نظریّه‌های هیجان

از هیجان تعاریف متنوّعی شده است؛ امّا در یک جمع بندی کلّی، می‌توان این تعریف را ارایه داد: «هر حالت روانشناختی مبتنی بر جنبه عاطفی توأم با تغییرات درونی است که به بازگشت مجدّد تعادل میان ارگانیسم و محیطش یاری می‌دهد و معمولاً با ابراز و تجلّی حرکتی همراهی دارد».(کورسینی، ۲۰۰۲؛ وایزر، ۲۰۰۹) [۱]

در قلمرو هیجان نظریّه‌های متعدّدی ارایه شده است. بررسی محتوای این نظریّه‌ها نشان می‌دهد که بر پایة پدیدآیی و شکل‌گیری هیجان و انواع آن، نظریّه‌های یادشده را می‌توان در چهار روی آورد اساسی گنجاند:

الف) روی آورد رفتاری و بدنی

در این چشم‌انداز، تأکید بر پدیدآیی هیجان بر مبنای دگرگونیهای بدنی و واکنشهای رفتاری است. نظریّه‌های«جیمز- لانگه»، «لیندزلی» و «سولومون» در این روی آورد جای می‌گیرند.

یکی از کهنترین دیدگاهها، نظریّة موسوم به «جیمز- لانگه» است که بیان می‌دارد هیجان در اثر واکنشهای رفتاری آشکار به رویدادها به وجود می‌آید؛ نه آنکه علّت واکنشهای رفتاری به رویدادها باشد. برخی از نظریّه‌پردازان مانند «لیندزلی» به نقش ساختمان شبکه‌ای در پدیدآیی هیجان توجّه می‌دهند. بر این مبنا، هیپوتالاموس نخستین محلّ سازمان یافتن هیجان به شمار می‌آید. بر اساس نظریّة «فرایند متضادّ سولومون»، مغز چنان سازمان یافته است که می‌تواند از پاسخهای هیجانی اعمّ از این که خوشایند یا ناخوشایند باشند، جلوگیری کند یا آنها را سرکوب نماید. اگر رویدادی موجب بروز یک حالت هیجانی گردد، اندکی بعد حالت هیجانی متضادّ آن برانگیخته می‌شود. (وایزر، ۲۰۰۹؛ تامیر و همکاران، ۲۰۰۷) [۲]

ب) روی‌آورد ارزشیابی

بر پایة این چشم انداز، هیجان از طریق ادراک، ارزشیابی و تفسیر یا تعبیر موقعیّت و پسخوراند، شکل می‌گیرد.

در این روی‌آورد، نظریّه‌های «کنون‌ - بارد»، نظریّة ارزشیابی شناختی «آرنولد»، نظریّة شناختی، انگیزشی و رابطه‌ای «لازاروس»، نظریّة چهار عاملی «پارکینسون»، نظریّة انتساب «واینر»، نظریّة شناختی «مندلر»، نظریّة دو عاملی «شاختر- سینگر» و «فرضیّة پسخوراند چهره» را می‌توان جای داد.

نظریّة معروف «کنون- بارد»، دلالت دارد که احساس درونی هیجان و واکنشهای بدنی در هیجان از یکدیگر مستقلّ هستند و هر دو همزمان راه‌اندازی می‌شوند.طبق این نظریّه، نخست موقعیّتهای بالقوّة هیجان‌انگیز در جهان بیرون ادراک می‌گردد، سپس مناطق پایین مغز، مانند هیپوتالاموس، فعّال می‌شوند و بعد از آن، این مناطق، بروندادهایی را در دو سو می‌فرستند: ۱) به اندامهای درونی بدن و ماهیچه‌های بیرونی تا جلوه‌های بدنی هیجان بروز یابند.

۲) به قشر مخ که در آن جا الگوی شلّیک عصبی از مناطق پایین مغز به عنوان احساس درونی هیجان، دریافت شود.طبق نظریّة ارزشیابی شناختی «آرنولد»، فرایند هیجانی دارای این مراحل است: ادراک، ارزشیابی، هیجان، جلوه‌های بدنی و عمل.بر پایة نظریّة شناختی، انگیزشی و رابطه‌ای «لازاروس»، افراد در رابطه با رویدادها دو نوع ارزشیابی انجام می‌دهند: ابتدا رابطة خود را با رویدادهای زندگی ارزشیابی می‌کنند و سپس به ارزشیابی توانایی کنار آمدن خود با آن رویداد می‌پردازند.

