رابطهٔ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد

چکیده

براساس پارادایم شش وجهی شخصیّت خلّاق (متعلّق به نگارنده)، خلّاقیّت بستگی به هیجان اندیشه دارد.هیجان اندیشه شامل دو مقیاس «پویایی» و«بیتابی» است.این پژوهش به بررسی مقایسه ای همبستگی خلّاقیّت و هیجان اندیشه در دختران و پسران تیزهوش و مستعد می‌پردازد.صد و چهل و چهار دانش آموز تیزهوش و مستعد دورهٔ راهنمایی تحصیلی برپایهٔ«آزمون خلّاقیّت عابدی» و «آزمون هیجان اندیشه» (متعلّق به نگارنده) مورد پژوهش قرار گرفتند.ضرایب همبستگی مورد تحلیل واقع شد.

یافته‌ها نشان داد که خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش با مقیاس پویایی همبستگی مثبت و با مقیاس بیتابی همبستگی منفی دارد.علاوه بر آن، در حالی که خلّاقیّت دختران تیزهوش و مستعد با پنج عامل مقیاس پویایی و چهار عامل مقیاس بیتابی آزمون هیجان اندیشه همبستگی دارد، این رابطه در میان پسران در چهار عامل مقیاس پویایی به دست آمد. استنباط مؤلّف آن است که رابطهٔ هیجان اندیشه با خلّاقیّت بستگی به جنسیّت دارد.پیشنهاد می‌گردد که در برنامه‌های پرورشی خلّاقیّت، محتویات پویایی و بیتابی با توجّه به تفاوتهای جنسیّتی گنجانده شود.

واژه _کلیدها: استعداد، اندیشه، بیتابی، پرورش، پویایی، تشخیص، تیزهوشی، جنسیّت، خلّاقیّت، شخصیّت، نوجوانی، هیجان

نگارندهٔ سطور با بررسی گستردهٔ پیشینه و ادبیّات شصت ساله تحقیق در قلمرو شخصیّت خلّاق و بر پایهٔ تجارب مستمرّ حرفه ای و بالینی خود، یک «پارادایم شش وجهی برای شخصیّت خلّاق» ارایه داد.بر پایهٔ این پارادایم، شش حوزهٔ بنیادی در شکل گیری خلّاقیّت نقش دارد: آمادگی درونی، مشارکت یاری جویانهٔ محیطی، بازخورد، بهره گیری از تجربه، تحرّک و اندیشهٔ خاص که در یک تعامل هماهنگ و یکپارچه منجر به بروز حیطهٔ هفتمی با ماهیّت هیجانی می‌شود که نگارنده از آن به عنوان «پویایی - بیتابی» تعبیر می‌کند و این هیجان خاص سبب خلّاقیّت می‌شود.

بر این اساس، خلّاقیّت بستگی به پویایی و بیتابی دارد. «پویایی» به معنای «احساس نیرومندی شدید همراه با جنب و جوش و شیفتگی به تجربهٔ کنجکاوانه و فعاّل برای یک کشف بزرگ هیجان انگیز است» و «بیتابی» اشاره به «بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه دارد که همراه با تظاهرهای بدنی است و فرد احساس می‌کند برای فعّالیّت، تحت فشار قراردارد».(کاظمی حقیقی^۱، ۲۰۰۷)

در این بررسی مراد از خلّاقیّت این چهار عامل اصلی است: ۱) «سیّالی» یعنی استعداد تولید عقاید فراوان ۲) «اصالت» یعنی استعداد تولید عقاید بدیع، غیر عادی و تازه، ۳) «انعطاف پذیری» یعنی استعداد تولید عقاید و یا روشهای بسیار گوناگون و ۴) «بسط» یعنی استعداد توجّه به جزئیات. (عابدی، ۱۳۷۲)

طبیعی است که این پارادایم برای نخستین بار ارایه شده است و تاکنون پیوند پویایی-بیتابی با خلّاقیّت بررسی نشده است و از جمله تحوّل این پیوند نیز پژوهش نگردیده است. از پرسشهای اساسی قلمرو مزبور این است که آیا رابطهٔ پویایی-بیتابی و خلّاقیّت دختران و پسران تیزهوش، بستگی به پایهٔ تحصیلی دارد؟ بنابراین برای نخستین بار در این پژوهش، وجود رابطهٔ میان پویایی-بیتابی و خلّاقیّت دختران و پسران تیزهوش با توجّه به پایه‌های تحصیلی دورهٔ راهنمایی مورد بررسی واقع می‌شود.

زمینهٔ بررسی

تردیدی نیست که خلّاقیّت بر بنیاد اندیشه و تفکّر استوار است. (پرودلاو^۲، ۱۹۹۸؛ وایت، ۱۹۶۸؛ نیکولز^۳، ۱۹۷۲؛ زیو^۴، ۱۹۸۴؛ دیویس^۵، ۱۹۸۹؛ ویکفیلد^۶، ۱۹۸۵؛ پارنز^۷، ۱۹۷۱؛ فوریشا^۸، ۱۹۷۸و۱۹۸۳)

علاوه بر این، همبستگی قابل ملاحظه خلّاقیّت با «تصوّر از خود» و «خودپایایی» (شیولی^۹ و همکاران، ۱۹۷۱؛ شمپ و چفرز^۱۰، ۱۹۸۲؛ فیست^۱۱، ۱۹۹۹؛ سوریانو دو آلنکار^۱۲، ۱۹۹۳) به معنای آن است که فرد خلّاق از احساس نیرومندی بالایی برخوردار است.

برپایهٔ پیشینهٔ پژوهشی، خلّاقیّت با کنجکاوی نیز رابطه دارد. (تنوپیر^۱۳، ۲۰۰۰؛ سسیل^۱۴ و همکاران، ۱۹۸۵؛ مک کورد^۱۵، ۲۰۰۰؛ ماو و ماو^۱۶، ۱۹۷۰)

بدیهی است که فرد کنجکاو نیاز دارد که کنجکاوی اش را تجربه کند. از این رو یافته‌های زیادی بر وجود رابطهٔ میان خلّاقیّت و تجربه و عناصر آن تأکید دارند. (آبینون^۱۷، ۱۹۸۱؛ دادک^۱۸ و رایر، ۱۹۹۱؛ فردت و هانتر^۱۹، ۱۹۹۳؛ آلبرت^۲۰، ۱۹۹۶؛ جدو^۲۱، ۱۹۹۶؛ کوگان^۲۲، ۲۰۰۲). گشودگی در قبال تجربه و جست وجوگری حسّی (دادک و رایر، ۱۹۹۱؛ شیفر و همکاران^۲۳، ۱۹۷۶) بردباری در رویارویی با ابهام و پیچیدگی (فیشباین^۲۴، ۱۹۷۵؛ کلر^۲۵، ۱۹۸۴؛ اشترنبرگ و لوبارت^۲۶، ۱۹۹۳) و ماجراجویی (اشترنبرگ و تاردیف^۲۷، ۱۹۸۹؛ اشترنبرگ و لوبارت، ۱۹۹۳) عناصر اساسی تجربه به شمار می‌آیند که با خلّاقىّت مرتبطند.

