«ظرفیّت تجربی» یکی از زمینه‌های شناختی است که در کنار هوش و خلّاقیّت، شیوهٔ رویارویی فرد با محیط و با مسئله‌ها را آشکار می‌کند. کسی که «فهرست ظرفیت تجربی» را در سامانهٔ جستجوی استعداد پاسخ داده است، طبعاً می‌خواهد بداند نمرهٔ او در هر عامل چه معنایی دارد. در این‌جا نخست بیان می‌کنیم که این فهرست چه می‌سنجد. سپس هر یک از عامل‌های سه‌گانهٔ آن را بررسی می‌کنیم و ریشهٔ هر مفهوم را در مباحث خلّاقیّت و تیزهوشی نشان می‌دهیم. در پایان به شیوهٔ خواندن نتیجه می‌پردازیم.
پاسخ آنلاین به فهرست ظرفیت تجربی در سامانهٔ جستجوی استعداد.
فهرست ظرفیت تجربی چه می‌سنجد؟
این فهرست در دستهٔ سنجه‌های «استعدادیابی» قرار دارد. هدف آن این است که نشان دهد توان و علاقهٔ حرکتی، انرژی و انگیزهٔ فعّالیّت و آرامش درونی شما هنگام روبه‌رو شدن با مسئله‌ها در چه سطحی است. بنابراین برای کسی مناسب است که می‌خواهد تصویری از این جنبه‌های تجربی و عملی خویش به دست آورد.
مفهوم «ظرفیت تجربی در شناخت» بر هوش تجربی و آمادگیهای روانشناختی دیگر استوار است. این مفهوم در معنای گسترده به سه جلوهٔ اساسی اشاره دارد: تجسّم، تیزبینی و هماهنگی. جلوهٔ دوم در این فهرست با نام «بینش» آمده است. در این فرایند شناختی، همهٔ ظرفیت‌های روانی فرد در تعامل با محیط به «کشف تجربی» تحقّق می‌بخشند. پس ظرفیت تجربی یک توانایی منفرد و جدا از محیط نیست؛ بلکه برایند تعامل روان فرد با پیرامون اوست.
فهرست سه عامل دارد: بینش، تجسّم و هماهنگی. در ادامه هر یک را جداگانه شرح می‌دهیم.
الف ـ بینش
در تعریف این عامل در فهرست، فرد دارای بینش کسی است که از انجام فعّالیّت‌های بدنی و ورزشی لذّت می‌برد و حرکات و تمرینات ورزشی را به‌راحتی انجام می‌دهد. او در فعّالیّت‌های حرکتی از مهارت بالایی برخوردار است و این فعّالیّت‌ها را به دقّت یاد می‌گیرد. اما همین تعریف می‌افزاید که چنین فردی در مواجهه با مسائل یا وضعیت‌هایی که تنیدگی و فشار ایجاد می‌کنند، احتمالاً به‌شدّت دچار لرزش بدن می‌شود.
بر این پایه، نمرهٔ بالا در این عامل نشان می‌دهد که پاسخ‌دهنده لذّت از فعّالیّت بدنی، سهولت و دقّت در یادگیری حرکات و مهارت حرکتی را در خود بیشتر یافته است. در کنار آن، احتمال واکنش بدنی شدید در موقعیت‌های پرفشار نیز بیشتر است. نمرهٔ پایین‌تر به این معناست که این ویژگی‌ها در پاسخ‌های او کمتر بازتاب یافته‌اند.
مفهوم «بینش» در آثار نگارنده ریشه‌ای ژرف‌تر دارد. به زعم برخی محقّقان، بینش یکی از پنج خصیصهٔ عاطفی قابل ملاحظه در میان تیزهوشان است. این تعبیر بر سه توانایی دلالت دارد: نگریستن ارتجالی به ابعاد گوناگون یک موقعیت، درک جایگاه خویش نسبت به دیگران، و دیدن سریع فحوای یک مطلب.
در روان‌شناسی خلّاقیّت، سطح چهارم تحوّل خلّاقیّت به‌مثابهٔ کشف، در مرحلهٔ ششم دورهٔ نخست به نقطهٔ عطف اساسی می‌رسد. این نقطهٔ عطف همان بینش و تحقّق ترکیب‌های ذهنی است که با حالت اختراع و درک ناگهانی همراه است. این امر از «تجسّمی شدن» همهٔ «روان‌بنه» های حسّی ـ حرکتی ناشی می‌شود. روان‌بنه طرح کنش و واکنشی است که در برخورد با محیط در فرد پی‌ریزی می‌شود. این ساخت روانی فعّال تغییر شکل می‌دهد و از نو شکل می‌پذیرد تا داده‌های محیط را در خود بگیرد یا خود را با محیط مطابقت دهد. افزون بر این، در متون مربوط به پند و عبرت، بینش و بصیرت از تأمّل در امور حاصل می‌شود و معرفت را ثمر می‌دهد.