«پارکینسون» نیز یک نظریّة چهار عاملی را در هیجان پیشنهاد می‌دهد که شامل ارزشیابی موقعیّت، تحریک‌پذیری، جلوه‌های چهره و آمادگی برای عمل می‌شود.نظریّة انتساب «واینر» به چرایی تجربه پیامد یک زندگی خاصّ تأکید دارد.وقتی برای تبیین پیامدها از انتساب استفاده می‌شود، واکنش هیجانی به وجود می‌آید.بنابراین، پیامدها مورد ارزشیابی قرار می‌گیرند و واکنش هیجانی بر مبنای این ارزشیابیها پدیدار می‌شود. «مندلر» نیز در یک نظریّة شناختی، هیجان را حاصل بازداری فرآیند فکری یا زنجیرهای رفتاری جاری می‌داند.

این وقفه موجب فعّال شدن دستگاه عصبی خودمختار می‌شود.به این حالت انگیختگی، برچسبی زده می‌شود که از تفسیر موقعیّت نشأت می‌گیرد.همچنین نظریّة دو عاملی «شاختر- سینگر» بیان می‌دارد هیجانی که احساس می‌کنیم ناشی از تعبیر ما از یک حالت بدنی برانگیخته شده است.تجربة هیجان به دو عامل بستگی دارد: تحریک‌پذیری خودمختار و تعبیر شناختی ما از آن تحریک‌پذیری.و سرانجام «فرضیّة پسخوراند چهره» بیان می‌دارد که حالات چهره علاوه بر عملکرد ارتباطی، در تجربة هیجانی نیز نقش دارند.

طبق این فرضیّه، به همان ترتیب که از تحریک‌پذیری خودمختار خویش، پسخوراند دریافت می‌کنیم، از جلوه‌های چهره نیز پسخوراند به ما می‌رسد و این پسخوراند با سایر مؤلّفه‌های هیجان ترکیب می‌شود تا تجربة هیجانی غنی‌تری به وجود آید. (وایزر، ۲۰۰۹؛ تامیر و همکاران، ۲۰۰۷)

ج) روی‌آورد تحوّلی

مهمترین دیدگاهها در این روی‌آورد، نظریّة تحوّلی «والن» است.

«هانری والن» نظریّة تحوّلی خود را با مرحلة «تحریک‌پذیری حرکتی» آغاز می‌کند. در این مرحله، نخستین تجلیّات روانی کودک در حرکاتش مشاهده می‌شوند: یعنی همة آن چیزی که گواه زندگی روانی کودک و ترجمان کامل آن است. حرکت به منزلة جا به جایی در فضا به سه شکل: تعادلی، گرفتن در فضا، و واکنشهای وضعی قابل مشاهده‌اند. همة آنها از فعّالیّت عضلانی ناشی می‌شوند که دو جنبه دارند: «جنبشی»[۳] و «تنودی»[۴]. تنود اساس هیجانها است. در این دیدگاه، تحوّل، هوش و عاطفه همگامند و متقابلاً بر یکدیگر اثر می‌گذارند.

ناآرامی نوزاد نتیجة تغییرات ناگهانی تنش است که سبب گذشتن از بازخوردی به بازخورد دیگر می‌شود. در هر یک از این بازخوردها، عضلات به جای دراز شدن و کوتاه شدن، نرم یا سفت می‌شوند تا حرکاتی به منظور «اکتشاف» فضا میسّر گردند.

از دوسالگی انعکاس حالات کودک در صورت او مشهود است. در سه تا چهار ماهگی نسبت به مادر خود حالاتی حاکی از شادی یا استیصال نشان می‌دهد. در حدود شش ماهگی تظاهرات چهرة کودک آن چنان در حدّ ظریف از یکدیگر متمایز می‌شوند که می‌توان در آنها انواع اصلی هیجانها را باز شناخت.