از سوی دیگر، تاکنون مطالعات بسیاری در زمینهٔ رابطهٔ میان خلّاقیّت با تحرّک، جنب وجوش و فعّالیت انجام گرفته است. (باشاو و وایت^۲۸، ۱۹۷۱؛ اوینگ و همکاران^۲۹، ۱۹۷۵؛ دادز^۳۰، ۱۹۷۸؛ گووان^۳۱، ۱۹۷۸؛ لادوایز^۳۲، ۱۹۸۵؛ بروکمایر^۳۳، ۱۹۸۷؛ لاکی^۳۴، ۱۹۹۰)

همچنین برپایه پیشینهٔ پژوهشی، خلّاقیّت با حسّاسیت، درگیری و تنیدگی هیجانی مرتبط است. (هلسون^۳۵، ۱۹۷۳؛ هینتون^۳۶، ۱۹۷۱؛ بچتولد^۳۷، ۱۹۸۰)

پژوهشگران بر وجود تجربهٔ عمیق هیجانی تأکید می‌ورزند. (اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹) همچنین رهایی هیجانی یک خصیصهٔ مهم شخصیّتی برای تشخیص خلّاقیّت محسوب شده است. (ون هوک و تگانو^۳۸، ۲۰۰۲؛ پارنز^۳۹، ۱۹۷۱)

واقعیت آن است که انگیزهٔ خاص افراد خلّاق بستری برای حالات هیجانی ویژه ای فراهم می‌آورد.بررسیها نشان می‌دهند که «برانگیختگی و تحریک پذیری شدید» بویژه از جنبهٔ هیجانی و عاطفی با خلّاقیّت پیوند دارد و چه بسا به خلّاقیّت کمک می‌کند (شیور^۴۰، ۱۹۸۵) و فرآیندهای عاطفی در تعامل یکپارچه با تواناییهای شناختی و خصایص شخصیّتی فراگیر، به تحقّق خلّاقیّت منجر می‌گردند. (راس^۴۱، ۱۹۹۹) به تعبیر برخی محقّقان زاویهٔ عاطفی خلّاقیّت شامل جنبه‌های «شهود»، «احساس»، «اندیشه» و «درک حسّی» می‌شود. (هرست و همکاران^۴۲، ۱۹۹۱) نقش جنبه‌های هیجانی و عاطفی در خلّاقیّت در حدّی است که حیطهٔ عاطفی، یک قلمرو سدّ کننده از بروز خلّاقیّت، برشمرده شده است. (دیویس، ۱۹۹۹) عمده‌ترین تظاهرهای هیجانی خلّاقیّت، خصیصهٔ «شوخ طبعی» است.

این خصیصه از ابتدای مطالعات خلّاقیّت در اوایل قرن گذشته میلادی همواره مورد توجّه بوده است. (برما^۴۳، ۱۹۴۶) بررسیها نشان می‌دهند که «شوخ طبعی» از پنج وجه و جلوهٔ کلّی برخوردار است که یکی از آن وجوه، کنش هوشمندانه ذهنی (خلّاقانه) به شمار می‌آید.این خصیصهٔ هیجانی، در اندیشه واگرا و حلّ مسأله، نقش خاصّی را ایفا می‌کند. (زیو، ۱۹۸۴)

تظاهر عمدهٔ دیگر در حیطهٔ هیجانی خلّاقیّت، «افسردگی» است. (والکر و همکاران^۴۴، ۱۹۹۵) مطالعات نشان می‌دهند که نوسانات خُلقی، به ویژه اختلالات خُلقی دو قطبی با خلّاقیّت رابطه دارد. حالات خلقی انتهایی می‌تواند خلّاقیّت را افزایش دهد. (ریچارد و کینی^۴۵، ۱۹۹۰) حتّی در کوششهای «روان درمانی متمرکز بر حلّ مسأله» نشان داده شده است که این شیوه، سودمندی بیشتری را در درمان افسردگی ایفا می‌کند تا آن که صرفاً بر مسأله تمرکز شود. (نزو^۴۶، ۱۹۸۶) نتیجهٔ تلویحی این پژوهش آن است که هر مسأله در درون خود همراه با «افسردگی» است و هنگامی که این مسأله حل می‌گردد، افسردگی نیز برطرف می‌شود و آرامش روانی جای آن را می‌گیرد.

برخی شواهد پژوهشی گویای آن است که احساس تنهایی با خلّاقیّت همبستگی دارد و این همبستگی، محدود به دورهٔ نوجوانی نمی‌شود؛ امّا از سوی دیگر، یافته‌های تحقیقاتی نشان می‌دهند که احساس تنهایی رابطهٔ معکوسی با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان دارد. (ماهون و همکاران^۴۷، ۱۹۹۶)

علاوه بر اختلالات خُلقی، برخی نارساییهای روان آزردگی و عصبی نیز در حیطهٔ مسائل هیجانی خلّاقیّت، مشهود است. نتایج پژوهشها در میان افراد خلّاق در عرصه‌های تجارتی و بازرگانی نظیر حوزه‌های انتشارات، هنر، کارگردانی و طرّاحی نشان داد که به طرز قابل ملاحظه ای در میان آنها، حالات عصبی و روان آزردگی وجود دارد. (گلاد^۴۸، ۱۹۹۷) گاهی اوقات این نارساییها در قالب «اختلالات روان تنی» بروز می‌کند. (سندبلوم^۴۹، ۱۹۹۷)

به طور کلّی ابزارهای تشخیصی معتبری چون «آزمون شانزده عاملی کتل» وجود تفاوتهای مهمی را از لحاظ حسّاسیّتهای هیجانی و اختلالات خلقی نشان می‌دهد.این مطالعات به ویژه در میان هنرمندان خلّاق برجستگی خاصی دارد. (بچتولد، ۱۹۸۰؛ روی^۵۰، ۱۹۹۶) حالات هیجانی و برانگیختگیهای درونی گاهی اوقات از تعارض روانی و داخلی میان صفات متضادّ شخصیتی نشأت می‌گیرد.شدّت آنها به حدّی است که از آن به عنوان یک «روحیهٔ تخریب» با انرژی و نیروی انفجاری شدید، یاد می‌شود.

