مفهوم پردازیهای تعاملی در مبانی روانشناسی

نظریه‌های تعاملی شخصیّت

«نظریه شناختی عاطفی شخصیت» متعلق به «والتر میشل» بر تعامل میان فرایندهای شناختی و عاطفی با شرایط محیطی در شکل گیری شخصیت تأکید دارد. شخصیت از ویژگی ثبات برخوردار است اما رفتار تابع موقعیت است و تغییر می‌کند.

رویکرد شناختی یک چشم انداز مهم شخصیتی است که نظریات سازه شخصی کلی، خویشواره و طرحواره جنسیت را در برمی گیرد. (هیلگارد، ۴۷۴-۴۸۰)

این رویکرد از ساختارهای شناختی برای توضیح تفاوتهای فردی استفاده می‌کند: چگونه می‌توان شخصیت را بدون اشاره به شناختها تبیین کرد.

رویکرد شناختی به شخصیت بر این اساس استوار است که تفاوت شخصیت مردم ناشی از تفاوت روش آنها در بازنمایی ذهنی اطلاعات است. مفاهیمی که شخص برای تفسیر خود و جامعه به کار می‌برد، الگوهای متمایز و اختصاصی تفکر و هیجان و رفتار آدمی را پی می‌ریزد که شیوه و سبک تعامل او را با محیط می‌سازد.

در نظریه سازه شخصی «کلی» تأکید بر برداشت و دریافت فرد از ویژگیهای دیگران است که تدریجا تفاوتهای رفتاری به سازه‌های متفاوت شخصیتی می‌انجامد. (هیلگارد، ۴۷۴) بدین ترتیب، تفسیر شخص از دنیا پی ریزی می‌شود و هرکس مجموعه ای اختصاصی و بی همتا از سازه‌های شخصی را جهت تفسیر و پیش بینی رویدادها به کار می‌برد. تفاوت تفسیرها از دیگران منجر به تفاوتهای رفتاری می‌شود و این تفاوتهای رفتار، تفاوتهای شخصیتی را می‌سازد.

مفهوم نظری «خویشواره» یکی از مفهوم پردازیهای تعاملی در قلمرو شخصیت قلمداد می‌شود. «خویشواره»، ساختاری شناختی برای ادراک، سازماندهی، پردازش و بهره برداری از اطلاعات است. بر اساس طرحواره‌ها، رفتارهای متفاوت شکل می‌گیرند؛ اما خویشواره به معنای تعمیمهای شناختی برگرفته از تجارب درباره خویش است که راهنمای سازماندهی و پردازش اطلاعات مربوط به خود را تشکیل می‌دهد. (هیلگارد، ۴۷۶)

در چشم انداز انسان نگرانه شخصیت بر وجود تجارب ذهنی آدمی، خودباوری و تحقق خود تأکید می‌شود.

در نظریه «الیس» نیز به تعامل میان شناخت، رفتار و هیجان در تکوین شخصیت تأکید می‌شود. فرد بر اساس رویدادهای زندگی نوعی باور نسبت به آنها پردازش می‌کند. میان برانگیزاننده و پیامد، باور فرد وجود دارد. بر اساس این رویکرد، یک الگوی درمانی پیشنهاد و پی ریزی می‌شود: «درمان منطقی عقلانی» بر نقش کلام بر عاطفه تأکید می‌شود. تغیییرات در مفاهیم کلامی در وضع عاطفی دگرگونی پدید می‌آورد.عواطف آدمی در سیطره ظرفیتهای شناختی است. عواطف یا انگیزشها و هیجانها نوعی پیشداوری و ارزشیابی است که بر طرز تفکر آدمی و چگونگی ظرفیتهای کلامی و مفاهیم ذهنی وی استوار است. (اصول و فنون رواندرمانی، اخوّت ولی الله ص ۱۰۲-۱۰۴)