ب ـ تجسّم
در تعریف فهرست، فرد دارای تجسّم دائماً در حال فعّالیّت و پرکاری است و از هر فرصتی برای رقابت و پیشرفت استفاده می‌کند. او احساس می‌کند که باید کارهای بزرگی در زندگی‌اش انجام دهد و همیشه در حال تحرّک و پیشرفت است. چنین فردی احساس آرامش روانی نمی‌کند، مگر آن‌که درگیر فعّالیّت و پرکاری باشد. او همواره در تعقیب رشد و پیشرفت است.
بنابراین نمرهٔ بالا در این عامل بیانگر انرژی و انگیزهٔ زیاد برای فعّالیّت، رقابت و پیشرفت است. همچنین نشان می‌دهد که آرامش درونی فرد به درگیر بودن در کار وابسته است. نمرهٔ پایین‌تر حاکی از آن است که این پرکاری و پیشرفت‌جویی پیوسته در پاسخ‌ها کمتر دیده می‌شود.
در آثار نگارنده، «تجسّم» قالب بیانی خاصّ خلّاقیّت است که معانی خلّاقانهٔ ذهنی را در بیرون جلوه‌گر می‌سازد. چه بسا این قالب معانی جدیدی را منتقل کند که از سایر طرق بیانی قابل عرضه نیست؛ آنچه فرد نمی‌تواند بر زبان جاری سازد، چه بسا از طریق تجسّم انتقال می‌دهد. به همین سبب، زبان و بیان تجسّمی برای تیزهوشان و افراد خلّاقی که در بیان کلامی نقیصه دارند قالب بسیار مناسبی است و شایسته است تقویت شود.
ریشهٔ آفرینش‌های تجسّمی و حجمی در دو چیز است:
1 ـ نظارهٔ دقیق آثار حجمی خلّاقانهٔ دیگران همراه با درک معانی جدید آن‌ها؛
2 ـ فعّالیّت بر روی اجسام، موادّ و پدیده‌های پیرامون.
پژوهش‌ها نیز این پیوند را تأیید کرده‌اند. «شاو» (1985) مشخّص ساخت که میان تفکّر خلّاق و توانایی‌های تجسّمی ارتباط وجود دارد و اندیشهٔ خلّاقانه در میان تیزهوشان به توانایی‌های تجسّمی مرتبط است. توانایی تجسّمی با تفکّر خلّاق و سرعت عملکرد همبستگی دارد و بدون تجسّم فضایی، تفکّر خلّاق وجود ندارد.
در تحوّل خلّاقیّت، نقطهٔ عطف پنجم مقارن با 2 تا 4 سالگی در قالب «تقلید در غیاب الگو» رخ می‌دهد. این نقطهٔ عطف با تبدیل یک پدیدهٔ حسّی ـ حرکتی به یک پدیدهٔ تجسّمی همراه است.
ج ـ هماهنگی
تعریف این عامل در فهرست با تعریف «بینش» یکسان آمده است. فرد از انجام فعّالیّت‌های بدنی و ورزشی لذّت می‌برد و حرکات و تمرینات ورزشی را به‌راحتی انجام می‌دهد. او از مهارت بالایی در فعّالیّت‌های حرکتی برخوردار است و آن‌ها را به دقّت یاد می‌گیرد. اما در مواجهه با مسائل یا وضعیت‌های پرتنیدگی و پرفشار، احتمالاً به‌شدّت دچار لرزش بدن می‌شود.
پس نمرهٔ بالا در این عامل نیز بر توان و علاقهٔ حرکتی و دقّت در یادگیری حرکات دلالت دارد و احتمال لرزش بدن در شرایط فشار را نیز در بر می‌گیرد. نمرهٔ پایین‌تر نشان می‌دهد که این ویژگی‌ها کمتر در پاسخ‌ها آمده‌اند. از آن‌جا که تعریف این دو عامل در فهرست یکسان است، تمایز میان «بینش» و «هماهنگی» را باید بیشتر در ریشهٔ مفهومی آن‌ها جست.