گویی «خود» در حال انفجار است.حتّی برخی از کاوشگران ادّعا می‌کنند که نیروی روانی بالقوّهٔ انفجاری همراه با توانمندی خلّاقیّت است.پیشینه و زمینهٔ زندگی فرد از لحاظ تعارض شخصی در تلاش برای تشویق یک بازده و برآیند خلّاقانه است و یک فرآوری و برآیند خلّاقانه را نوید می‌دهد. (ردفیم و استور^۵۱، ۱۹۹۲)

علاوه براین، خلّاقیّت متضمّن وجود «تنیدگی» است. (اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹) توانایی افراد خلّاق برای بهره گیری از تنیدگی و اضطراب به منزلهٔ یک عامل انگیزشی برای خلّاقیّت آنها به شمار می‌آید. (اسمیت و کارلسون^۵۲، ۱۹۸۷)

همچنین رابطهٔ میان خلّاقیّت و بیماری روانی از سوی محقّقان مورد بحث قرار گرفته است. (سندبلوم، ۱۹۹۷؛ بچتولد، ۱۹۸۰)

از سوی دیگر مطالعات نشان می‌دهند که خلّاقیّت مقتضی وجود سطوح پایین اضطراب و وجود سلامت روانی است. (وایت^۵۳، ۱۹۶۸؛ پارنز، ۱۹۷۱) آشفتگی هیجانی مانع از آن می‌شود که فرد از نیروی خلّاقّانه خود برای پدیدآوری اندیشه‌ها و آرای وسیع بهره گیرد. (کائو و پاسکال^۵۴، ۱۹۷۴) برای پرورش تفکّر نقّاد باید رابطهٔ میان کنش شناختی و حیطهٔ عاطفی درک شود. (الدر^۵۵، ۱۹۹۷) بنابراین هماهنگی اندیشه و هیجان برای فرآوری خلّاقانه مهم است. (کول و سارنوف^۵۶، ۱۹۸۰) از این رو تعجّبی ندارد که برخی پژوهشگران بر وجود بیش از ده جفت ویژگی متضادّ در میان افراد خلّاق تأکید می‌کنند. (سایکسزنتمیهالی^۵۷، ۱۹۹۶)

پژوهشهای بسیار اندکی تاکنون در زمینهٔ رابطهٔ میان تفکّر و هیجان انجام یافته است. تشویق خلّاقیّت با تأکید بر یکپارچگی رفتارهای شناختی و عاطفی(ویلیامز^۵۸، ۱۹۶۹)، تأثیر فعّالیت ذهنی بر هیجانها (لاگاتیوتا و همکاران^۵۹، ۱۹۹۷و۲۰۰۱) و بکارگیری مهارتهای تفکّر نقّاد بر باورهایی که برای هیجانها مؤثّرند،(گراتون^۶۰، ۲۰۰۱) عمده‌ترین مطالعات را در این حوزه تشکیل می‌دهند.

دستاوردهای پژوهشی که تاکنون بیان گردید، روشنگر وجود حیطه‌های شناختی، حرکتی، عاطفی و هیجانی خلّاقیّت است که از بنیادهای تعیین کنندهٔ خلّاقیّت به شمار می‌آیند.

بنابراین قلمرو رابطهٔ ماهیّتی اندیشه و هیجان، حیطهٔ بسیار تازه ای است که باید مورد کنکاش شایسته ای قرار گیرد. بویژه همان گونه که بیان شد، بر پایهٔ پیشینه، به دلیل تازگی مفهوم «پویایی - بیتابی» تاکنون هیچ گونه بررسی جنسیّتی در پیوند میان این دو مفهوم و خلّاقیّت صورت نپذیرفته است.

روش بررسی

جامعهٔ مورد بررسی شامل دانش آموزان تیزهوش و مستعد دورهٔ راهنمایی بود. به شیوهٔ نمونه برداری خوشه ای صد و چهل و چهار دانش آموز (هفتاد و دو دختر و هفتاد و دو پسراز پایه‌های اوّل تاسوّم) از دو مرکز از میان مراکز آموزشی استعدادهای درخشان شهر تهران انتخاب شدند.

«آزمون سنجش خلّاقیّت» و «آزمون هیجان اندیشه»(ساخته نگارنده) ابزارهای پژوهش را تشکیل می‌دادند.

آزمون سنجش خلّاقیّت» ساختهٔ دکتر جمال عابدی یکی از ابزارهای معتبر تشخیص خلّاقیّت به شمار می‌آید. این آزمون شصت سؤالی، چهار مقولهٔ اساسی خلّاقیت یعنی «سیّالی»، «اصالت»، «انعطاف پذیری» و «بسط» را می‌سنجد.

آن گونه که دکتر عابدی گزارش می‌دهد: برای بررسی روایی آزمون سنجش خلّاقیّت دو روش کاملاً متفاوت به کار رفته است.در ابتدا از روش کلاسیک همبستگی گشتاوری بین این آزمون و آزمونهای ملاک استفاده شد و سپس روش تحلیل عوامل تأییدی به کار گرفته شد.از آزمون«تورنس» به عنوان شاخص روایی همزمان استفاده شد.ضریب همبستگی بین نمرهٔ کل آزمون تورنس با نسخهٔ نخست(۷۵ سؤالی) این آزمون معادل ۴۶/۰ بود.

ضرایب پایایی آزمون شصت سؤالی بر اساس روش همسانی درونی برای «سیّالی»، ۷۵/۰ «اصالت»، ۶۷/۰ «انعطاف پذیری»، ۶۱/۰و «بسط»، ۶۱/۰ گزارش شده است.سپس از روش مؤلّفه‌های اصلی برای برآورد میزان هماهنگی مواد آزمون در هر بخش استفاده شده است.موادّ آزمون در هر چهار بخش، همبستگی نسبتاً بالایی (بین ۵۵/۰تا ۸۵/۰) با اوّلین متغیّر نهفته، نشان داده است.وزنهای عاملی موادّ آزمون در هر بخش با اوّلین متغیّر نهفته در حدّ بسیار بالایی (مساوی یا بزرگتر از۶۵/۰) به دست آمده است.