ماهیّت تعاملی شناخت و یادگیری

از عمده‌ترین نظریاتی که بر ماهیت تعاملی یادگیری تأکید دارد، «نظریه شناختی اجتماعی» است. این نظریه در ابتدا به عنوان نظریه یادگیری اجتماعی مطرح شد و سپس در دهه هشتاد میلادی به رخداد یادگیری در یک بافت اجتماعی با تعامل پویا و متقابل در «شخص»، «محیط» و «رفتار» توجه نمود. هر اکتسابی در فرد، متأثر از ملاحظات اجتماعی و تقویت اجتماعی برونی و درونی است که موجب نگهداری رفتار می‌شود.تجارب گذشته بر روی تقویتها، انتظارات و همه آنچه درشکل گیری رفتار نقش آفرین هستند، مؤثرند. مؤلفه‌های تعاملی این نظریه مشتمل بر «انتظارات»، «جبر متقابل»، «ظرفیت رفتاری»، «یادگیری مشاهده ای»، «تقویتها»، و «خودکارآمدی» است. (رج: السون، هرگنهان، ۱۳۹۲)

نظریه دیگر «نظریه یادگیری وضعیتی»^۱ است که بر اساس دیدگاه «لاو» و «ونگر»، یادگیری یک فرایند اجتماعی محسوب می‌شود. تعامل این عناصر موجب یادگیری می‌شود: «محتوا»(اصول و فرایندهای یک آموزه)، «موقعیت» (شرایط، ارزشها و مقتضیات محیطی)، «جامعه» (جمعی که با مشارکت به یادگیرند در پدیدآوری دانش کمک می‌کنند). (رج: اوبراین و باتیستا، ۲۰۲۰)

ماهیّت تعاملی انگیزش

انگیزش نیز یک پدیده تعاملی به شمار می‌آید. مفهوم پردازیهای فراوانی در این باره شده است که از آن میان به دو نظریه جدید توجّه می‌شود:

«نظریه ارزش منتظره»^۲ از «اتکینسون» یک رویکرد تعاملی است: «انتظار موفقیت» و «ارزشهای فردی» دو بنیاد اساسی در انگیزش فرد برای پیشرفت محسوب می‌شوند. انتظارات بر اساس خودباوری و خودکارآمدی شکل می‌گیرند و به بیان دیگر، باورهای خاصی که افراد را به توجه برای موفقیت به طور کلی و به ویژه در زمینه هایی مشخّص در آینده کوتاه یا بلند مدت سوق می‌دهند، پایه‌های انتظار برای موفقیت را تشکیل می‌دهند. اما ارزشهای «اکتسابی»، «درونی» و «سودمندانه» همراه با عامل «هزینه» اجزای اساسی ارزشهای فردی قلمداد می‌شوند. لذا «انگیزش پیشرفت» یک پدیده تعاملی محسوب می‌شود. (وو و همکاران، ۲۰۲۰)

بر اساس «نظریه خودتعیین‌کنندگی»^۳ نیاز به پیوستگی، عاملی بنیادی برای پرورش اجتماعی و سلامت فردی محسوب می‌شود..(کرت نایر و کورن، ۲۰۲۰؛ شلدون، ۱۹۹۵؛ ریان و دسی، ۲۰۰۰)^۴

تعامل سه نیاز بنیادین، پدیده روانشناختی «خودتعیین کنندگی» را رقم می‌زند:«اختیار»^۵، «پیوستگی»^۶ و «چیرگی»^۷

ماهیّت تعاملی پدیده‌های استثنایی

«فزون کنشی همراه با نارسایی توجه» یک پدیده مهم در روانشناسی استثنایی است. در این پدیده، تعامل یکی از عالیترین فرایندهای شناختی یعنی «توجّه» با «حرکت» در کانون فهم و درک پدیده مزبور واقع می‌شود. تبیین پدید آیی و شکل گیری آن بستگی به درک ماهیت تعاملی نارسایی توجّه با پر جنب و جوشی دارد. این که تعامل یادشده ناشی از فقدان تعادل شیمیایی، نقیصه در انتقال عصبی و یا سایر خاستگاههاست، ماهیّت تعاملی آن را تغییر نمی‌دهد.

پدیده دیگر استثنایی «درخودماندگی»^۸ است. «اختلال تحوّلی در شناخت» مبتنی بر تغییرات عصبی و زیست شیمیایی همراه با کناره گیری اجتماعی است. در واقع تعامل پایه‌های زیستی، شناختی و اجتماعی به بروز پدیده مزبور درکودکان منجرّ می‌شود.

1. Situated Learning Theory ↩︎
2. Expectancy-Value Theory ↩︎
3. Self-determination ↩︎
4. Sheldon,K.; Ryan,R. & Deci, E. ↩︎
5. Autonomy ↩︎
6. Relatedness ↩︎
7. Competence ↩︎
8. Autism ↩︎