ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی

در این پژوهش، بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در گستره هوش و واکنشهای هیجانی ‌بررسی شده است.سه فرضیّه اساسی مورد پژوهش قرار می‌گیرند: ۱) جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنان رابطه دارد.۲) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در میان دختران و پسران، متفاوت است.۳) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در پایه‌های تحصیلی، متفاوت است.

ابزارهای «هیجان‌پذیری برژه»، «آزمون هوشی کتل»، «آزمون سنجش خلّاقیّت»، در میان سیصد و بیست وچهار دانش‌آموز تیزهوش سازمانده (صد و پنجاه و هشت پسر و صد و شصت و شش دختر با متوسّط بهره هوشی ۱۳۷ در پایه‌های تحصیلی اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان) اجرا گردیدند.یافته‌ها با شیوه تحلیل رگرسیون به دست آمد.نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد:۱) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی آنان معنادار است؛ امّا رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با هوش آنان معنادار نیست.

۲) به طور کلّی رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در میان دختران و پسران دارای تفاوت معناداری نیست؛ امّا بسته به بهره هوشی، سطوح تیزهوشی سازماندهی و پایه تحصیلی، تفاوتهای معناداری وجود دارد.۳) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در پایه‌های تحصیلی دوم راهنمایی تا دوم دبیرستان، با واکنشهای هیجانی آنان معنادار است؛ امّا رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده پایه‌ تحصیلی اوّل راهنمایی با واکنشهای هیجانی آنان، معنادار نیست؛ علاوه بر آن، رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در پایه‌های تحصیلی اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان، با هوش آنان، معنادار نیست. استنباط می‌شود بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده بر بنیاد هیجان، بستگی به بهره هوشی، سطوح تیزهوشی سازماندهی، پایه تحصیلی و جنسیّت دارد.

همچنین تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در پهنه هوش، وابسته به بهره هوشی و مستقلّ از پایه تحصیلی و جنسیّت است؛ امّا به تعامل جنسیّت با پایه تحصیلی بستگی دارد.

زمینه بررسی

یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی در بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده بر حسب جنس و بنیادهای تحوّلی همواره دچار ابهام جدّی بوده است.

آشکاری هر چه بیشتر پدیده «یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی در بروز خلّاقیّت»، پیامدهای اساسی در پدیدآیی و شکل‌گیری ملاحظات بالینی، آموزشی، پرورشی و مشاوره‌ای خلّاقیّت دارد.

در این میان بیشترین پرسشها بر حول تشخیص خلّاقیّت می‌گردد:

آیا آزمون هوش می‌تواند خلاقیت نوجوانان تیزهوش سازمانده را پیش‌بینی کند؟

آیا آزمون هیجان می‌تواند خلاقیت نوجوانان تیزهوش سازمانده را پیش‌بینی کند؟

به خوبی آشکار نیست که خلّاقیّت در چه سطحی از هوش، شرایط شایسته‌تری برای بروز به دست می‌آورد. همچنین روشن نیست هیجان در چه شرایطی، به بروز خلاقیت نوجوانان تیزهوش یاری می‌دهد.

به اقتضای جنسیّت، تحوّل و سطح هوش و به ویژه پدیده «تیزهوشی استثنایی» از نوع خلّاقیّت همراه با نارساییهای هیجانی، امر تشخیص دچار پیچیدگیهایی می‌شود.

لذا بررسی «جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در گستره هوش و واکنشهای هیجانی» می‌تواند زمینه‌های روشنتری در پیگیری بنیادی‌ترین اهداف در این قلمرو فراهم آورد:

زمینه سازی یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی برای بروز خلّاقیّت

خدمات راهنمایی و مداخلات درمانگری برای اختلالات هیجانی مرتبط به خلّاقیّت به اقتضای جنسیّت، تحوّل و سطح هوش

لزوم بهداشت روانی و استواری هیجانی برای خلّاقیّت

درک و فهم همراهی برخی نارساییهای هیجانی با خلّاقیّت

ملاحظات روان‌درمانگری و مشاوره ویژه افراد خلّاق

پرورش خلّاقیّت از لحاظ هیجانی و عاطفی به اقتضای جنسیّت، تحوّل و سطح هوش

سؤالات

در این پژوهش سه پرسش اساسی طرح شد:

۱) آیا جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها رابطه دارد؟

۲) آیا رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها در میان دختران و پسران، متفاوت است؟

۳) آیا رابطه جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها در پایه‌های تحصیلی، متفاوت است؟

متغیرها

مقصود از هوش در این جا «ظرفیتتحلیلی»است که با تأکید بر عامل عمومی هوش از طریق آزمون کتل سنجیده می‌شود. بر پایه «هوش» از جنبه عملیاتی، ناظر به تعبیر «کتل» است. «کتل» ویژگیهای هفتگانه‌ای را برای «عامل عمومی هوش» قایل است: ۱) ظرفیّتهای کلامی، عددی، مکانیکی، فضایی و ترسیم تصاویر، ۲) سرعت و دقّت ادراک، ۳) استدلال (استقرایی و قیاسی)، ۴) فراخنای حافظه (همراه با تداعی طوطی‌وار و معنی‌دار)، ۵) هجّی کردن کلمات، ۶) سیّالیت کلامی و اندیشه و ۷) قضاوت (بویژه زیبایی شناختی).(شریفی، ۱۳۸۴)

مراد از خلّاقیّت، سیّالیت، اصالت، انعطاف‌پذیری و بسط است. که با آزمون عابدی احراز می‌شود.

«هیجان پذیری» به معنای «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» که اشاره به مؤلفه نخست آزمون شخصیتی برژه دارد.

«تیزهوشی» متغیّر کنترل و «پایه» و «جنسیّت» در این پژوهش متغیّرهای تعدیل کننده محسوب می‌شوند.

نقطه کنونی پژوهش

نیمرخ کنونی پیشینه گویای آن است که با مطالعات اندکی ر این موضوع رویاروییم. حتی در این مطالعات اندک، دستاوردها در زمینه همبستگی میان واکنشهای هیجانی، هوش و خلّاقیّت دچار ابهامند. و یافته‌ها در رابطه میان ویژگیهای تنهایی، درونگردی و برونگردی، خودارجدهی با خلاقیت، رابطه هوش با خلاقیت و و نیز پیوند تعالی جویی با خلاقیت، تعارض دارند و سرانجام این که یک خلأ پژوهشی در قلمرو تیزهوشی سازماندهی به ویژه با ملاحظهٔ تحوّلی و جنسیّتی نمایان است. لذا با این پرسش اساسی مواجه هستیم که آیا جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنها رابطه دارد؟

روش شناسی پژوهش

جامعه آماری را دانش‌آموزان تیزهوش مدارس استعدادهای درخشان شهر تهران می‌دهند که از میان دو مدرسهٔ راهنمایی پسرانه و دخترانهٔ استعدادهای درخشان تهران، به طور تصادفی چهل و پنج دانش‌آموز از هر پایه و از میان دو دبیرستان پسرانه و دخترانهٔ استعدادهای درخشان تهران، به طور تصادفی سی و پنج دانش‌آموز از پایه‌های اوّل و دوم انتخاب گردیدند. با احتساب پاسخنامه‌های کامل و قابل بررسی، در مجموع سیصدو بیست وچهار دانش‌آموز تیزهوش مورد مطالعه قرار گرفتند. از این تعداد، ۱۵۸ پسر و ۱۶۶ دختر بودند که همگی به طور تصادفی برگزیده شدند. (نمونهٔ ۳۲۴نفری با میانگین بهرهٔ هوشی ۱۳۷)

«آزمون هیجان‌پذیری برژه»، «آزمون هوش فرهنگ زدودهٔ کتل» و «آزمون سنجش خلّاقیّت» در دو نوبت در ساعات صبح و به صورت گروهی اجرا گردیدند:

نوبت نخست، دو آزمون هوش کتل و آزمون برژه (با میانگین زمانی هشتاد دقیقه)

نوبت دوم، آزمون سنجش خلّاقیّت (با میانگین زمانی سی و پنج دقیقه)

از «تحلیل رگرسیون چند متغیّری» در تحلیل داده‌ها بهره‌گیری شد.

یافته‌ها

۱) رابطه خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی‌ دانش‌آموزان تیزهوش معنادار است؛ امّا رابطه خلّاقیّت با هوش آنان، معنادار نیست.

«واکنشهای هیجانی» ده درصد نمرهٔ خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده را پیش‌بینی می‌کند.

۲) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی و هوش دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در میان دختران و پسران، دارای تفاوتهای معناداری است.

«واکنشهای هیجانی» هفت درصد نمرهٔ خلّاقیّت پسران تیزهوش و دوازده درصد نمرهٔ خلّاقیّت دختران تیزهوش را پیش‌بینی می‌کند.

هوش در هیچ یک از دو گروه، به تنهایی پیش‌بینی‌کنندهٔ خلّاقیّت نیست.

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دختران تیزهوش بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف بهرهٔ هوشی

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت پسران تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف بهرهٔ هوشی

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در پایه‌های مختلف

—۳) رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در پایه‌های دوم راهنمایی تا دوم دبیرستان معنادار است؛ امّا رابطه خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده پایهٔ‌ اوّل راهنمایی معنادار نیست.

رابطه جلوه‌های خلّاقیّت با هوش دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده در پایه‌های اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان، معنادار نیست.

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دانش آموزان تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در پایه‌های مختلف تحصیلی

۴)یافته‌های تلویحی مربوط به تفاوتهای سطح هوش

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف تیزهوشی سازماندهی

مقایسهٔ نتایج تحلیل رگرسیون گام به گام و همزمان نمرهٔ خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده بر حسب متغیّرهای هیجان و هوش در سطوح مختلف بهرهٔ هوشی

نتیجه‌گیری

الف) تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده بر بنیاد هیجان، بستگی به پایهٔ تحصیلی، جنسیّت، سطح تیزهوشی و بهرهٔ هوشی دارد.