هر مادّهٔ این آزمون سه گزینه دارد.گزینه‌ها نشان دهندٔ میزان خلّاقیّت از کم به زیاد است که به ترتیب نمره ای از ۱ تا ۳ می‌گیرد. (عابدی، ۱۳۷۲)

آزمون دوازده عاملی «هیجان اندیشه» مرکّب از پنجاه و دو سؤال و دارای دو مقیاس «پویایی» و «بیتابی» است که هر کدام از دو مقیاس مزبور شش عامل را می‌سنجد.ضرایب همبستگی گشتاوری به عنوان شاخص روایی برای مقیاس پویایی در حد معنادار میان ۳۹/۰ تا ۷۴/۰و برای مقیاس بیتابی بین ۴۰/۰ تا ۷۵/۰ است.ضرایب همبستگی دو مقیاس ۱۳/۰، مقیاس بیتابی و آزمون ۷۶/.و مقیاس پویایی و آزمون ۶۷/.

است.عوامل دوازده گانه جمعا %۷۵ واریانس آزمون را پوشش می‌دهند.برای سنجش اعتبار آزمون از روش همسانی درونی آلفای کرونباخ استفاده شد.ضریب اعتبار «مقیاس پویایی»۹۰/.و «مقیاس بیتابی» ۹۲/.وبرای کلّ آزمون ۸۹/.به دست آمد. «مقیاس پویایی» شامل جنب و جوش، کنجکاوی، احساس نیرومندی شدید، کشف بزرگ، بروز هیجان و شیفتگی تجربی است و «مقیاس بیتابی» مرکّب از بیقراری، گرفتاری درونی، تظاهرهای اندیشه، بیمناکی، گردش اندیشه و احساس تحت فشاربودن برای فعّالیّت است.

نتایج

جداول الف، ب و ج، نتایج ضرایب همبستگی میان آزمون هیجان اندیشه و آزمون سنجش خلّاقیّت را در مجموع و به تفکیک جنسیّت نشان می‌دهند:

جدول الف - ضرایب همبستگی «آزمون سنجش خلّاقیّت»با هیجان اندیشه (مجموع دختران و پسران)

به طور کلی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش و مستعد (اعم از دختر وپسر) با همه شش مؤلّفهٔ مقیاس پویایی آزمون هیجان اندیشه همبستگی مثبت و با چهار عنصر مقیاس بیتابی همبستگی منفی دارد؛ امّا از دو مؤلفّه بیتابی(گردش اندیشه و تظاهرهای بدنی اندیشه) مستقل است. ضرایب همبستگی خلّاقیّت با عناصر پویایی میان ۲۴/۰تا۴۷/۰متغیّراست. بیشترین ضریب همبستگی مثبت با احساس نیرومندی است. (۴۷/۰) از سوی دیگر ضرایب همبستگی خلّاقیّت با چهار عنصر بیتابی در طیف ۱۷/۰-تا۳۴/۰-قرار دارد. بیشترین ضریب همبستگی منفی به بیمناکی تعلّق دارد(۳۴/۰-). همبستگی خلّاقیّت این نوجوانان با پویایی بیش از بیتابی است(۵۱/۰در مقابل ۱۸/۰-).

جز ضرایب همبستگی بیتابی، بیقراری و گرفتاری درونی که در سطح ۰۵/۰ معنادار بود، بقیهٔ ضرایب در سطح ۰۱/۰ معناداری نشان داد.

جدول ب-ضرایب همبستگی «آزمون سنجش خلّاقیّت» با هیجان اندیشهٔ دختران

به طور کلی خلّاقیّت دختران نوجوان تیزهوش و مستعد با پویایی (۵۶/۰) و عدم بیتابی (۳۱/۰) همبستگی نشان می‌دهد.

خلّاقیّت دختران نوجوان تیزهوش و مستعد به ویژه به جنب و جوش (۴۶/۰) کنجکاوی (۳۲/۰) احساس نیرومندی شدید (۵۲/۰) بروز هیجان(۲۵/۰) شیفتگی تجربی (۵۲/۰) عدم بیقراری (۲۸/۰) عدم گرفتاری درونی(۳۵/۰) عدم بیمناکی(۴۷/۰) و عدم احساس تحت فشاری(۴۶/۰) بستگی دارد و امری مستقل از کشف بزرگ، گردش اندیشه و تظاهرهای بدنی اندیشه است.

جز ضرایب همبستگی بروز هیجان و بیقراری که در سطح ۰۵/۰ معنادار بود، بقیهٔ ضرایب در سطح ۰۱/۰ معناداری نشان داد.

جدول ج- ضرایب همبستگی «آزمون سنجش خلّاقیّت» با هیجان اندیشه (پسران)

خلّاقیت پسران نوجوان تیزهوش و مستعد فقط با مقیاس پویایی (۴۴/۰) همبستگی معنادار نشان میدهد.

خلّاقیّت پسران نوجوان تیزهوش و مستعد به ویژه به جنب و جوش (۳۰/۰) احساس نیرومندی شدید (۴۰/۰) کشف بزرگ(۳۱/۰) و بروز هیجان(۲۷/۰)مربوط است و امری مستقل از کنجکاوی، شیفتگی تجربی، بیقراری، گرفتاری درونی، بیمناکی، احساس تحت فشار بودن، گردش اندیشه و تظاهرهای بدنی اندیشه محسوب می‌شود.

ویژگی مشترک هر دو جنسیّت، همبستگی خلّاقیّت نوجوانان با مقیاس پویایی آزمون هیجان اندیشه است و این امر درمیان دختران نوجوان تیزهوش و مستعد برجستگی بیشتری دارد(۵۶/۰ در برابر ۴۴/۰). در هر دو جنسیّت، خلّاقیّت با جنب وجوش، احساس نیرومندی شدید و شوخ طبعى و بروزسادهٔ هیجان همبستگی نشان می‌دهد.

جز ضریب همبستگی بروز هیجان که در سطح ۰۵/۰ معنادار بود، بقیهٔ ضرایب در سطح ۰۱/۰ معناداری نشان داد.

