استنباطهای متخصّصان از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد جز در یکی از تعاریف «استعداد» به معنای «توانایی شناخت‌ و طبقه‌ بندی‌ مفاهیم»‌، در سایر حیطه‌ها توافق عامّهٔ مردم با این تعاریف در سطح قابل ملاحظه و معناداری بیشتراست. این تفاوت شامل مفهوم تیزهوشی و تعریف دوم استعداد به معنای توانایی‌ ویژه(توانایی‌ بالا در بروز قابلیتهای‌ شخصی‌، توانایی‌ ویژه‌ بالقوّه در انجام‌ کاری‌ با دستیابی‌ به‌ مهارت‌ یا دانش‌، و توانایی‌ یا مهارت‌ ذاتی‌ خاص‌ در یک‌ زمینه بیش از دیگران) نیز می‌شود. بنابراین در میزان موافقت با تعریف استعداد به معنای توانایی شناخت‌ و طبقه‌ بندی‌ مفاهیم‌، هیچ تفاوتی میان برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با استنباطهای متخصّصان وجود ندارد.

در پاسخ به این سؤال: ـ آیا بین برداشتهای عرفی و عامّهٔ مردم با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

چنان که در پیشینه بیان شد نظریه‌های اساسی تیزهوشی در یک جمع بندی کلّی بر وجود نکات ذیل اجماع دارند:

الف) توانمندی هوشی (ظرفیّت شناخت) و استعداد بالاتر از سطح متوسّط که بالقوّهٔ‌ و غیراکتسابی است

ب) عامل عمومی یا تعامل میان چند مؤلّفه

ج) دربرگیری استعداد

د) همپوشی تیزهوشی با خلّاقیت یا امکان همراهی با آن

ه) تنوّع، چندگانگی یا چند وجهی بودن پدیدهٔ تیزهوشی

و) پرورش پذیری پدیدهٔ تیزهوشی

بنابراین، بر پایهٔ اجماع مبانی نظری، «تیزهوشی»، یک توانمندی هوشی (ظرفیّت شناخت) و استعداد غیراکتسابی بالاتر از سطح متوسّط و پرورش‌پذیر است که از یک عامل عمومی یا تعامل میان چند مؤلّفه نشأت می‌گیرد؛ با خلّاقیت همپوشی دارد یا ممکن است با آن همراه باشد و دارای انواعی است یا امکان دارد از چندگانگی در بروز برخوردار باشد.

امّا تعریف اجماعی عُرفی از تیزهوشی و استعداد چنان که بیان شد:

«تیزهوشی» یک استعداد خدادادی خاصّ با تأکید بر خلّاقیت (اعم از نقش بنیادین برای تیزهوشی یا امکان جمع پذیری با آن) است که از طریق عملکرد یا انجام کار بروز می‌کند.

و «استعداد» یک توانایی در شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاص است.

بنابراین «تیزهوشی» از دیدگاه عُرفی، یک توانایی هوشی خدادادی خاصّ است که با خلّاقیت همپوشی دارد یا ممکن است با آن همراه باشد.و شامل استعداد به معنای شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاصّ می‌شود

چنان که ذکر شد، میزان تطابق این دو تعریف از سوی داوران در مقیاس «لیکرت» ۱(بسیار کم)، ۲(کم)، ۳(متوسط)، ۴(زیاد)، ۵ (بسیار زیاد)، نشان داد که نمرهٔ توافق ۹/۳ است.

بنابراین برداشت عرفی عامّه با تعریف حاصل از مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد در سطح قابل ملاحظه‌ای تطابق دارد.

مقایسهٔ استنباطهای متخصّصان با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد

در پاسخ به این پرسش که:

۴)ـ آیا بین استنباطهای متخصّصان با مبانی نظری اجماعی از پدیدهٔ تیزهوشی و استعداد تفاوت وجود دارد؟

باید بیان داشت از آن جا که جز در یکی از تعاریف استعداد (توانایی شناخت‌ و طبقه‌ بندی‌ مفاهیم‌) در سایر حیطه‌ها، عامّهٔ مردم بیش از متخصّصان با این تعاریف برای مفاهیم نخبگی توافق دارند، تعریف استنباطی متخصّصان نیز مشابه عامه فقط از لحاظ سطح توافق با مبانی نظری اجماعی، تفاوت دارد؛ یعنی تعریف استنباطی متخصّصان نیز چنین است: «تیزهوشی» یک استعداد خدادادی خاصّ با تأکید بر خلّاقیت (اعم از نقش بنیادین برای تیزهوشی یا امکان جمع پذیری با آن) است که از طریق عملکرد یا انجام کار بروز می‌کند.

بنا براین در جست وجوی یک تعریف ملّی(اجماع برداشت عمومی و فرهنگی) از تیزهوشی باید فرازهای تعریف اجماعی عامّه را از جنبهٔ مبانی ارزشی و فرهنگی بررسی کرد.

این بررسی مقارناتی را در فرازهای اساسی تعریف با اصطلاحات «فهم»، «فطنت»، «قریحه»، «فراست»، «حذاقت» و «حِجیٰ» نشان می‌دهد.

چنان که ذکر شد، «تیزهوشی» از دیدگاه عُرفی، یک توانایی هوشی خدادادی خاصّ است که با خلّاقیت همپوشی دارد یا ممکن است با آن همراه باشد و شامل استعداد (به معنای شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاصّ) می‌شود.