خلّاقیّت در گسترهٔ هیجان برای نوجوانان دوازده تا پانزده‌ساله در سطح تیزهوشی نیمه‌شدید برجستگی قابل ملاحظه‌ای دارد.

بیشترین بازداری از بروز خلاّقیّت در بستر واکنشهای هیجانی به دختران چهارده و پانزده ساله و پسران سیزده ساله در سطح تیزهوشی نیمه‌شدید(۱۳۰تا۱۴۴) به ویژه طیف بهرهٔ هوشی ۱۳۸ تا ۱۴۰ اختصاص دارد.

اوج استقلال خلاّقیّت از واکنشهای هیجانی، متعلّق به نوجوانان یازده ساله در طیف بهرهٔ هوشی ۱۴۷ تا ۱۵۲ است.

ب) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنهٔ هوش، وابسته به سطح تیزهوشی، بهرهٔ هوشی، و مستقلّ از پایهٔ تحصیلی و جنسیّت است؛ امّا به تعامل جنسیّت با پایهٔ تحصیلی بستگی دارد.

اوج بروز خلّاقیّت در پهنهٔ هوش، به پسران دوازده‌ساله در سطح تیزهوشی استثنایی(۱۶۰تا۱۷۹) و به ویژه طیف بهرهٔ هوشی ۱۶۱تا ۱۸۰ اختصاص دارد.

عامل عمومی هوش: سرعت و دقّت ادراک، ظرفیّتهای کلامی و عددی، هجّی کردن کلمات، سیّالی کلامی و اندیشه، فراخنای حافظه، استدلال و قضاوت

اوج استقلال خلاّقیّت از هوش، متعلّق به نوجوانان یازده ساله در طیفهای بهرهٔ هوشی۱۴۲تا ۱۴۴ و ۱۴۷ تا ۱۵۲ است.

بیشترین بازداری هوش از بروز خلّاقیّت به دختران در طیف. بهرهٔ هوشی ۱۲۴تا ۱۲۸ مربوط می‌شود.

ج) محدودیّت نظریّه‌های موجود خلّاقیّت، تیزهوشی و هیجان، در تبیین بروز جلوه‌های خلّاقیّت در گسترهٔ هوش و واکنشهای هیجانی با توجّه به سطوح مختلف بهرهٔ هوشی

هرجا تعادل‌یافتگی تحوّلی (در دورهٔ دوم و سوم) وجود دارد، خلّاقیّت پسران تیزهوش فرآیندی مستقلّ از هوش و آسیب‌پذیری هیجانی است.

خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش، چه در وهلهٔ تعادل‌یافتگی عملیات عینی و چه در سراسر دورهٔ عملیات انتزاعی، فرایندی مستقلّ از هوش است.

د) یکپارچگی دامنه‌های عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت بستگی به ملاحظات تحوّلی، جنسیّتی، سطح تیزهوشی و بهرهٔ هوشی دارد.

اوج این یکپارچگی را در میان پسران تیزهوش دوازده ساله در سطح تیزهوشی استثنایی(۱۶۰تا۱۷۹) و به ویژه طیف بهرهٔ هوشی ۱۶۶تا ۱۸۰ می‌توان یافت:

بنابراین بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزئیات» به مثابهٔ خلّاقیّت، در میان پسران تیزهوش دوازده‌ساله در طیف بهرهٔ هوشی ۱۶۰تا ۱۸۰، در بستر احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش رخ می‌دهد و این بروز، تابع نوسانهای دامنهٔ بهرهٔ هوشی ۱۶۰ تا ۱۸۰ است.

عامل عمومی هوش: سرعت و دقّت ادراک، ظرفیّتهای کلامی و عددی، هجّی کردن کلمات، سیّالی کلامی و اندیشه، فراخنای حافظه، استدلال و قضاوت

اوج استقلال خلاّقیّت از یکپارچگی دامنه‌های عاطفی و شناختی، به دختران یازده‌ساله در سطح تیزهوشی شدید(۱۴۵ تا ۱۵۹) به ویژه طیف بهرهٔ هوشی ۱۴۷ تا ۱۵۲ تعلّق دارد.

و «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» و نوسانهای دامنهٔ بهرهٔ هوشی ۱۴۵ تا ۱۵۹ مانع بروز خلاّقیّت دختران یازده‌ساله نمی‌شود.

«یکپارچگی دامنه‌های عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش از نوع سازماندهی بستگی به ملاحظات تحوّلی، جنسیّتی و سطح هوش دارد»

بحث

بر اساس یافته‌های این پژوهش بخشهایی عمده از فرضیّه‌های پژوهش تأیید گردید و پاره‌ای از جنبه‌های آنها مورد تأیید واقع نشد. افزون بر آن، چنان که خواهیم دید علاوه بر پایه تحصیلی و جنبه‌های افتراقی میان پسران و دختران، به ملاحظات مربوط به بهره هوشی و سطح تیزهوشی سازماندهی نیز باید پرداخت. از این رو در این جا، علاوه بر بررسی فرضیّه‌های مجموعه، به نتایج تلویحی پژوهش در زمینة بروز جلوه‌های خلّاقیّت در بستر واکنشهای هیجانی و هوش، به بهره هوشی و سطح تیزهوشی سازماندهی دانش‌آموزان تیزهوش نیز توجّه می‌شود:

الف) به طور کلّی واکنشهای هیجانی پیش‌بینی‌کننده خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده است؛ یعنی «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده را تشکیل می‌دهد.

این یافته با پژوهشهای ذیل همسویی دارد:

همراهی میان «بیان کامل» و خلّاقیّت (پارنز، ۱۹۷۱؛ هافمان و هاوزر، ۱۹۹۴؛ ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲)، همراهی میان شوخ طبعی (به مثابة یکی از مصادیق بروز سادة هیجان) و خلّاقیّت (منصور، ۱۳۷۲؛ لوین و ردلیچ، ۱۹۵۵؛ بهرنز، ۱۹۷۴؛ برودزینسکی و رابین، ۱۹۷۶؛ زیو، ۱۹۷۶؛ شیبلز، ۱۹۷۹؛ زیو، ۱۹۸۴؛ ماردوک و گانیم، ۱۹۹۳؛ ویلارد، ۲۰۰۶)، وجود سطح بالایی از «هماهنگی هیجانی» در فرد خلّاق هنگام مقابله با موانع شناختی(رادفورد، ۲۰۰۴) همراهی نمرات بالا در اندیشة واگرا با اضطراب اندک (شریفی، ۱۳۸۳؛ وایت، ۱۹۶۸)، همبستگی معکوس تنهایی با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان(ماهون و همکاران، ۱۹۹۶)، نمرات کمتر نوجوانان (بدون تفاوت جنسیّتی) در خلّاقیّت که دارای تجربة بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس و اضطراب هستند (دنسبای و مارینلّی، ۱۹۹۹) استلزام خلّاقیّت به منزلة یک ظرفیّت انسانی برای وجود سلامتی و بهداشت روانی(پارنز، ۱۹۷۱؛ لاسونن، ۱۹۹۷) و گسترش بهتر خلّاقیّت با وجود بهداشت روانی. (شوبرت و بیوندی، ۱۹۷۷)

امّا یافته کلّی مجموعه با این مطالعات، همگرا نیست:

پیوند میان «دلتنگی» با خلّاقیّت(شوبرت، ۱۹۷۷) وجود افسردگی در حیطة هیجانی خلّاقیّت(والکر و همکاران، ۱۹۹۵) همبستگی «تنهایی» با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) افزایش خلّاقیّت از طریق حالات خلقی انتهایی (ریچاردز و کینی، ۱۹۹۰؛ جکسون، ۲۰۰۱) وجود برخی نارساییهای روان‌آزردگی در حیطة مسائل هیجانی خلّاقیّت(والکر و همکاران، ۱۹۹۵؛ گلاد، ۱۹۹۷) بروز «اختلالات روان‌تنی»(سندبلوم، ۱۹۹۷) بهره‌گیری از «تنیدگی» و «اضطراب» برای خلّاقیّت(اسمیت و کارلسون، ۱۹۸۷) وجود «تنیدگی هیجانی» در افراد خلّاق(نمیرو، ۱۹۹۷؛ اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ هینتون، ۱۹۷۱؛ ماگیاری بک، ۱۹۸۸؛ کاپلان، ۱۹۹۰) استقلال خلّاقیت از بیماری روانی(پوره و ویتمن، ۱۹۹۳-۱۹۹۴) استقلال خلّاقیت از روان‌گسیختگی (گلیکسوهن وهمکاران، ۲۰۰۰-۲۰۰۱) همراهی خلّاقیّت با حالات خشم و طغیان(دایاموند، ۱۹۹۶) حالات هیجانی و برانگیختگیهای شدید ناشی از کشاکشهای درونی به منزلة یک «روحیّة تخریب» همراه با «خود» در حال انفجار که نویدبخش برآیند خلّاقانه است (ردفیرن و استور، ۱۹۹۲) وجود همانندیهایی میان خلّاقیّت و جنبه‌های مرضی(آیسنک، ۱۹۸۳) ارتباط حالات روان‌گسستگی و خلّاقیّت(بچتولد، ۱۹۸۰) و ارتباط تجربة «روان‌گسیختگی» با خلّاقیّت. (سیمونتون، ۱۹۹۹؛ جکسون، ۲۰۰۱؛ اوجیلوی، ۲۰۰۰-۲۰۰۱)

ناسازگاری میان دو دسته از پژوهشها با توجّه به یافته کلّی مجموعه، ممکن است به نکات ذیل بستگی داشته باشد:

۱) عوامل تعدیلی نظیر سنّ، جنسیّت و بهرة هوشی چنانکه در ادامة این بحث ذکر خواهد شد.