«مرحلة هیجان‌پذیری» پس از برانگیختگی حرکتی در دو تا سه ماهگی آغاز شده و در شش ماهگی به اوج خود می‌رسد و به وسیلة غلبة حالات هیجانی مشخّص می‌شود. نوعی همزیستی با محیط، حسّاسیّت وی را افزایش می‌دهد. هیجان و انعکاسات عاطفی آن، در تحوّل کودک اهمیّتی اساسی دارند. از راه واکنشهای هیجانی است که کودک نسبت به موقعیّتهای مختلف هشیار می‌شود. از این رو، توجیه مرحلهٔ هیجان‌پذیری بدین دلیل است که به ریخت خاصّی از روابط با محیط تحقّق می‌بخشد.

هیجان به هرصورت که باشد، شرط اصلی آن به وجود آمدن تغییراتی در تنود اعضاء و زندگی نباتی است. بنابراین هیجان وسیله‌ای برای تقلیل فزون- تنودی است.

در مرحلة هیجان‌پذیری، هیجان به عنوان تظاهرات روانی فقط در شرایط محیط انسانی به وجود می‌آید؛ محیطی که حالات انفجاری هیجانی بدنی را به واکنشهای معنادار و به وسایل عمل در بارة اطرافیان تبدیل می‌کند. بنابراین هیجان بین کودک و محیط او یک رابطة عاطفی فوری برقرار می‌کند؛ ابتدایی‌ترین رابطة روانشناختی که مقدّم بر هر جنبة تعقّلی و ناشی از سرچشمة فیزیولوژیک، حسّاسیّت وضعی را تلطیف می‌کند و قالبی رفتاری پدید می‌آورد.

پس می‌توان گفت که هشیاری با هیجان آغاز می‌شود. امّا گونه‌ای از هشیاری که منحصراً در تغییرات بدنی متمرکز است؛ تغییراتی که شرایط این هشیاری را تعیین می‌کنند و به نظر می‌رسد که علّت وجودی آن هستند. این یک هشیاری فاعلی است که در خلال گیرودار عاطفی دائماً با دیگران ارتباط داده می‌شود و بدین ترتیب است که فاعلیّت هشیاری از طریق بیان هیجانی در جهت جامعه‌خواهی به حرکت در می‌آید.

هیجان به عنوان مرحله‌ای از تحوّل، شروع زندگی روانی را ممکن می‌سازد؛ ولی خود بعدها در تضادّ با همین زندگی قرار می‌گیرد؛ به این معنا که باید در کنشهای تحوّل یافته‌تر و پیچیده‌تری توحید یابد؛ ضمن آنکه ماهیّت متفاوت و استقلال نسبی خود را حفظ کند. لذا گاهی هیجان با فعّالیّتهای تحوّل یافته‌تری که خود زمینهٔ آنها را فراهم کرده، در تعارض قرار می‌گیرد.

فرد در نوجوانی ملغمه‌ای بسیار درهم از خود و دیگران را کشف می‌کند و می‌خواهد برای بازیافتن خویش، دیگران را طرد کند.بدین ترتیب است که بحران بلوغ با تضادّورزی آغاز می‌شود و حالتی که هدف اصلی آن بیش از آنکه اشخاص باشد، متوجّة روابط آن چنان ریشه‌دار و عمیقی است که به نظر می‌رسد تا این زمان نوجوان به وجود آنها پی نبرده بوده است.در نتیجه احساس نارضایتی و میل به تغییر در او به وجود می‌آید؛ ولی نخست نمی‌داند که به کدام سو رو آورد و از این جاست که در احساسات و بازخوردهای او حالت «دوسوگرایی» مشاهده می‌شود.

دوسوگرایی ترجمان عدم تعادل روانی و نوسانات بین قطبهای افراطی، پیش از مرحلة توحید‌یافتگی و بازگشت به تعادل در سطح جدید است.شکّ و سازندگی متناوباً یا همراه با یکدیگر مطرح می‌شوند.این تناوب، علامت ظهور استعدادهای جدید استدلالی و ترکیبات ذهنی است که هنوز در مرحلة تمرین خود هستند؛ ولی نوجوان را قادر می‌سازند که از شناخت ظاهری اشیاء فراتر رود و پدیدآیی و قوانین حاکم بر آنها را دریابد.