بحث و نتیجه گیری

اگر بپذیریم که خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش و مستعد اعم از دختر و پسر به پوىاىى و عدم بىتابى و به وىژه به جنب وجوش طلبی، احساس نیرومندی و شوخ طبعى و بروز ساده هیجان بستگی دارد، بدین معناست که به خصوص به جنب و جوش بیقرارانهٔ مشهود، لذّت از ماجراجویی و هیجان، لذّت از فعّالیتهای بدنی و جنب و جوش، خوشایندی فعّالیتهای ورزشی متنوّع، وسعت سرگرمیهای مورد علاقه، یادگیری دقیق فعّالیتهای بدنی، برخورداری از مهارتهای بالا در انجام فعّالیتهای حرکتی، انجام راحت حرکات ورزشی، تحریک کنندگی هر مسألهٔ مبهم و هر قدر هم بزرگ برای کنجکاوی بدون درمانده شدن، احساس نیرومندی شدید در فعّالیتهای مورد علاقه و جذّاب بویژه تازه و نو، عدم احساس گذشت زمان، هنگام اشتغال به حلّ مسأله، شوخ طبعی مشهود و بروز سادهٔ هیجانها همراه با نا آرامی برای تجربه، با خلّاقیّت آنها رابطه دارد.

از این رو، تفکّر خلّاق نوجوانان تیزهوش و مستعد به "احساس نیرومندی شدید برای تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال یک کشف بزرگ هیجان انگیز بستگی دارد مشروط برآنکه دچار"بیمناکی، بیقراری، گرفتاری درونی و احساس تحت فشاری" نشوند.

استقلال خلّاقىّت اىن نوجوانان از از گردش اندىشه و تظاهرهای اندىشه به اىن معناست که گردش اندىشه و تظاهرهای بدنى آن نه براى خلّاقىت نوجوانان تىزهوش و مستعد لازم است و نه مانع آن مى شود. به عبارت دىگر در برخى موارد، اندىشه گردى و تظاهرهای بدنى آن با خلّاقىّت اىن نوجوانان جمع مى شود و در بعضى شراىط از خلاقىت آنها باز مى دارد. پژوهشهاى آىنده باىد اىن موارد جامع و بازدارنده را روشن کند.

بنابراین یافته‌های این پژوهش تأیید کنندهٔ نتایج پیشینه است که بر وجود رابطهٔ میان کنجکاوی، تجربه گرایی، تحرّک (و جنب وجوش)، تصوّر از خود و ویژگیهای هیجانی (از جمله برخی نارساییهای هیجانی) با خلّاقیت تأکید می‌ورزند. (تنوپیر، ۲۰۰۰؛ سسیل و همکاران، ۱۹۸۵؛ مک کورد، ۲۰۰۰؛ ماو و ماو، ۱۹۷۰؛ آبونین، ۱۹۸۱؛ دادک و همکاران، ۱۹۹۱؛ آلبرت، ۱۹۹۶؛ گدو، ۱۹۹۶؛ کوگان، ۲۰۰۲؛ باشاو و وایت، ۱۹۷۱؛ دادز، ۱۹۷۸؛ گوان، ۱۹۷۸؛ لادووایز، ۱۹۸۵؛ بروکمایر، ۱۹۸۷؛ ماهون، ۱۹۹۶؛ سوریانو دو آلنکار، ۱۹۹۳؛ شیولی و همکاران، ۱۹۷۶؛ شمپ و چفرز، ۱۹۸۲؛ فیست، ۱۹۹۹)

علاوه بر آن رابطهٔ خلّاقیّت دختران تیزهوش و مستعد با کنجکاوی به این معناست که هر مسألهٔ مبهمی برای کنجکاوی آنها تحریک کننده است. آنها برای کنجکاویهای شخصی سرسختی نشان می‌دهند؛ حتّی اگر این کنجکاویها خطرناک باشد؛ زیرا این کنجکاویها همراه با لذّت و خوشحالی ماجراجوانه و هیجان انگیز است. کنجکاوی آنها دردسر آفرین است و اندیشه‌های هیجان انگیز در همهٔ زندگیشان فراگیری دارد.

همبستگی تفکّر خلّاق دختران تیزهوش و مستعد با تجربه گرایی اشاره به آن دارد که آنها جنب و جوش بارز و ناآرامی سرسختانه ای برای تجربه بروز می‌دهند، بدون آن که در هنگام حلّ مسأله احساس گذشت زمان کنند. حتّی اگر تجربه کردنی نباشد ولی باید از آن سردرآورد.از سوی دیگر، بیقراری ذهنی، دلمشغولی پایدار، احساس فرسودگی، ناامیدی، سرگشتگی، دلشورگی، دلنگرانی دائمی، فراموشی کلافه کننده، فرسودگی، شکّ و تردید، خستگی و ناتوانی پایدار، احساس تنهایی ناشی از مسائل فکری شدید و احساس تحت فشار بودن دائمی برای انجام فعّالیت، مانع و بازدارنده خلّاقیّت دختران تیزهوش و مستعد است.

بنابراین خلّاقیّت دختران نوجوان تیزهوش و مستعد به «احساس نیرومندی شدید برای تجربه کنجکاوانه و فعّال هیجان انگیز بستگی دارد مشروط برآنکه دچاربیقراری، بیمناکی، گرفتاری درونی و احساس تحت فشاری» نشوند.

استقلال خلّاقىّت اىن دختران از کشف بزرگ، گردش اندیشه و تظاهرهای آن به اىن معناست که در برخى موارد خلّاقىّت اىن دختران بدون وجود کشف بزرگ و همراه با اندىشه گردى و تظاهرهای آن رخ می‌دهد و در بعضى شراىط اندىشه گردى و تظاهرهای آن، مانع خلّاقىّت دختران نوجوان تىزهوش مى شود. پردهٔ ابهام را مطالعات دىگرى باىد کنار بزند.

از این رو، وجود تعارض در یافته‌های مربوط به همبستگی خلّاقیّت با «احساس تنهایی»،(ماهون و همکاران، ۱۹۹۶)، می‌تواند با نتایج این پژوهش تبیین می‌شود. به نظر می‌رسد رابطهٔ خلّاقیّت نوجوان تیزهوش و مستعد با احساس تنهایی بستگی به تفاوت جنسیّتی دارد.