۲) بنا بر دلالت برخی از پژوهشها تاکنون حدّ اقل ده جفت ویژگی متضادّ در افراد خلّاق یافت شده است. (سایکزنت میهالی، ۱۹۹۶) زوجهایی از خصایص متضادّ نظیر درونگردی – برونگردی و فعّال - انفعالی از جملة آنهایند. (کاهن، ۱۹۸۵)

۳) ممکن است این تفاوتها به نوع و گونة خلّاقیّت بستگی داشته باشند؛ چنانکه در مطالعة مقایسه‌ای میان دو نوع خلّاقیّت یعنی«نوآوری» و «سازش‌یابی» آشکار شد که افراد سازش‌یابنده، «تنیدگی» بیشتری را نشان می‌دهند. (پوچیو و همکاران، ۱۹۹۳)

از این رو، میزان تبیین خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بر پایه واکنشهای هیجانی، درصد بسیار برجسته‌ای نیست. (ده درصد)

افزایش قدرت تبیین «مؤلّفه هیجان‌پذیری برژه» برای خلّاقیّت ممکن است به خرده مؤلّفه‌های آن بستگی داشته باشد. دو خرده مؤلّفة هیجان‌پذیری با ویژگیهای خلّاقیّت مرتبطند: وظیفه تازه (یا تغییر موقعیّت) و آسان بروز کردن هیجانها.

به طور کلّی «آسان‌بیان‌گری» می‌تواند به عنوان یک خصیصه مهمّ شخصیّتی در تشخیص و پرورش ظرفیّت خلّاقانه و حلّ مسأله در خردسالان به شمار آید. فرد خلّاق نسبت به رفتار خود، بازداری کمی انجام می‌دهد؛ عقاید و کارهای خود را بدون هراس از استهزاء شدن بیان می‌دارد و خیلی راحت و آسوده است. (ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲) به عبارت دیگر، «بیان کامل» یکی از ویژگیهای فرد خلّاق است. (پارنز، ۱۹۷۱) به طور کلّی نیاز به ارتجال در یک کارکرد نیز از ویژگیهای هنرپیشگان خلّاق به شمار می‌آید. (نمیرو، ۱۹۹۷)

افزون بر آن، انگیزه نوآوری یکی از ویژگیهای حیطة انگیزشی و عاطفی فرد خلّاق محسوب می‌شود؛ وی ترجیح می‌دهد که رفتارهای غیر مرسومی از خود بروز دهد. «نوآوری» با یک «گونة شخصیّتی» خاصّ پیوند می‌یابد. (گلداسمیت، ۱۹۸۴) جهتگیری نوآورانه به منزلة عنصری مهمّ در خلّاقیّت، یک نظریّة شخصیّتی خلّاقّانه را به خود اختصاص داده است.این بُعد در سوی دیگر خصیصة «سازش‌یابی» قرار می‌گیرد. (کلر و هالند، ۱۹۷۸) بنابراین نوآوری و ترجیح رفتارهای غیر مرسوم باید از یک ریشة ژرف و ویژة شخصیّتی برخوردار باشد که از آن به عنوان«وحدت نامتعارف شخصیّت» یاد کرده‌اند.

بررسی فعّالیّتهای مکتوب و شخصیّت زنان نویسندة داستانهای تخیّلی نشان می‌دهد که خلّاقیّت آنها با یک «وحدت نامتعارف شخصیّت» توأم است. (هلسون، ۱۹۷۳) پس «نوآوری» یک خصیصة شخصیّتی است که در پیوستاری (از کم تا زیاد) جای می‌گیرد. (میدگلی و داولینگ، ۱۹۷۸) بنابراین، فرد خلّاق از تازگی وظیفه یا تغییر موقعیّت استقبال می‌کند.

در نتیجه، نمره مجموع مؤلّفة هیجان‌پذیری دربرگیرندة برخی ویژگیهای خلّاقانه و پاره‌ای عوامل محدودکننده آن است. از این رو، نمره نهایی مؤلّفه هیجان‌پذیری، ممکن است ضریب تبیین نیرومندی برای خلّاقیّت برخى از نوجوانان تیزهوش به دست ندهد.

شاید تفکیک این خرده مؤلّفه‌ها در قالب دو ابزار، ضریب تبیین نیرومندتر و نیمرخ روشنتری از دامنه هیجانی خلّاقیّت ارایه دهد.

با این حال، بررسی سازه‌های دو ابزار «هیجان‌پذیری برژه» و «سنجش خلّاقیّت» گویای وجود مقارنات قابل ملاحظه‌ای میان هیجان و خلّاقیّت است:

۱) آرامش و تمرکز ذهنی به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت ندهد و افکار بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه ندارد و این امور بی‌اهمیّت هرگز موجب پریشانی‌اش ‌نگردد و وقایع را نیز به سادگی بپذیرد، شرایط را برایفرآیند مهمّ خلّاقیّت یعنی احساس مشکلات (شامل مسائل، شکافهای موجود در اطّلاعات، فقدان مؤلّفه‌های تشکیل‌دهنده و وجود برخی نارساییها) فراهم می‌آورد.

۲) انتقادپذیری از لحاظ هیجانی، با «حدس زدن»، «دسته‌بندی فرضیّه‌ها» و «تجدید نظر احتمالی» به مثابه ویژگیهای خلّاقیّت همراه است.

۳) وجود استدلال استقرایی و قیاسی همراه با قضاوت به عنوان ویژگیهای عامل عمومی هوش و ثبات خُلقی و حالات هیجانی‌ استوار، شرایط را برای «ارزشیابی» و «ارتباط‌دهی» میان نتایج، به مثابة یک مرحلة مهمّ خلّاقیّت، ممکن می‌سازد. (بویژه برای پسران تیزهوش سازمانده پایه دوم راهنمایی)

۴) ممکن به نظر رسیدن انجام کار مورد علاقه، شرایط را برای آزمایش حدسها و فرضیّه‌ها و بازآزمایی آنها، به عنوان ویژگیهای خلّاقیّت فراهم می‌کند.

۵) وجود شرایط هیجانی اندیشیدن برای تغییر چیزهایی که بر وفق مراد فرد نیست، ممکن است به «انعطاف‌پذیری» یعنی استعداد تولید عقاید و یا روشهای بسیار گوناگون، یاری کند.

۶) وجود آرامش روانی برای روبه‌رویی با حوادث غیر منتظره‌ای که رخ می‌دهد یا وظیفه تازه‌ای که پیش می‌آید، ممکن است به تحقّق اصالت یعنی استعداد تولید عقاید بدیع، غیر عادی و تازه، یاری دهد.

این مقارنات قابل ملاحظه می‌تواند به تبیین بیشتر بروز خلّاقیّت در گستره واکنشهای هیجانی کمک کند.

ب) همچنین یافته‌های مجموعه نشان داد خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده بستگی به «عامل عمومی هوش» ندارد.

این دستاورد، هماهنگ با «نظریّه آستانه‌ای» و «چشم‌انداز عاملی» در تیزهوشی و پژوهشهایی است که به استقلال خلّاقیّت از هوش اشاره دارند. (هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳)

«نظریّه آستانه‌ای» دلالت ‌دارد که: «وقتی بهرة هوش پایینتر از حدّ معیّنی است، خلّاقیّت نیز محدود است؛ در حالی که فراتر از این حدّ (بهرة هوش= ۱۲۰-۱۱۵) خلّاقیّت به منزلة بُعدی تقریباً مستقلّ در می‌آید».

محور چشم‌انداز عاملی چنانکه بیان شد، تأکید بر وجود «عامل عمومی» است؛ یعنی هر کنش هوشمندانه مبتنی بر وجود بُعدی است که آن را «هوش عمومی» می‌نامیم.این هوش عمومی می‌تواند متبلور یا جامد باشد.یعنی از ظرفیّتهای بالقوّه برخوردار است یا از محیط آموخته می‌شود.این عامل عمومی، تواناییهای کلامی و تجسّم فضایی را در برمی‌گیرد.مسأله‌ بنیادی در این روی‌آورد، تأکید بر وجود یک «پدیده‌ چندوجهی» است و این امر در سرشت مباحث مربوط به این حوزه نهفته است.

در این چشم‌انداز، نظریّه‌پردازانی نظیر «ترمن»، «گاردنر»، «تاننباوم» و «گانیه» با الهام از دیدگاههای «اسپیرمن» و «کتل» در زمینه هوش، جای می‌گیرند که بر وجود عوامل هوش و انواع تیزهوشی تأکید می‌ورزند و خلّاقیّت فقط یکی از انواع تیزهوشی محسوب می‌شود.به بیان دیگر، افراد خلّاق عموماً از بهره هوشی بالاتر از متوسّط برخوردار هستند؛ امّا هر فرد تیزهوش لزوماً خلّاق نیست.

از سوی دیگر، یافته مزبور با پژوهشهای ذیل و «چشم‌انداز ترکیبی» در تیزهوشی، همگرایی ندارد:

بروز قابل ملاحظه خلّاقیّت در پهنه هوش (اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳) ظهور ظرفیّتهای تفکّر خلّاق (تصویری و کلامی) در گستره هوش کلامی و غیر کلامی در پایه نخست تحصیلی (آلیوتی، ۱۹۷۹) بروز خلّاقیّت بر اساس پدیده چند استعدادی(کاتنا، ۱۹۸۹) بهره‌گیری از ساختار عاملی برای تبیین بروز خلّاقیّت در پهنه هوش(هاتی و راجرز، ۱۹۸۶) تجلّی تفکّر خلّاق (کلامی و غیر کلامی) دانش‌آموزان پایه چهارم تحصیلی در بستر هوش (گولد، ۱۹۷۲) بروز خلّاقیّت در پهنه هوش کلامی (هاسوار، ۱۹۸۰) تجلّی خلّاقیّت دانش‌آموزان پایه دوازدهم در پهنه هوش (فولمان و همکاران، ۱۹۷۳) بروز تفکّر واگرا در بستر هوش (دلاس، ۱۹۷۱) بروز خلّاقیّت در پهنه استعداد (به منزلة هوش خاص) (کلاپهام، ۲۰۰۴) ضرورت وجود هوش مانند کنجکاوی برای خلّاقیّت (دی و لانجوین، ۱۹۶۹) و اینکه بر پایه «مفهوم سه وجهی»، خلّاقیّت بر یک پایه هوشی قرار دارد. (اشترنبرگ، ۱۹۸۹)

بر اساس «روی‌آورد ترکیبی»، خلّاقیّت و هوش هر دو از ویژگیهای تیزهوشی‌اند. (ناگلیری و کافمان، ۲۰۰۱) نظریّه‌های «گیلفورد»، «تورنس»، «ترفینگر»، «مانکس»، «اشترنبرگ» و «رنزولی» که بر وجود خلّاقیّت به مثابه یک مؤلّفه لازم و بنیادین برای تیزهوشی تأکید می‌ورزند و به زعم آنها خلّاقیّت و هوش مؤلّفه‌های مکمّل فعّالیّت شناختی به شمار می‌آیند، در این چشم‌انداز جای می‌گیرند.