این دورة جدیدی است که همة جنبه‌های روانی را تحت الشّعاع قرار می‌دهد و یک احساس کلّی عدم توافق و اضطراب بر زمینة اعمال، اشخاص و معلومات سایه می‌افکند. در این حرکت به سوی تغییرات اساسی و بازگشت به ریشه‌هاست که هشیاری نسبت به خود که هستة اصلی این مرحله را تشکیل می‌دهد و گذار به حالت بزرگسالی را مشخّص می‌کند، میسور می‌گردد.

هشیاری نسبت به خود وابسته به اثبات هویّتی است که فرد را در مقابل دنیای برونی انسانی و طبیعی قرار می‌دهد. تنها در مرحلة بلوغ است که «همسانسازی زمانی» تحقّق می‌یابد که نه فقط روابط با دنیای برونی بلکه زندگی شخصی کودک را در وحدت و هویّت «من» گرد می‌آورد و بدین ترتیب تداوم و ادامة حیات در بعد زمانی تحقّق می‌پذیرد. (منصور و دادستان، ۱۳۷۱)

د) نظریّه‌های مربوط به انواع و ابعاد هیجان

سایر نظریّه‌ها اشاره‌ای به فرایند شکل‌گیری هیجان نمی‌کنند و در واقع به بیان انواع و ابعاد هیجان می‌پردازند؛ مانند نظریّة فعّال‌سازی «اشلوزبرگ» و نظریّة تکاملی و ترکیبی «پلاچیک». نظریّة «لپر» نیز به رابطة میان انگیزه و هیجان توجّه کرده است.

نظریّة فعّال‌سازی «اشلوزبرگ»، رفتار هیجانی را در یک پیوستار جای می‌دهد.بر این پایه، هیجان دارای سه بُعد کمّی، مطبوع-نامطبوع، و جذب-دفع است که می‌توان آن را با یک مخروط نشان داد. «پلاچیک» با ارایة یک نظریّة تکاملی و ترکیبی، هیجانها را از حیث شدّت، شباهت به یکدیگر و قطبی بودن یا تضادّ طبقه‌بندی می‌کند.بر این اساس، هشت هیجان اصلی (شادی، پذیرش، ترس، تعجّب، غمگینی، نفرت، خشم، انتظار) وجود دارد که از ترکیب دوتایی آنها هیجانهایی مانند سلطه‌پذیری، حیرت، نومیدی، پشیمانی، خوارشماری، پرخاشگری و خوش‌بینی حاصل می‌شود.

در واقع این نظریّه به شکل‌گیری انواع هیجان می‌پردازد.نظریّة انگیزشی «لپر» نیز بیان می‌دارد که مرز بین انگیزه و هیجان غالباً باریک است.تقریباً همة رفتارهای مداوم و هدفگرا رنگ هیجانی دارند و این رنگ هیجانی است که انگیزش را برای زنجیره‌های طولانی رفتار آماده می‌کند.در واقع هیجانها مانند انگیزه‌ها سبب تحریک‌شدگی، تحریک‌پذیری، تداوم و مهار فعّالیّتها می‌شوند. (وایزر، ۲۰۰۹؛ تامیر و همکاران، ۲۰۰۷)

خلاصه آنکه هیجان ممکن است در اثر واکنشهای رفتاری آشکار به رویدادها یا دگرگونیهای بدنی به وجود ‌آید یا آنکه از طریق ادراک، ارزشیابی و تفسیر یا تعبیر موقعیّت و پسخوراند، شکل ‌گیرد.

در هر حال هیجان به مثابة یک فرآیند روانی در گذار سنّی تحوّل می‌یابد، ابتدا با «برانگیختگی حرکتی» آغاز می‌شود، و سپس با جلوة حرکت به اکتشاف فضا می‌انجامد؛ بنابراین کودک از راه واکنشهای هیجانی نسبت به موقعیّتهای مختلف هشیار می‌گردد و سرانجام در نوجوانی، به حالت «دوسوگرایی» همراه با «هشیاری نسبت به خود» منجر می‌شود.