در روی‌آوردهای خلّاقیّت، هماهنگی میان فضاهای حسّی و حرکتی در مرحلهٔ سوم دورهٔ نخست تحوّل شناختی را می‌توان نقطهٔ آشکار خلّاقیّت قلمداد کرد. این هماهنگی با شکل‌گیری نخستین کشف‌ها و ساخت‌های جدید همراه است. گرچه بر واکنش‌های دورانی نخستین و بازتاب‌های کلّی استوار است، اما پایهٔ هماهنگی روان‌بنه‌ها و کشف دوم، یعنی تمایز هدف و وسیله، می‌شود. همهٔ چهار نقطهٔ عطف تحوّل خلّاقیّت، از هماهنگی میان فضاهای حسّی ـ حرکتی تا بینش، با «خودمیان‌بینی» همراه است.
در میان تعاریف هوش نیز به «تعامل همهٔ استعدادهای سازگارانه در ابعاد حسّی و حرکتی که بین جسم و محیط برقرار می‌شود» اشاره شده است. در تحلیل مؤلّفه‌های تیزهوشی هم «هماهنگی میان عملیات و فعّالیّت‌های ذهنی» در شمار کیفیات برجسته جای دارد.
هماهنگی به رابطهٔ فرد و محیط نیز گسترش می‌یابد. محیط شایستهٔ خلّاقیّت موقعیتی برای تحقّق بینش نسبت به خود فراهم می‌آورد و به فرد احساس آزادی و احترام می‌بخشد تا موجب رضایت و آرامش وی شود. این‌گونه است که هماهنگی میان فرد و محیط برای خودشکوفایی تحقّق می‌یابد.
نتیجه را چگونه بخوانیم؟
نتیجهٔ این فهرست تصویری از سطح توان حرکتی، انرژی فعّالیّت و آرامش درونی شما در برابر مسئله‌ها به دست می‌دهد. این نتیجه تشخیص یا برچسب قطعی نیست. سه عامل را باید در کنار هم خواند؛ زیرا بنا بر تعریف ظرفیت تجربی، همهٔ ظرفیت‌های روانی در تعامل با محیط به کشف تجربی تحقّق می‌بخشند.
برخی نکته‌ها در خود تعریف‌ها آمده است و باید به آن‌ها توجّه کرد. تعریف «بینش» و «هماهنگی» در کنار مهارت حرکتی، از احتمال لرزش بدن در وضعیت‌های پرفشار سخن می‌گوید. تعریف «تجسّم» نیز آرامش روانی را به درگیر بودن در فعّالیّت و پرکاری وابسته می‌داند. این نکته‌ها جنبهٔ آرامش درونی هنگام رویارویی با مسئله را روشن می‌کنند.
پیامدهای ظرفیت تجربی فراتر از یک نمره است. «بینشی که بر پایهٔ ظرفیت تجربی حاصل می‌شود، آفرینندگی شغلی را ثمر می‌دهد». فرد دارای «بلوغ حرفه‌ای» نیز، که حرفه‌ای هماهنگ با ویژگی‌های فردی و شخصیتی خویش برگزیده است، ظرفیت تجربی کافی به دست می‌آورد. افزون بر آن، خلّاقیّت را می‌توان از طریق یادگیری معنی‌دار پرورش داد؛ یادگیری‌ای که هنر، ادبیّات، گفت‌وگو و تجربه را در بر می‌گیرد.
بر همین پایه، دو ریشهٔ آفرینش‌های تجسّمی، یعنی نظارهٔ دقیق آثار خلّاقانهٔ دیگران و فعّالیّت بر روی اجسام و موادّ و پدیده‌های پیرامون، زمینه‌هایی برای تقویت این ظرفیت به شمار می‌آیند. به‌ویژه برای کسانی که در بیان کلامی نقیصه دارند، زبان تجسّمی قالبی شایستهٔ تقویت است.
نشانی آزمون: فهرست ظرفیت تجربی.
منبع
سنجه‌های جستجوی استعداد، «فهرست ظرفیت تجربی» — صفحهٔ آزمون
فرهنگ‌نامه، «نوسودمندی» — نوسودمندی
فرهنگ‌نامه، «بلوغ حرفه‌ای» — بلوغ حرفه ای
فرهنگ‌نامه، «حرفه اندوزی» — حرفه اندوزی
فرهنگ‌نامه، «بینش» — بینش
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هوش