ناسازگاری پژوهشها با یکدیگر و تعارض میان دو چشم‌انداز تیزهوشی، با توجّه به یافته کلّی این مجموعه، ممکن است با لحاظ عوامل تعدیلی نظیر سنّ، جنسیّت و بهره هوشی برطرف شود؛ چنانکه در ادامة بحث ذکر خواهد شد.

استقلال خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده از عامل عمومی هوش ممکن است به ابزار پژوهش بستگی داشته باشد:

می‌دانیم که تأکید زیربنایی «آزمون هوش فرهنگ زدوده کتل»، بر وجود «عامل عمومى هوش» است و خلّاقیّت به مثابة «عامل اختصاصی» قلمداد می‌شود. در چشم انداز عاملى تیزهوشى نیز که بر اساس چنین روی‌آوردی پی‌ریزی شده، همه افراد تیزهوش، خلّاق نیستند؛ بلکه خلّاقیّت فقط یکی از انواع تیزهوشی محسوب می‌شود. لذا ابزارهایی که بر پایه این روی‌آورد پدید آمده‌اند نیز به طور طبیعی استقلال خلّاقیّت را از تیزهوشی نشان می‌دهند.

علاوه بر آن، استقلال خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده از عامل عمومی هوش، بدین معناست که خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش (با میانگین بهره هوشی ۱۳۷) از نوسانهای بهره هوشی در دامنه ۱۱۵ تا ۱۸۰، پیروی نمی‌کند. به نظر می‌رسد وجود حدّ اقلی از بهره هوشی (یعنی ۱۱۵) برای بروز خلّاقیّت کفایت می‌کند؛ به ویژه آن که هماهنگی و تجانس «اصالت عقیدتی» تیزهوشان در اندیشه واگرا بیشتر از افراد متوسّط از لحاظ هوشی است. (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۵) همچنین در حالی که اندیشه واگرا و عملکرد خلّاقانه در تیزهوشان از همبستگی متوسّطی برخوردار است، در میان افراد متوسّط از لحاظ هوشی، این دو متغیّر از یکدیگر مستقلّ هستند. (رانکو، ۱۹۸۶)

از این رو، در دامنه ۱۱۵ تا ۱۸۰، این گونه نیست که لزوماً هوش برجسته‌تر، سبب بروز عالیتر خلّاقیّت شود و یا آن که هوش نازلتر، بالضّروره باعث ظهور کمرنگ خلّاقیّت گردد.

بنابراین «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش (با میانگین بهره هوشی ۱۳۷) را تشکیل می‌دهد و این بروز از نوسانهای بهره هوشی در دامنة ۱۱۵ تا ۱۸۰، تبعیّت نمی‌کند.

ج) بررسی بروز خلّاقیّت در گستره واکنشهای هیجانی و پهنه هوش نشان می‌دهد که به طور کلّی هم در میان پسران و هم در میان دختران واکنشهای هیجانی بهترین پیش‌بین برای خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده است؛ یعنی «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» مانع خلّاقیت هم پسران و هم دختران نوجوان تیزهوش سازمانده می‌شود.

با توجّه به پیشینه فقط دو مطالعه در دست است که به کاوشهای افتراقی جنسیّتی خلّاقیّت اشاره دارد:

بررسی ویژگیهای شخصیّت خلّاق در میان دانش‌آموزان باهوش پایه‌های اوّل و دوم دبیرستان نشان داد که پسران خلّاق در مقایسه با دختران خلّاق گرایش بیشتری به «برونگردی» و«مهارکردن اراده» نشان دادند؛ حال آنکه دختران خلّاق گرایش بیشتری به «ادواری‌خویی»، «ادواری‌خویی متهوّرانه»، «حسّاسیّت هیجانی»، «گسیخته‌خویی پارانویاگونه» و «ماجراجویی» داشتند. (سورکی، ۱۳۷۶)

چنانکه ذکر شد، نتایج این مطالعه صرفاً به مقایسة ویژگیهای شخصیّتی میان دختران و پسران و فقط به دو سنّ چهارده و پانزده سالگی محدود شده است و ربطی به واکنشهای هیجانی ندارد. علاوه بر آن، شامل دانش آموزان باهوش یازده تا سیزده ساله نمی‌شود.

مطالعه دوم نیز گویای آن است نوجوانانی که تجربه بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس و اضطراب دارند، بدون تفاوت جنسیّتی، نمرات کمتری در خلّاقیّت به دست می‌آورند. (دنسبای و مارینلّی، ۱۹۹۹) این مطالعه نیز بدون توجّه به هوش نوجوانان انجام گردیده است.

از این رو، نتایج هیچ یک از دو مطالعه، در راستای یافته این مجموعه نیست. لذا، این یافته از لحاظ بررسی مقایسه‌ای بروز خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش (با دامنه بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۸۰) در گسترة واکنشهای هیجانی و هوش، دستاوردی تازه محسوب می‌شود.

امّا در هر دو جنسیّت، خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش، فرآیندی مستقلّ از هوش است.

این یافته‌، هماهنگ با «نظریّه آستانه‌ای» و «چشم‌انداز عاملی» در تیزهوشی و پژوهشهایی است که به استقلال خلّاقیّت از هوش (بدون تفاوت جنسیّتی) اشاره دارند. (هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳) چنانکه پیش از این در بند الف ذکر گردید.

یافته مزبور در برابر این پژوهش قرار می‌گیرد: در یک مطالعه طولی در مورد خلّاقیّت تیزهوشان (پایه‌های تحصیلی هشتم تا دوازدهم با بهره هوشی ۱۳۰ به بالا) نشان داد که تغییرات در بهره هوشی و خلّاقیّت در میان دختران بیش از پسران است. (هال، ۱۹۸۵)

د) بررسی تفصیلی بروز خلّاقیّت در گستره واکنشهای هیجانی و پهنه هوش، در سطوح بهره هوشی و پایه‌های تحصیلی، نشان می‌دهد که شباهتها و تفاوتهایی قابل ملاحظه میان دختران و پسران وجود دارد:

شباهتهای میان پسران و دختران تیزهوش سازمانده شامل این نکات می‌شود:

در یازده سالگی، بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلاّقیّت، فرآیندی مستقلّ از «احساس بدبختی، حالت پریشانی و اضطراب» است و این بروز، تابع نوسانهای بهره هوشی در دامنه ۱۱۵ تا ۱۸۰، نیست.

در دوازده سالگی، «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت را تشکیل می‌دهد.

در دامنه بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰، بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت، فرآیندی مستقلّ از«احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» است و نیز تابع نوسانهای بهره هوشی نیست.

در دامنه بهره هوشی ۱۳۴ تا ۱۳۶، «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت را تشکیل می‌دهد.

در دامنه بهره هوشی ۱۳۴ تا ۱۴۸، بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت، فرآیندی مستقلّ از نوسانهای بهره هوشی است.

در دامنه بهره هوشی ۱۵۲ تا ۱۷۰، بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت، فرآیندی مستقلّ از «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» است.

تفاوتهای میان پسران و دختران تیزهوش، به نکات ذیل مربوط می‌شود:

در دوازده سالگی «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت پسران تیزهوش بستگی به «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» دارد و تابع نوسانهای بهره هوشی است. بنابراین خلّاقیت پسران بستگی به واکنشهای هیجانی و هوش دارد؛ حال آن که خلّاقیت دختران تیزهوش فقط وابسته به واکنشهای هیجانی است.

در سیزده‌سالگی، «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت پسران تیزهوش (بر خلاف دختران تیزهوش) بستگی به «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» دارد.

در چهارده و پانزده‌سالگی و نیز دامنه‌های بهره هوشی ۱۳۱ تا ۱۳۳ و ۱۴۳ تا ۱۴۴، «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت دختران (بر خلاف پسران) بستگی به «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» دارد.

در طیف بهره هوشی ۱۵۲ تا ۱۷۰، «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت پسران (بر خلاف دختران) بستگی به نوسانهای بهرة هوشی دارد.

نوسانهای بهره هوشی در دامنة ۱۱۵ تا ۱۷۰، هیچ کمکی به بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت دختران نمی‌کند؛ بلکه حتّی عامل عمومی هوش در طیف بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۲۸ از خلّاقیّت دختران می‌کاهد؛ حال آنکه بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت پسران در طیف بهره هوشی ۱۵۲ تا ۱۸۰ تابع نوسانهای بهره هوشی است.