امّا خلّاقیّت پسران تیزهوش و مستعد به اندیشهٔ انجام یک کار بزرگ تازه و نو برای کشف حقیقت و روشنی، توأم باحالت هیجانی بستگی دارد. فکر همیشگی لزوم انجام یک کار بزرگ در زندگی، بویژه نو و تازه همراه با سرسختی برای روشن شدن و کشف حقیقت، می‌تواند با خلّاقیّت آنها رابطه داشته باشد. خلّاقیّت آنها بستگی به بیتابی ندارد؛ یعنی خلّاقیّت پسران تیزهوش و مستعد می‌تواند با بیقراری ذهنی، دلمشغولی پایدار، احساس فرسودگی، ناامیدی، سرگشتگی، دلشورگی، دلنگرانی دائمی، نگرانی، فراموشی کلافه کننده، فرسودگی، شکّ و تردید، خستگی و ناتوانی پایدار، احساس تنهایی ناشی از مسائل فکری شدید، احساس تحت فشار بودن دائمی برای انجام فعّالیت و جنب و جوش جمع شود.

از این رو استنباط می‌شود که خلّاقیّت پسران نوجوان تیزهوش و مستعد به «احساس نیرومندی شدید در فعالىتهاى مورد علاقه پیرامون یک کشف بزرگ هیجان انگیز» بستگی دارد. بر اىن اساس خلّاقىّت پسران نوجوان مستعد و تىزهوش از هشت عامل «هىجان اندىشه» مستقل است و اىن استقلال بدىن معناست که وجود کنجکاوى و شیفتگی تجربی براى خلّاقىّت پسران نوجوان تىزهوش و مستعد لازم نىست و از سوى دىگر هىچ کدام از عوامل ششگانه بىتابى مانع خلّاقىّت آنها نمى شود. ىعنى خلّاقىّت اىن پسران با وجود بىمناکى، گرفتارى درونى، بىقرارى، احساس تحت فشاری، اندىشه گردى و تظاهرهای اندىشه و بدون وجود کنجکاوى و شیفتگی تجربی نىز رخ مى دهد.

بنابراین به نظر می‌رسد یافته‌های پژوهشی که دلالت بر وجود رابطه میان آشفتگیهای هیجانی و خلّاقیّت دارد، به خلّاقیّت پسران نوجوان تىزهوش و مستعد مربوط می‌شود.

(گلاد، ۱۹۹۷؛.بچتولد، ۱۹۸۰؛ روی، ۱۹۹۶؛ ردفیم و استور، ۱۹۹۲؛ اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ اسمیت و کارلسون، ۱۹۸۷؛ سندبلوم، ۱۹۹۷؛ بچتولد، ۱۹۸۰ ماهون و همکاران، ۱۹۹۶؛ ریچارد و کینی، ۱۹۹۰؛ والکر و همکاران، ۱۹۹۵)

از سوی دیگر نتایج تحقیقاتی که آشفتگی هیجانی و نارساییهای عاطفی را مانع از بروز خلّاقیّت می‌دانند، به خلّاقیّت دختران نوجوان تىزهوش و مستعد مرتبط است. (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶؛ وایت، ۱۹۶۸؛ پارنز، ۱۹۷۱؛ کائو و پاسکال، ۱۹۷۴)

بنابراین «پارادایم شش وجهی خلّاقیّت» تبیین کنندهٔ پایه‌های درهمآویخته شناختی، عاطفی و حرکتی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش است. به عبارت دیگر مفهوم «هیجان اندیشه»همبستهٔ یکپارچه و هماهنگ خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش قلمداد می‌شود و این امر بستگی به جنسیّت دارد.

بر پایهٔ استنباط فوق، این نکات پیشنهادی را می‌توان طرح کرد:

۱_در بررسی پیوند میان هیجان اندیشه و خلّاقیّت باید به عامل جنسیّت توجه کرد.

۲_ در امر پرورش خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش و مستعد می‌توان از محتویات سه مولّفهٔ مقیاس پویایی هیجان اندیشه(احساس نیرومندی شدید، جنب وجوش و بروز هیجان)بهره برد. زمینه ای که به احساس نیرومندی شدید در فعّالیتهای مورد علاقه و جذّاب بویژه تازه و نو، عدم احساس گذشت زمان هنگام اشتغال به حلّ مسئله، تحرّک و جنب وجوش نوجوانان تیزهوش و مستعد، شوخ طبعی مشهود، بروز سهل و آسان هیجانها و عواطف آنها امکان دهد و نیز فعّالیّتهای ورزشی را توسعه بخشد، به احتمال زیاد به خلّاقیّت نوجوانان می‌انجامد.

۳_خدمات مشاوره ای خاصّی که به درمان حالات بیقراری، احساس تحت فشاری، بیمناکیها و نگرانیهای دختران نوجوان تیزهوش و مستعد یاری دهد، شرایط را برای خلّاقیّت آنها فراهم می‌آورد.

۴_از سوی دیگر ایجاد فراغت خاطر برای پسران تیزهوش و مستعد در پیگیری آرا و اندیشه‌های بزرگ برای کشف حقایق می‌تواندبه پرورش خلّاقیّت در آنها منجر شود.

۵_ از برخی مؤلّفه‌های دو مقیاس هیجان اندیشه می‌توان به منظور تشخیص خلّاقیّت در نوجوانان مستعد و تیزهوش بهره برد.

منابع

عابدی، جمال(۱۳۷۲) خلّاقیّت و شیوه ای نو در اندازه گیری آن، پژوهشهای روانشناختی، دورهٔ ۲ شمارهٔ ۱و۲ صفحات ۴۶-۵۴

Abinun, Joseph. (1981). Creativity and education: Some critical remarks. Journal of Aesthetic Education, 15 (1) , pp. 17-29.

Albert, Robert S.(1996)Some Reasons Why Childhood Creativity Often Fails to Make It Past Puberty into the Real World. New Directions for Child Development, n72 p43-56

Bachtold, Louise M. (1980). Psychoticism and creativity. Journal of Creative Behavior, 14 (4), pp. 242-248.

Bashaw, W. L.; White, William F.(1971) Figural Creativity and Convergent Thinking among Culturally Deprived Kindergarten Children.

Brockmeyer, Gretchen A. (1987). Creativity in Movement. Journal of Teaching in Physical Education, v6 n3 p310-19.

Burma, John H. (1946).Humor as a technique in race conflict. American Sociological Review , 11, pp.710-715.

Cecil, Lisa Mack et al (1985) Curiosity-Exploration-Play-Creativity: The Early Childhood Mosaic. Early Child Development and Care, v19 n3 p199-217

Cole, Henry P.; Sarnoff, David. (1980). Creativity and Counseling. Personnel and Guidance Journal, v59 n3 p140-46.