بی تردید توانایی هوشی خدادادی با مفهوم «قریحه» همراهی دارد.

خلّاقیت نیز در تعبیر عامّه ناظر به پنج ویژگی است:

۱) «طرح نو برپایهٔ توانایی و نگاه متفاوت» به معنای پیشنهاد تازه‌، تازگی، ‌توانایی‌ تولید و ترکیب‌ اشیاء به‌ شکل‌ تازه‌، نگریستن‌ به‌ پدیده‌ها به‌ گونه‌ای‌ دیگر و نوسازی‌ با اندیشیدن‌ و تفکّر

۲) «نوپدیدآوری بر پایهٔ اندیشه و توانایی» به معنای استفاده‌ از اندیشه‌ برای‌ ارایهٔ‌ نظرهای‌ جدید و متنوّع، آفرینندگی‌، به وجود آوردن ‌و پدیدآوری‌ چیزهای‌ تازه، بدیع‌ و جدید، توانایی‌ پدید‌ آوری‌ فکر و‌ اندیشهٔ‌ جدید و نو و نوآوری‌ در کارها، افکار یا عقاید

۳) «پویایی نوکارآورانه برپایهٔ توانایی» به معنای بهره‌برداری‌ از هر شرایطی‌ برای‌ انجام‌ کار، ارایهٔ‌ کارها با شیوهٔ نوین‌ و متفاوت‌، توانایی‌ ایجاد چیز نو و جالب‌، یافتن‌ راه‌ جدید برای‌ انجام‌ کارهای‌ نو با وسایل‌ اندک، احساس‌ نیرومندی‌ شدید برای‌ تجربهٔ‌ کنجکاوانه‌ و فعّال‌ یک‌ اندیشهٔ‌ بزرگ‌ هیجان‌ انگیز، مبتکرانه و ابداعی، ‌جنب‌ و جوش‌ کنجکاوانه برای‌ کارهای‌ نو و تازه

۴) «نواستنباطی بر پایهٔ هوش و باز بودن در نواندیشی و نگاه» به معنای نواندیشی‌ در طرحها و نظرها، استنباط‌ مفهوم‌ جدید از ترکیب‌ مفاهیم‌ آموخته‌ شده‌ با تکیه‌ بر هوش‌، سعی‌ در خوب‌ نگاه‌ کردن‌ و ایجاد چیز جدید، داشتن‌ فکر و اندیشهٔ‌ باز برای‌ نگاه‌ کردن‌ به‌ همهٔ‌ جوانب‌

۵) «قدرت مولّد حلّ مسأله» به معنای دستیابی‌ برای‌ تولید و اکتشاف، قدرت‌ حلّ‌ مسأله، کشف‌ و اختراع‌

بنابراین خلّاقیت مستلزم اکتشاف، نگریستن‌ به‌ پدیده‌ها به‌ گونه‌ای‌ دیگر، سعی‌ در خوب‌ نگاه‌ کردن و اندیشهٔ‌ باز برای‌ نگاه‌ کردن‌ به‌ همهٔ‌ جوانب‌ است.

استعداد نیز مقتضی فهم و دریافت و انجام ماهرانهٔ کار است. انجام ماهرانهٔ کار می‌تواند تعبیر دیگری از «ورزیدگی در کار و مهارت» باشد.

از سوی دیگر، چنان که بیان شد، «فهم» به معنای دریافت و خردورزی همراه با ظرافت طبع است. «فطنت» نیز نوعی هوش است که امکان دریافت معنی سخن و فهم حقایق کلام را می‌دهد.همچنین «قریحه» اشاره به ماهیت سرشتی هوش دارد که از ابتدا در جوهره و بافت آفرینش آدمی وجود دارد و امکان دریافت و استنباط دانش را فراهم می‌آورد؛ چنان که در متون ادبیات از آن تعبیر به «طالع موهوبی» شده است.

«حذاقت» نوعی هوش حاصل از ورزیدگی در کار و مهارت است. «حِجی» دلالت بر دریافت پیچیدگی امور و پدیده‌ها دارد؛ به «حِجی» است که حقیقت پدیده‌ها از روی نشانه هاشان، پی برده شود و، قرارگیری جزء در کلّ خودش و خامی و نقص پدیده‌ها، دریافت شود و یقین صورت بندد و فرد با رهایی از تقلید به کشف نایل آید و رازهای امور و پدیده‌ها دریافت گردد.حتّی دانش هوش نیز به این هوش، راست آید.

«فراست» نوعی هوش است که امکان دریافت حقایق مبصرات و دیدنیها را می‌دهد و به عبارتی مترادف با تیزبینی است و به تعبیر دیگر، دیدن و شناخت هر چیز و پدیده‌ای پنهان از روی نشانه‌هایش بدون استدلال شهودی و آگاهی از روی تجربه است و به نوبهٔ خویش دارای درجاتی است.از این رو مرتبه‌ای از هوش به شمار آید که به دریافت حقایق آنچه دیده شود، امکان بخشد.

بنابراین ممکن است بتوان بر اساس مبانی فرهنگی و برداشت عامّه که با دیدگاه متخصّصان و اجماع مبانی نظری درآمیخته است، این تعریف را برای «تیزهوشی» ارایه داد:

«موهبتی خدادادی در تیزبینی و دریافت اکتشاف‌آمیز که با ورزیدگی در کار بروز می‌یابد».