پس نتایج پژوهشی ذیل، به پسران تیزهوش در پایه‌های دوم و سوم راهنمایی و در طیف بهره هوشی ۱۳۴تا ۱۴۲ و دختران تیزهوش در پایه‌های دوم راهنمایی و اوّل و دوم دبیرستان و در گستره بهرة هوشی ۱۳۱ تا ۱۴۴ مربوط می‌شود:

همراهی میان «بیان کامل» و خلّاقیّت (پارنز، ۱۹۷۱؛ هافمان و هاوزر، ۱۹۹۴؛ ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲)، همراهی میان شوخ طبعی (به مثابة یکی از مصادیق بروز سادة هیجان) و خلّاقیّت (منصور، ۱۳۷۲؛ لوین و ردلیچ، ۱۹۵۵؛ بهرنز، ۱۹۷۴؛ برودزینسکی و رابین، ۱۹۷۶؛ زیو، ۱۹۷۶؛ شیبلز، ۱۹۷۹؛ زیو، ۱۹۸۴؛ ماردوک و گانیم، ۱۹۹۳؛ ویلارد، ۲۰۰۶) وجود سطح بالایی از «هماهنگی هیجانی» در فرد خلّاق هنگام مقابله با موانع شناختی(رادفورد، ۲۰۰۴) همراهی نمرات بالا در اندیشه واگرا با اضطراب اندک (شریفی، ۱۳۸۳؛ وایت، ۱۹۶۸) همبستگی معکوس تنهایی با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) نمرات کمتر نوجوانان (بدون تفاوت جنسیّتی) در خلّاقیّت که دارای تجربه بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس و اضطراب هستند(دنسبای و مارینلّی، ۱۹۹۹)، استلزام خلّاقیّت به منزلة یک ظرفیّت انسانی، برای وجود سلامتی و بهداشت روانی(پارنز، ۱۹۷۱؛ لاسونن، ۱۹۹۷) و گسترش بهتر خلّاقیّت با وجود بهداشت روانی. (شوبرت و بیوندی، ۱۹۷۷)

از سوی دیگر، پژوهشهایی که بر بروز خلّاقیّت در بستر برخی نارساییهای هیجانی، اشاره می‌کنند، ممکن است به پسران تیزهوش پایه‌های اوّل راهنمایی و اوّل و دوم دبیرستان و در سطوح بهره هوشی ۱۱۵تا۱۳۳ و ۱۴۳تا ۱۸۰ و دختران تیزهوش پایه‌های اوّل و سوم راهنمایی و در سطوح بهره هوشی ۱۱۵تا۱۲۸ و ۱۴۷تا ۱۷۰ مربوط ‌شود. از آن رو که واکنشهای هیجانی مانع خلّاقیّت نوجوانان مزبور نیست؛ از جمله:

پیوند میان «دلتنگی» با خلّاقیّت(شوبرت، ۱۹۷۷) وجود افسردگی در حیطة هیجانی خلّاقیّت(والکر و همکاران، ۱۹۹۵) همبستگی «تنهایی» با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) افزایش خلّاقیّت از طریق حالات خلقی انتهایی (ریچاردز و کینی، ۱۹۹۰؛ جکسون، ۲۰۰۱) وجود برخی نارساییهای روان‌آزردگی در حیطة مسائل هیجانی خلّاقیّت (والکر و همکاران، ۱۹۹۵؛ گلاد، ۱۹۹۷) بروز «اختلالات روان‌تنی(سندبلوم، ۱۹۹۷) بهره‌گیری از «تنیدگی» و «اضطراب» برای خلّاقیّت(اسمیت و کارلسون، ۱۹۸۷) وجود «تنیدگی هیجانی» در افراد خلّاق(نمیرو، ۱۹۹۷؛ اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ هینتون، ۱۹۷۱؛ ماگیاری بک، ۱۹۸۸؛ کاپلان، ۱۹۹۰) استقلال خلّاقیّت از بیماری روانی(پوره و ویتمن، ۱۹۹۳-۱۹۹۴) استقلال خلّاقیت از روان‌گسیختگی (گلیکسوهن وهمکاران، ۲۰۰۰-۲۰۰۱) همراهی خلّاقیّت با حالات خشم و طغیان(دایاموند، ۱۹۹۶) حالات هیجانی و برانگیختگیهای شدید ناشی از کشاکشهای درونی به منزلة یک «روحیّة تخریب» همراه با «خود» در حال انفجار که نویدبخش برآیند خلّاقانه است(ردفیرن و استور، ۱۹۹۲) وجود همانندیها و ناهمانندیهای میان خلّاقیّت و جنبه‌های مرضی(آیسنک، ۱۹۸۳) ارتباط حالات روان‌گسستگی و خلّاقیّت(بچتولد، ۱۹۸۰) و ارتباط تجربة «روان‌گسیختگی» با خلّاقیّت. (سیمونتون، ۱۹۹۹؛ جکسون، ۲۰۰۱؛ اوجیلوی، ۲۰۰۰-۲۰۰۱)

نظریّات موجود تیزهوشی، خلّاقیّت و هیجان در تبیین تفاوتهای جنسیّتی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره واکنشهای هیجانی و هوش تحلیلی، دچار محدودیّت هستند.

در این میان، روی‌آوردهای تحوّلی از جمله «نظام تحوّلی پیاژه» کمک بیشتری به تبیین دستاوردها می‌کنند:

تفاوت تحوّلی بروز خلّاقیّت دختران و پسران تیزهوش سازمانده در بستر هیجان، از دوازده سالگی آغاز می‌شود؛ هنگامی که واکنشهای هیجانی در کنار هوش به تبیین بروز خلّاقیّت پسران یاری می‌دهد. حال آنکه در میان دختران این گونه نیست؛ بلکه واکنشهای هیجانی به تنهایی تبیین کننده بروز خلّاقیّت است. بروز خلّاقیّت پسران تیزهوش سازمانده دوازده ساله مستلزم وجود هیجانهای خوشایند و ظرفیّتهای هوشی است تا وهله تهیّه دوره عملیات عینی، به شایستگی طیّ شود. افزون بر آن، مقارناتی میان ابزارهای واکنشهای هیجانی، هوش و خلّاقیّت وجود دارند که ممکن است به تبیین هرچه بیشتر بروز خلّاقیّت پسران تیزهوش دوازده ساله در گستره واکنشهای هیجانی و هوش کمک کنند.

۱) وجود استدلال استقرایی و قیاسی همراه با قضاوت به عنوان ویژگیهای عامل عمومی هوش و ثبات خُلقی و حالات هیجانی‌ استوار، شرایط را برای «ارزشیابی» و «ارتباط‌دهی» میان نتایج، به مثابه یک مرحله مهمّ خلّاقیّت، ممکن می‌سازد.

۲) آرامش و تمرکز ذهنی به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت ندهد و افکار بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه ندارد و این امور بی‌اهمیّت هرگز موجب پریشانی‌اش ‌نگردد و وقایع را نیز به سادگی بپذیرد، شرایط را برایسرعت و دقّت ادراک، به منزلة یکی از ویژگیهای عامل عمومی هوش و فرآیند مهمّ خلّاقیّت یعنی احساس مشکلات (شامل مسائل، شکافهای موجود در اطّلاعات، فقدان مؤلّفه‌های تشکیل‌دهنده و وجود برخی نارساییها) فراهم می‌آورد.

۳) سیّالی کلامی و اندیشه به عنوان یکی از ویژگیهای هوش، با سیّالی یعنی استعداد تولید عقاید فراوان، به مثابه یک مرحلة مهمّ خلّاقیّت، همراستاست.

۴) انتقادپذیری از لحاظ هیجانی، با «حدس زدن»، «دسته‌بندی فرضیّه‌ها» و «تجدید نظر احتمالی» به مثابه ویژگیهای خلّاقیّت همراه است.

۵) ممکن به نظر رسیدن انجام کار مورد علاقه، شرایط را برای آزمایش حدسها و فرضیّه‌ها و بازآزمایی آنها، به عنوان ویژگیهای خلّاقیّت فراهم می‌کند.

۶) وجود شرایط هیجانی اندیشیدن برای تغییر چیزهایی که بر وفق مراد فرد نیست، ممکن است به «انعطاف پذیری» یعنی استعداد تولید عقاید و یا روشهای گوناگون، یاری کند.

۷) وجود آرامش روانی برای روبه‌رویی با حوادث غیر منتظره‌ای که رخ می‌دهد یا وظیفه تازه‌ای که پیش می‌آید، ممکن است به تحقّق اصالت یعنی استعداد تولید عقاید بدیع، غیر عادی و تازه، یاری دهد.

به نظر می‌رسد بروز خلّاقیّت پسران تیزهوش دوازده ساله علاوه بر استواری هیجانی، بیش از دیگران نیازمند رابطه تعقّلی کردن امور در سطح عاطفی و ورود به فکر انتزاعی، برای «از نوسازی دنیا» است؛ به عبارت دیگر، این پسران تیزهوش برای بروز خلّاقیّتشان، به وجود ظرفیّتهای هوشی کافی در کنار استواری هیجانی برای شکل‌گیری وهله تهیّه دورة عملیات انتزاعی و سازش‌یافتگی خود با مقتضیات ابتدای این دوره نیاز دارند. این ظرفیّتها، شرایط خاصّی را برای پذیرش ممکن در کنار واقعیّت و استنتاج بر پایة فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقراء فراهم می‌آورند تا وهلة تهیّه به شایستگی تحقّق یابد.

ممکن است پسران تیزهوش سازمانده دوازده ساله به ویژه در طیف بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰ برای بروز خلّاقیّت خود، به وجود ظرفیّتهای هوشی برای طیّ شایسته وهله تهیّه، نیاز بیشتری داشته باشند. سازش‌یافتگی با وهله تهیّه برای بروز خلّاقیّت در چنین شرایطی از بهره هوشی، بیش از هیجانهای خوشایند به وجود ظرفیّتهای هوشی احتیاج دارد. هیجانهای ناخوشایند برای ظهور خلّاقیّت پسران تیزهوش دوازده‌ساله در طیف بهرة هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰، علی رغم دشواریهای مربوط به وهله تهیّه و یا حتّی وجود مسایل مرتبط با هویّت‌یابی ممکن است مانعی ایجاد نکند.