Csikszentmihalyi, Mihaly. (1996). The creative personality. Psychology Today, 29 (4), pp. 36 - 41.

Davis, Gary A. (1989). Testing for creative potential. Contemporary Educational Psychology, 14 , pp. 257-274.

Davis, Gary A. (1999). Barriers to creativity and creative attitudes. In Mark A. Runco; Steven R. Pritzker (Eds.), Encyclopedia of creativity: Vol. 1 A - H (pp. 165-174). San Diego, CA: Academic Press.

Dodds, Patt. (1978). Creativity in Movement: Models for Analysis. Journal of Creative Behavior, v12 n4 p265-73.

Dudek, Stephanie Z.; Royer, Sylvie. (1991). Personality determinants of the commitment to the profession of art. Creativity Research Journal, 4 (4), pp. 367-389.

Elder, Linda. (1997). Critical Thinking: The Key to Emotional Intelligence. Journal of Developmental Education, v 21 n1 p 40-41.

Ewing, James H.; Gillis, Carol A.; Ebert, John N.; Mathews, Hugh M. (1975). Profile of perceptual-cognitive traits and personality style of possible relevance to creative productivity. Perceptual and Motor Skills, 40 (3), pp. 711-718.

Feist, Gregory J. (1999). Autonomy and independence. In Mark A. Runco; Steven R. Pritzker (Eds.), Encyclopedia of creativity: Vol. 1 A - H (pp. 157-163). San Diego, CA: Academic Press.

Fishbein, Elizabeth London(1975)The Effect of Three Patterns of Small Group Assignment in Promoting Critical Thinking, Open-Mindedness, and Creativity in Community College Students.

Forisha, Barbara L. (1978). Mental imagery and creativity: Review and speculations. Journal of Mental Imagery, 2 (2), pp. 209-238.

Forisha, Barbara L. (1983). Relationship between creativity and mental imagery: A question of cognitive style? In Sheikh, Annes A. (Ed.), Imagery: Current theory, research, and application (pp. 310-339). New York: John Wiley & Sons.

Fredette, Barbara W.; Hunter, Adrienne (1993) Identifying the Visually Gifted: A Case Study

Gedo, John, E. (1996). The artist and the emotional world: Creativity and personality. New York: Columbia University Press.

Gelade, Garry. (1997). Creativity in conflict: The personality of the commercial creative. Journal of Genetic Psychology, 158 (1), pp. 67-78.

Gowan, John C. (1978). Creativity and Gifted Child Movement, Journal of Creative Behavior, 12, 1, 1-13.

Gratton, Claude. (2001). Critical Thinking and Emotional Well-Being. Inquiry: Critical Thinking across the Disciplines, v20 n3 p39-51.

Helson, Ravenna. (1973). Heroic and tender modes in women authors of fantasy. Journal of Personality, 41 (4), pp. 493-512.

Hinton, Bernard L. (1971). Personality factors and resistance to the effects of frustrations on creative problem-solving performance. Journal of Creative Behavior, 5 (4), pp. 267-269.

Hurst, David K.; Rush, James C.; White, Roderick E. (1991). Top management teams and organizational renewal. In Henry, Jane (Ed.), Creative management (pp.232-253). Newbury Park, CA: SAGE Publications.

Kazemi Haghighi, Nasseroddin (2007).The hexahedral paradigm of creative personality:"A review of sixty years of literature for the 21st century,” World Council for Gifted and Talented Children, 17th Biennial World Conference.

Keller, Robert T. (1984). A cross-national validation study toward the development of a selection battery for research and development professional employees. IEEE Transactions on Engineering Management, 31 (4), pp. 162 - 165.

Kogan, Nathan. (2002). Careers in the performing arts: A psycholigical perspective. Creativity Research Journal, 14 (1) , pp. 1-16.

Kuo, You-yuh; Paschal, Billy J. (1974). Emotional Factors in Fluent and Elaborative Thinking. Child Study Journal Monographs, 1,2,3,4,5,&6, 68-75, 74.

Lagattuta, Kristin Hansen;Wellman, Henry M.(2001). Thinking about the Past: Early Knowledge about Links between Prior Experience, Thinking, and Emotion. Child Development, v72 n1 p82-102.

Lagattuta, Kristin Hansen; Wellman, Henry M.; Flavell, John H.(1997). Preschoolers' Understanding of the Link between Thinking and Feeling: Cognitive Cuing and Emotional Change. Child Development, v68 n6 p1081-1104.

Ludowise, Kathleen Duck. (1985). Movement to Music: Ten Activities that Foster creativity. Childhood Education, v62 n1 p40-43.

Lucky, Sharon. (1990). Music--Movement--Make-Believe: The Link between Creativity and Thinking Skills.

Mahon, Noreen E.; Yarcheski, Thomas J.; Yarcheski, Adela. (1996). Loneliness and creativity in adolescents. Psychological Reports, 79 (1) , pp. 51-56.

Maw, Wallace H.; Maw, Ethel W. (1970) Nature of Creativity in High- and Low-Curiosity Boys. Develop Psychol, 2, 3, 325-329.

McCord, Kay (2000) Teachers as Learners: Lessons from the Classroom. Tribal College, v11 n4 p18-21.

Nezu, Arthur M. (1986). Efficacy of a social problem-solving therapy approach for unipolar depression. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54 (2), pp. 196-202.

Nicholls, John G. (1972). Creativity in the person who will never produce anything original and useful: The concept of creativity as a normally distributed trait. American Psychologist, 27 (8), pp. 717-727.

Parnes, Sidney J. (1971). Creativity: Developing human potential. Journal of Creative Behavior, 5 (1), pp. 19-35.

Proudlove, Nathan. (1998). 'Search widely, choose wisley': A proposal for linking judgemental decision-making and creative problem-solving approaches. Creativity and Innovation Management, 7 (2), pp. 73-82.

Redfearn, Joseph; Storr, Anthony. (1992). The exploding self: the creative and destructive nucleus of the personality. Wilmette, Illinois: Chiron Publications.

Richards, Ruth; Kinney, Dennis K. (1990). Mood swings and creativity. Creativity Research Journal, 3 (3), pp. 202-217.

Roy, Debdulah Dutta. (1996). Personality model of fine artists. Creativity Research Journal, 9 (4) , pp. 391-393.