به نظر می‌رسد پسران هنوز در سیزده سالگی، حتّی با شدّت بیشتری با دشواریهای مربوط به وهلة تهیّه دورة عملیات انتزاعی رویارویند و این امر ممکن است به میانگین بهره هوشی این پسران مربوط باشد؛ زیرا این سطح از بهره هوشی(۱۳۷) مقتضی بروز خلّاقیّت در بستر واکنشهای هیجانی است؛ حال آن که خلّاقیّت دختران تیزهوش سازمانده سیزده‌ساله (علی رغم سطح بهرة هوشی مقتضی وجود همبستگی یعنی ۱۳۳) فرآیندی مستقلّ از واکنشهای هیجانی است.

ممکن است پسران تیزهوش سازمانده برای بروز خلّاقیّتشان، به استواری هیجانی طولانی‌تر و دختران تیزهوش سازمانده به استواری هیجانی کوتاه مدّت‌تری برای شکل‌گیری وهله تهیّه دوره عملیات انتزاعی و سازش‌یافتگی خود با این وهله نیازمند باشند؛ بنابراین، استقلال خلّاقیّت دختران تیزهوش سازمانده سیزده ساله از واکنشهای هیجانی (علی رغم سطح بهره هوشی ۱۳۳ که مقتضی وجود همبستگی است)، ممکن است به این معنا باشد که دختران سریعتر از پسران وهله تهیّه دورة عملیات انتزاعی را طیّ می‌کنند.

به نظر می‌رسد دشواریهای مربوط به سازش‌یافتگی با مقتضیات وهله تهیّه دوره عملیات انتزاعی برای بروز خلّاقیّت پسران سیزده ساله دارای بهره هوشی ۱۳۸ تا ۱۴۰، بسیار جدّی‌تر باشد.

پس از مرحلة احراز هویّت، نوجوانی که به کسب هویّت خویش نایل آمده، می‌کوشد که آن‌ را در مقابل دیگران تقویت نماید.لذا برای صمیمیّت و سرمایه‌گذاری در این راه آماده است؛ بدون آنکه خطر مستحیل شدن در دیگری در کار باشد. (منصور و دادستان، ۱۳۷۱) ممکن است این کسب هویّت توأم با تعادل‌یافتگی عملیات انتزاعی مقارن با ۱۴-۱۵ سالگی باشد.در ۱۴-۱۵ سالگی همهٔ روان‌بنه‌های عملیاتی انتزاعی به صورت یکپارچه در می‌آیند و همراه و هماهنگ می‌گردند و یک شبکه را تشکیل می‌دهند.

در این سطح، آخرین حدّ تکمیل ساختمانهای ذهنی تحقّق می‌یابد و به مرتبة تعادل خود می‌رسد. (منصور و دادستان، ۱۳۷۴؛ منصور، ۱۳۸۵) شکل‌گیری چنین شرایطی با تحوّل «خودمیان‌بینی» هماهنگی دارد: گسترش بی نهایت تفکّر که به دلیل ظهور ابزار جدید یعنی «منطق قضایا»، امکانپذیر گشته است، در وهلة نخست به عدم تمایز بین این توانایی تازه و غیر قابل پیش‌بینی که «من» در خود کشف کرده است و جهان کلّی که موضوع این تفکّر است (یا به بیانی دیگر، فقدان تمایز بین واقعیّت شخصی و واقعیّت عینی) منجر می‌گردد.

از سوی دیگر «میان‌واگرایی» به نوجوان اجازه می‌دهد از بی‌تمایزی نسبی نخستین بگریزد و از این بحران آرمانی‌نگری شفا یابد و دوباره به واقعیّت بازگردد. (منصور و دادستان، ۱۳۷۱؛ پیاژه، ۱۳۷۵؛ منصور، ۱۳۸۵)

در واقع یک حرکت رفت و برگشت تحوّلی با تکیه نسبی بر واقعیّات محدود از سویی به مثابة جلوه‌ای از«میان‌واگرایی» و فکر به آنچه در سطح ممکن پذیرفته می‌شود، به منزله بروزی از «خودمیان بینی»، ویژگی نوجوانی را تشکیل می‌دهد.بنابراین به ویژه برای پسران تیزهوش سازمانده در ۱۴تا۱۵ سالگى، تعادل‌یافتگى روان‌بنه‌هاى عملیات انتزاعى، محرز است.وجود شبکه‌ای هماهنگ از همه روان‌بنه‌های عملیات انتزاعی با تحقّق آخرین حدّ تکمیل ساختهای ذهنی برای پسران تیزهوش ۱۴تا۱۵ ساله همراه با احراز هویّت و «خودمیان‌بینی» ویژه دوره عملیات انتزاعی و «میان‌واگرایی» خاصّی که به نوجوان اجازه می‌دهد به واقعیّت بازگردد، استوارتر از آن است که خلّاقیّت دچار آسیب‌پذیری هیجانی شود.

لذا در این سنین، خلّاقیّت مستقلّ از واکنشهای هیجانی است.این امر ربطی به میانگین بهره هوشی پسران مزبور ندارد؛ زیرا این سطح از بهره هوشی (۱۴۱) مقتضی وجود همبستگی خلّاقیّت با واکنشهای هیجانی است.

بنابراین بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابة خلّاقیّت، در میان پسران تیزهوش سازمانده در ۱۴تا ۱۵ سالگی، فرآیندی مستقلّ از «احساس بدبختی، حالت پریشانی و اضطراب» است و این بروز تابع نوسانهای بهره هوشی در دامنه ۱۱۹تا۱۷۰ نیست.

در یازده سالگی نیز تعادل‌یافتگى همة روان‌بنه‌های عملیات عینی، یک ویژگی تحوّلی را تشکیل می‌دهد و در آن جا نیز با استقلال خلّاقیّت پسران تیزهوش سازمانده از واکنشهای هیجانی روبه‌روییم. از این رو، ممکن است استنباط کرد هرجا تعادل‌یافتگی تحوّلی وجود دارد، خلّاقیّت پسران تیزهوش سازمانده فرآیندی مستقلّ از آسیب‌پذیری هیجانی است.

امّا وجود همبستگى خلّاقیّت دختران تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی در ۱۴تا۱۵ سالگی ممکن است به نکات ذیل مرتبط باشد:

۱) محتمل است تأخیری تحوّلى (برای جامعة دختران تیزهوش سازمانده) وجود داشته باشد که به تعادل‌یافتگی و هماهنگى روان‌بنه‌های عملیات انتزاعی در این سنین منجر نشده است.

۲) اگر تعادل‌یافتگی و هماهنگى روان‌بنه‌های عملیات انتزاعی حاصل شده، ممکن است نارساییهایى از حیث هویّت‌یابی وجود داشته باشد.

۳) ممکن است به مقتضیات بهرة هوشی آنها (یعنی بهره هوشی ۱۳۸) بستگی داشته باشد که اقتضای بروز خلّاقیّت را در بستر واکنشهای هیجانی می‌کند؛ اگر این دختران دارای بهره هوشی بیش از ۱۴۷ بودند، ممکن بود خلّاقیّت آنها مستقلّ از واکنشهای هیجانی می‌شد.

یکایک این شرایط ممکن است سبب آسیب‌پذیری خلّاقیّت دختران تیزهوش سازمانده از هیجانهای ناخوشایند‌ شود.

به نظر می‌رسد دشواریهای مربوط به سازش‌یافتگی با مقتضیات وهله تعادل عملیات انتزاعی، برای بروز خلّاقیّت دختران چهارده و پانزده ساله دارای بهره هوشی ۱۳۸ تا ۱۴۰، بسیار جدّی‌تر باشد.

بنابراین بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» در میان دختران تیزهوش ۱۴تا ۱۵ ساله (به ویژه در طیف بهره هوشى ۱۳۸ تا ۱۴۰)، در بستر «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» رخ می‌دهد.

شاید استقلال خلّاقیّت پسران تیزهوش سازمانده از هوش به وهله تعادل‌یافتگی دوره عملیات عینی (یازده سالگی) بستگی داشته باشد؛ امّا بروز خلّاقیّت پسران تیزهوش دوازده ساله در وهله تهیّه دوره عملیات صوری در پهنه هوش رخ می‌دهد.

به نظر می‌رسد استقلال خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده از هوش به وهله‌های تعادل‌یافتگی دو دوره بستگی داشته باشد؛ علاوه بر آن، خلّاقیّت دختران تیزهوش سازمانده در دوازده سالگی (به مثابة وهلة تهیّة دورة عملیات انتزاعی) نیز مستقلّ از هوش است؛ حال آنکه خلّاقیّت پسران تیزهوش دوازده ساله بستگی به عامل عمومی هوش دارد. این امر نمی‌تواند با سطح بهره هوشی پسران در این سنّ مرتبط باشد؛ زیرا میانگین بهره هوشی (۱۴۵) اقتضای استقلال خلّاقیّت را از هوش می‌کند.

بنابراین، «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابة خلّاقیّت هم پسران تیزهوش (با میانگین بهرة هوشی ۱۳۹) و هم دختران تیزهوش (با میانگین بهرة هوشی ۱۳۷) می‌شود و این بروز، تابع نوسانهای بهرة هوشی در دامنة ۱۱۵ تا ۱۸۰، نیست؛ ضمن آنکه تفاوتهایی قابل ملاحظه میان دختران و پسران از حیث سطوح بهرة هوشی و پایه‌های تحصیلی، وجود دارد.

ه) بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره هیجان نشان می‌دهد که در یازده سالگی واکنشهای هیجانی، پیش‌بینی‌کننده خلّاقیّت نیست؛ امّا در دوازده تا پانزده سالگی، خلّاقیّت را پیش‌بینی می‌کند؛ یعنی «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب»، مانع «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» نوجوانان تیزهوش سازمانده یازده ساله نمی‌شود؛ حال آنکه خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش دوازده تا پانزده ساله در بستر «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» رخ می‌دهد.

بر اساس پیشینه، مطالعه‌ای وجود ندارد که به بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره واکنشهای هیجانی پرداخته باشد. بنابراین، یافته‌های مجموعه در این زمینه از تازگی برخوردار است.

ممکن است با مسامحه، نتایج پژوهشی ذیل را به نوجوانان تیزهوش سازمانده دوازده تا پانزده ساله اسناد دهیم:

همراهی میان «بیان کامل» و خلّاقیّت (پارنز، ۱۹۷۱؛ هافمان و هاوزر، ۱۹۹۴؛ ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲) همراهی میان شوخ طبعی (به مثابة یکی از مصادیق بروز سادة هیجان) و خلّاقیّت (منصور، ۱۳۷۲؛ لوین و ردلیچ، ۱۹۵۵؛ بهرنز، ۱۹۷۴؛ برودزینسکی و رابین، ۱۹۷۶؛ زیو، ۱۹۷۶؛ شیبلز، ۱۹۷۹؛ زیو، ۱۹۸۴؛ ماردوک و گانیم، ۱۹۹۳؛ ویلارد، ۲۰۰۶) وجود سطح بالایی از «هماهنگی هیجانی» در فرد خلّاق هنگام مقابله با موانع شناختی(رادفورد، ۲۰۰۴) همراهی نمرات بالا در اندیشة واگرا با اضطراب اندک (شریفی، ۱۳۸۳؛ وایت، ۱۹۶۸) همبستگی معکوس تنهایی با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) نمرات کمتر نوجوانان (بدون تفاوت جنسیّتی) در خلّاقیّت که دارای تجربة بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس و اضطراب هستند(دنسبای و مارینلّی، ۱۹۹۹) استلزام خلّاقیّت به منزلة یک ظرفیّت انسانی، برای وجود سلامتی و بهداشت روانی(پارنز، ۱۹۷۱؛ لاسونن، ۱۹۹۷) و گسترش بهتر خلّاقیّت با وجود بهداشت روانی. (شوبرت و بیوندی، ۱۹۷۷)

از سوی دیگر نیز بنا بر تسامح، ممکن است پژوهشهایی که بر بروز خلّاقیّت در بستر برخی نارساییهای هیجانی، اشاره می‌کنند، به نوجوانان تیزهوش سازمانده یازده ساله مرتبط دانیم. از آن رو که واکنشهای هیجانی مانع خلّاقیّت این نوجوانان نیست:

پیوند میان «دلتنگی» با خلّاقیّت(شوبرت، ۱۹۷۷) وجود افسردگی در حیطة هیجانی خلّاقیّت(والکر و همکاران، ۱۹۹۵) همبستگی «تنهایی» با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) افزایش خلّاقیّت از طریق حالات خلقی انتهایی (ریچاردز و کینی، ۱۹۹۰؛ جکسون، ۲۰۰۱) وجود برخی نارساییهای روان‌آزردگی در حیطة مسائل هیجانی خلّاقیّت(والکر و همکاران، ۱۹۹۵؛ گلاد، ۱۹۹۷) بروز «اختلالات روان‌تنی»(سندبلوم، ۱۹۹۷) بهره‌گیری از «تنیدگی» و «اضطراب» برای خلّاقیّت(اسمیت و کارلسون، ۱۹۸۷) وجود «تنیدگی هیجانی» در افراد خلّاق(نمیرو، ۱۹۹۷؛ اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ هینتون، ۱۹۷۱؛ ماگیاری بک، ۱۹۸۸؛ کاپلان، ۱۹۹۰) استقلال خلّاقیت از بیماری روانی(پوره و ویتمن، ۱۹۹۳-۱۹۹۴) استقلال خلّاقیت از روان‌گسیختگی (گلیکسوهن وهمکاران، ۲۰۰۰-۲۰۰۱) همراهی خلّاقیّت با حالات خشم و طغیان(دایاموند، ۱۹۹۶) حالات هیجانی و برانگیختگیهای شدید ناشی از کشاکشهای درونی به منزلة یک «روحیّة تخریب» همراه با «خود» در حال انفجار که نویدبخش برآیند خلّاقانه است. (ردفیرن و استور، ۱۹۹۲)

بی‌تردید با بهره‌گیری از دیدگاههای تحوّلی، می‌توان تبیین شایسته‌تری از دستاوردهای مزبور به دست داد.

سنین ۹ تا ۱۱ سالگی با هماهنگی و یکپارچگی عملیات و تشکیل ساخت کلّی، ممکن است یک نقطة عطف در تحوّل خلّاقیّت محسوب شود.سنّ یازده‌سالگی در واقع اوج تعادل‌‌یافتگی دورة عملیات عینی است.امّا همچنان پیش از دوازده‌سالگی، کودک نسبت به منطق قضایا بیگانه است.از دوازده سالگی (با آغاز دورة عملیات انتزاعی) به بعد، ساخت جدیدی با ظهور یک ردیف روان‌بنه‌های عملیاتی جدید تشکیل می‌گردد؛ در این دوره، پذیرش ممکن در کنار واقعیّت آغاز می‌شود؛ یعنی تنها بر واقعیّات محدود تکیه نمی‌کند؛ بلکه به آنچه در سطح ممکن نیز هست، فکر می‌کند.

افزون بر آن، استنتاج بر پایة فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقراء نیز به استواری هر چه بیشتر استدلال علمی یاری می‌دهد.تناوب شکّ و سازندگی در این دوره، علامت ظهور استعدادهای جدید استدلالی و ترکیبات ذهنی است که نوجوان را قادر می‌سازند که از شناخت ظاهری اشیاء فراتر رود و پدیدآیی و قوانین حاکم بر آنها را دریابد.به عبارت دیگر، نوجوان از وهله‌ای می‌گذرد که در خلال آن در عمل بر اساس فکر و امکان جدیدی که به وی داده شده، جوشش و جهش خاصّی در فکرش پدید می‌آید که می‌خواهد اصلاحاتی بکند و همه چیز را تازه کند و از نو بسازد؛ رؤیای آینده‌ای پیروزمند را در سر می‌پروراند؛ حالتی تمام نشدنی و بی‌انتها در خود حسّ می‌کند؛ توانایی نامحدودی به فکر خود نسبت می‌دهد؛ به عبارتی، احساسی پدید می‌آید که او خود را برای انجام فعّالیّتهای اصلاح‌گرانه، نیرومند می‌یابد.

او معتقد است که هر کاری را می‌تواند انجام دهد و سرانجام ایجاد دگرگونی در جهان بر اساس فکر را به منزلة یک عمل واقعی تغییردهندة واقعیّت به خودی خود در نظر می‌گیرد.

نوجوان دو جنبه روانی در روی‌آورد نسبت به تغییرات زیست شناختی، بروز می‌دهد: تعقّلی کردن امور در سطح عاطفی و ورود به فکر انتزاعی در سطح شناختی.هدف تعقّلی کردن، جابه جا کردن یک سلسله از تضادّها و تعارضهای درون روانی (که عاطفی هستند) در سطح منطقی و شناختی است.در وهلة ورود به فکر انتزاعی یا منطقی-ریاضی به مثابة یک فرآیند واقعی تحوّل بر جدایی قطعی تفکّر از هر تکیه‌گاه و بر بازگشت‌پذیری کامل آن و مخصوصاً بر مداخلة انتزاع تفکّری یا در جریان تفکّر در یک سطح فراسوی فکر صحّه ‌گذارده می‌شود؛ یعنی سطحی که به فکر اجازه می‌دهد به خود بیندیشد. (منصور، ۱۳۸۰ص۱۶۵-۱۶۶) بنابراین نوجوان قبل از هر چیزی در جست و جوی هویّت خویشتن است.

الگوهایی کاوش می‌شوند که به خودپیروی و فردیّت جویی منجر ‌گردند.در مرحلة احراز هویّت (در برابر پراکندگی نقش) به زعم «اریکسن»، نوجوان همة اکتسابات قبلی شامل دلبستگیهای هیجانی، استقلال، ابتکارات و تحقّقهای خود را دوباره به میدان می‌آورد و در جست و جوی من یا هویّت خویش است.او سعی می‌کند که عناصر پراکنده و متفرّق شخصیّت خود را با همدیگر مرتبط سازد و تعارضهای قبلی را از نو تجربه کند.

فرد به تعبیر «والن» در نوجوانی ملغمه‌ای بسیار درهم از خود و دیگران را کشف می‌کند و می‌خواهد برای بازیابی خویش، دیگران را طرد کند.مفهوم هویّت در نوجوانی دو چهره دارد: خودسنجی و توصیف مراجع ارزشمند.نوجوان در رسیدن به «تصوّر از خود» ممکن است از سه شیوه استفاده کند: تغییر جامعه برای انطباق با خود، تغییر خویشتن برای سازش با نظام و یافتن مکانی خاصّ در جامعه برای تحقّق خود. (منصور و دادستان، ۱۳۷۱) در واقع بلوغ، پایداری آنچه را که اندک اندک پایدار شده بود، بر هم می‌زند.

افرادی که برای خود قدر و منزلت ناچیزی قایلند، مفهوم ناپایداری از خود دارند.از این رو، نسبت به انتقاد، خود را حسّاستر نشان می‌دهند.اغلب اتفاق می‌افتد که نوجوان به یک ساخت‌دهی پایدار شخصیّت نایل نمی‌گردد و در نتیجه با فکر پراکندگی وجود خود به سر می‌برد.حالت دوسوگرایی در نوجوانی، ترجمان عدم تعادل روانی و نوسانات بین قطبهای افراطی، پیش از مرحلة توحیدیافتگی و بازگشت به تعادل در سطح جدید است.

یک احساس کلّی عدم توافق و اضطراب بر زمینة اعمال، اشخاص و معلومات سایه می‌افکند.بدین ترتیب است که بحران بلوغ با تضادّورزی آغاز می‌شود و میل به تغییر در او به وجود می‌آید. (منصور و دادستان، ۱۳۷۱) این چنین است که با رابطة تعقّلی کردن و ورود به فکر انتزاعی، نوجوان به «از نوسازی دنیا» گرایش می‌یابد. (منصور، ۱۳۸۰، ص۱۶۵-۱۶۶)

بیان فوق، توصیف شرایط آغاز دورة عملیات انتزاعی، در سنّ دوازده سالگی است که روان‌بنه‌ها در مرحلة تهیّه است و هنوز استوار نشده، آسیب‌پذیرى هیجانى دختران و پسران تیزهوش (بدون تفاوت جنسیّتى) سبب کاهش خلّاقیّت آنها می‌گردد؛ لذا در این سنّ، با بروز خلّاقیّت در گسترة هیجان‌پذیرى رویاروییم. میانگین بهرة هوشی (۱۴۳) آنها نیز در این سنّ، مقتضی این بروز است.