Russ, Sandra W. (1999). Emotion/Affect. In Mark A. Runco; Steven R. Pritzker (Eds.), Encyclopedia of creativity: Vol. 1 A - H (pp. 659-668). San Diego, CA: Academic Press.

Sandblom, Philip. (1997). Creativity and disease: How illness affects literature, art and music. New York: Marionboyars Publishers.

Schaeffer, C. E.; And Others. (1976). Intercorrelations Among Measures of Creativity, Openness To Experience And Sensation Seeking In A College Sample College Student Journal, 10, 4, 332-339.

Schiever, Shirley W (1985). Creative personality characteristics and dimensions of mental functioning in gifted adolescents. Roeper Review, 7 (1), pp. 223-226.

Smith, Gudmund J. W.; Carlsson, Ingegerd. (1987). A new creativity test. Journal of Creative Behavior, 21 (1), pp. 7-14.

Schempp, Paul G.; Cheffers, John T. F. (1982). Influence of Decision-Making by Elementary Children on Attitudes, Creativity, Motor Skills, and Self-Concept.

Shively, Joe E.; And Others (1971) Effects of Creativity Training Programs and Teacher Influence on Pupil's Creative Thinking Abilities and Related Attitudes.

Soriano de Alencar, Eunice M. L.(1993) Thinking in the Future: The Need to Promote Creativity in the Educational Context. Gifted Education International, v9 n2 p93-96.

Sternberg, Robert J.; Lubart, Todd I. (1993).Creative Giftedness: A Multivariate Investment Approach. In Donald J Treffinger, Creativity and Giftedness. (pp 141-155) Thousand Oaks, California Corwin Press.

Sternberg, Robert J.; Tardif, Twila Z. (1989). What do we know about creativity? In Robert J. Sternberg (Ed) The nature of creativity. (pp. 429-440).Cambridge University Press.

Tenopir, Carol (2000) Are You a Super Searcher? Library Journal, v125 n4 p36,38.

Van Hook, Cheryl W.; Tegano, Deborah W. (2002). The relationship between creativity and conformity among preschool children. Journal of Creative Behavior, 36 (1), pp. 1-16.

Wakefield, John F. (1985) Towards Creativity: Problem Finding in a Divergent-Thinking Exercise. Child Study Journal, v15 n4 p265-70.

Walker, A. Marie; Koestner, Richard; Hum, Andrew. (1995). Personality correlates of depressive style in autobiographies of creative achievers. Journal of Creative Behavior, 29 (2), pp. 75-94.

White, Kinnard. (1968). Anxiety, extraversion-introversion, and divergent thinking ability. Journal of Creative Behavior, 2 (2), pp. 119-127.

Williams, Frank E.(1969) Models for Encouraging Creativity in the Classroom by Integrating Cognitive-Affective Behaviors Educ Technol,9,12,13-7,69.

Ziv, Avner. (1984). Personality and a sense of humor, New York: Springer Publishing.

Gender differences in relationship between “Emotion of Thought” and creativity among adolescent gifted and talented

Nasseroddin Kazemi Haghighi

Islamic Azad University (Science and Research Branch)

ABSRACT:

According to “the hexahedral paradigm of creative personality” (kazemi, 2007), the creativity depends on “Hayajan e Andisheh”(in Persian) that means" Emotion of Thought". The author studies relationship between “Emotion of Thought” and creativity among male and female gifted and talented." Emotion of Thought Test" (E.T.T.) (kazemi, 2007) and the "Abedi Creativity Test" were administered to 144 gifted and talented students (72 male and 72 female, in grades 6-8). Significant differences were found between males and females in two scales of E.T.T. (Poyaei and Bitabi).The results indicated that male and female creativity was positively correlated with "Poyaei" and negatively with "Bitabi". Besides, for females, significant negative correlation was found between creativity and “Bitabi.” Data indicated significant correlations of female creativity with five domains of “Poyaei” and four domains of “Bitabi.” Results suggest significant correlations of male creativity with four domains of “Poyaei.” However, no significant relationship between creativity and “Bitabi” was found for males. The findings strongly supported the connection between creative thinking and “Emotion of Thought.” The author concludes that correlation between “Emotion of Thought” and creativity depends on gender difference. He provides implications for identification, development and other helping professionals.

KEYWORDS: Adolescent, Bitabi, creativity, development, emotion of thought, gender differences, giftedness, identification, Poyaei, talent

1. Kazemi Haghighi ↩︎
2. Proudlove, ↩︎
3. Nicholls ↩︎
4. Ziv ↩︎
5. Davis ↩︎
6. Wakefield ↩︎
7. Parnes ↩︎
8. Forisha ↩︎
9. Shively ↩︎
10. Schempp, & Cheffers ↩︎
11. Feist ↩︎
12. Soriano de Alencar ↩︎
13. Tenopir ↩︎
14. Cecil et al ↩︎
15. McCord ↩︎
16. Maw& Maw ↩︎
17. Abinun ↩︎
18. Dudek &Royer ↩︎
19. Fredette, & Hunter ↩︎
20. Albert ↩︎
21. Gedo ↩︎
22. Kogan ↩︎
23. Schaeffer et al ↩︎
24. Fishbein ↩︎
25. Keller ↩︎
26. Sternberg & Lubart ↩︎
27. Sternberg & Tardif ↩︎
28. Bashaw &. White. ↩︎
29. Ewing et al ↩︎
30. Dodds ↩︎
31. Gowan ↩︎
32. Ludowise ↩︎
33. Brockmeyer ↩︎
34. Lucky ↩︎
35. Helson ↩︎
36. Hinton ↩︎
37. Bachtold ↩︎
38. Van Hook & Tegano ↩︎
39. ↩︎
40. Schiever ↩︎
41. Russ ↩︎
42. Hurst et al ↩︎
43. Burma ↩︎
44. Walker et al ↩︎
45. Richards & Kinney ↩︎
46. Nezu ↩︎
47. Mahon et al ↩︎
48. Gelade ↩︎
49. Sandblom ↩︎
50. Roy ↩︎
51. Redfearn & Storr ↩︎
52. Smith & Carlsson ↩︎
53. White ↩︎
54. Kuo & Paschal ↩︎
55. Elder ↩︎
56. Cole & Sarnoff ↩︎
57. Csikszentmihalyi ↩︎
58. Williams ↩︎
59. Lagattuta ↩︎
60. Gratton ↩︎