چنان که ذکر شد، هیجان‌پذیری به مفهوم وسیع یعنی «احساس بدبختی و نارضایتی از سرنوشت همراه با خرده‌گیری سبب اشتغال فکری می‌شود؛ به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت می‌دهد و دربارة امور بی‌اهمیّت دچار شکّ و تردید می‌شود و یا دایماً یک فکر کاملاً بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه می‌دارد؛ تا جایی که این امور بی‌اهمیّت موجب پریشانی شخص می‌گردد.از انتقاد کم و بیش تند، دچاررنجش عمیق می‌شود و از گوشزد با لحنی تمسخرآمیز یا نامهربان زود دلنگران می‌گردد.

اگر حوادث غیر منتظره‌ای رخ دهد یا وظیفة تازه‌ای پیش آید و یا موقعیّتی تغییر کند، این وقایع به سادگی پذیرفته نمی‌شوند و ناراحتی، پریشانی و اضطراب، شخص را در بر می‌گیرد و با حرکاتی مانند از جا پریدن، دستپاچگی، رنگ‌پریدگی و یا سرخ شدن، بروز می‌کند.این تأثّر و ناراحتی در حدّی است که انجام کار مورد علاقه، نیز غیر ممکن به نظر می‌رسد و حتّی اندیشه‌ای نیز برای تغییر چیزهایی که بر وفق مراد نیست، صورت نمی‌گیرد.

با این حال، بدون دلیل، حالات هیجانی دستخوش تغییر متناوب می‌شوند و به آسانی بروز می‌کنند.در این میان بویژه هیجان کلامی (در قالب تند و گرم و با شتاب و صدای بلند صحبت‌کردن) جلوة آشکارتری دارد».

بدیهی است این شرایط هیجانی با مقتضیات وهلة تهیّة عملیات انتزاعی در دوازده سالگی که هنوز روان‌بنه‌های آن به شایستگی استوار نشده و نوجوان هویّت خود را احراز نکرده، به تشدید پراکندگی عناصر شخصیّت می‌انجامد و امکان «تغییر» برای شکل‌گیری تصوّر از خود را دچار خدشه می‌کند.به اندازة کافی بلوغ موجب ناپایداری «خود» شده است؛ در چنین شرایطی، حسّاسیّت نسبت به انتقاد افزایش می‌یابد و حالت دوسوگرایی و اضطراب، احساس نیرومندی نوجوان برای انجام کار مورد علاقهیعنی اصلاح و نوسازی دنیا را کاهش می‌دهد و در نهایت، چنین شرایط هیجانی مانع از بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» (به مثابه خلّاقیّت) می‌شود؛ یعنی «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» در میان نوجوانان تیزهوش دوازده‌ساله، فرآیندی مرتبط با «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» است.

بر پایه یافته‌های پژوهش، خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده یازده ساله مستقلّ از واکنشهای هیجانی است؛ یعنی «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات»، فرآیندی مستقلّ از «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» تیزهوشان یازده ساله است. به بیان دیگر، تعادل‌یافتگى همة روان‌بنه‌های عملیات عینی در یازده سالگی آن چنان نیرومند و استوار است که «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب»، قادر نیست از بروز خلّاقیّت این نوجوانان تیزهوش سازمانده یازده‌ساله، بازداری کند.

و) بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در پهنه هوش نشان داد که هوش به طور کلّی در هیچ سنّی پیش‌بینی‌کنندة خلّاقیّت نیست.

این دستاورد، هماهنگ با «نظریّه آستانه‌ای» و «چشم‌انداز عاملی» در تیزهوشی و پژوهشهایی است که به استقلال خلّاقیّت از هوش(بدون تفاوت تحوّلی) اشاره دارند؛(هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳) چنانکه پیش از این در بند الف ذکر گردید.

مطالعات تحوّلی پیشینه، نظیر هشدار مربوط به حاصل شدن خطاهایی در نتایج آزمایشگریهای خلّاقیّت مبتنی بر متغیّرهای غیر سنّی (ساسر- کوئن، ۱۹۹۳) و وجود ابهامهایی اساسی در بارة نقش تجارب تحوّلی در پدیدآیی شخصیّت مناسب برای کنشهای خلّاقّانه(جگو، ۱۹۹۶)، در مسیر دیگری قرار دارند.گرچه در سطح نظری، شدّت و ماهیّت روابط بر حسب سطح تحوّل شناختی آزمودنیها نمی‌توانند یکسان باشند؛ (دادستان، ۱۳۷۲) امّا هیچ تفاوت معنی‌داری در زیرمتغیّرهای خلّاقیّت میان مراحل تحوّل انتزاعی و عملیات صوری یافت نشده است و روابط معنی‌دار میان سنّ و خلّاقیّت به سیزده سالگی تا شانزده سالگی مربوط می‌شود؛ یعنی انعطاف پذیری، اصالت و بسط تصویری با افزایش سنّ از سیزده به شانزده سالگی رو به کاهش دارد. (ادموند، ۱۹۹۰) بنابراین دستاوردهای پیشینه کمکی به یافته‌های مجموعه در این زمینه نمی‌کند.

پس در تحلیل این دستاورد شایسته است از مبانی نظری ابزارها و دیدگاه تحوّلی بهره برد:

چنانکه بیان شد، تأکید زیربنایی «آزمون هوش فرهنگ زدوده کتل»، بر وجود «عامل عمومی هوش» (G) است و خلّاقیّت به مثابة «عامل اختصاصی»S)) قلمداد می‌شود؛ لذا ابزارهایی که بر پایه این روی‌آورد پدید آمده‌اند نیز به طور طبیعى استقلال خلّاقیّت را از هوش در همه گستره یازده تا پانزده سالگی نیز نشان می‌دهند.

بر پایة «نظام تحوّل شناختی پیاژه» یازده سالگی، وهلة تعادل‌یافتگی عملیات عینی به شمار می‌آید و دوازده تا پانزده سالگی، سراسر دورة عملیات انتزاعی را تشکیل می‌دهد. (منصور، ۱۳۸۵) چنانکه ذکر شد، در نظام پیاژه، تحوّل همة فرآیندهای روانی(از جمله خلّاقیّت) مطرح است. (منصور، ۱۳۸۵) در دوره‌های سه‌گانة تحوّل شناختی، خلّاقیّت نیز مشمول تحوّل است و در بطن آن جای دارد.تحوّل خلّاقیّت در سنین ۹ تا ۱۱ سالگی با هماهنگی و یکپارچگی عملیات و تشکیل ساخت کلّی صورت می‌بندد.

چنانکه گفته شد، مراد از «ساخت»، مجموعة روابط لایتغیّر برای پاره‌ای از دگرگونیهاست(پیاژه، ۱۳۷۵، ص۲۱۱) و به معنای وسیع کلمه به منزلة نظامی است که معرّف قوانین یا خواصّ کلیّت و متمایز از خواصّ عناصر باشد. (منصور و دادستان، ۱۳۷۴، ص۴۳)

تحوّل خلّاقیّت در دورة سوم با پذیرش ممکن در کنار واقعیّت و استنتاج بر پایة فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقرا صورت می‌بندد. (منصور، ۱۳۸۵) از این رو، در همة مراحل تحوّل شناختی، خلّاقیّت به مثابة جلوه‌ای از هوش قلمداد می‌شود. بر این اساس ابزارهایی نظیر «آزمون هوش فرهنگ زدودة کتل» با تأکید بر وجود «عامل عمومى هوش» (G) که خلّاقیّت را لزوماً بروزی از عامل عمومی هوش تلقّی نمی‌کنند، به طور طبیعی در گذار تحوّل، از خلّاقیّت استقلال نشان می‌دهند. بر اساس چنین ابزارهایی، خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش، هم در مرحله تعادل‌یافتگی عملیات عینی (یازده سالگی) و هم در سراسر دورة عملیات انتزاعی (دوازده تا پانزده سالگی) فرایندی مستقلّ از هوش است.

ممکن است استنباط کرد که در میان نوجوانان دارای بهره هوشی در دامنه ۱۵۳تا۱۸۰، نیز با تعادل‌یافتگی روان‌بنه‌های انتزاعی و یکپارچگی شبکه مزبور و یا هویّت‌یابی استوار، رویاروییم: وجود شبکه‌ای هماهنگ از همه روان‌بنه‌های عملیات انتزاعى با تحقّق آخرین حدّ تکمیل ساختهای ذهنى و همراه با احراز هویّت برای نوجوانان تیزهوش در طیف بهره هوشی ۱۵۳تا۱۸۰، استوارتر از آن است که آسیب‌پذیری هیجانى مانع بروز خلّاقیّت شود.ولی ظرفیّت هوشى بستر نیرومندی برای بروز خلّاقیّت به شمار می‌آید؛ یعنی سازش با وهله تعادل‌یافتگی دوره عملیات انتزاعی برای بروز خلّاقیّت در این دامنه از بهره هوشی، بیش از وجود هیجانهای خوشایند، به وجود ظرفیّتهای برجسته مربوط به هوش احتیاج دارد.

این ظرفیّتها، شرایط خاصّی را برای پذیرش ممکن در کنار واقعیّت و استنتاج بر پایه فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقراء فراهم می‌آورند تا وهلة تعادل‌یافتگی دورة عملیات انتزاعی به شایستگی تحقّق یابد.

نوجوانان در این طیف بهره هوشی، نزدیک به سه سال از سنّ تقویمی خود بالاترند؛ لذا ممکن است که مراحل مربوط به دوره‌های تحوّل شناختی را سریعتر پیموده‌اند و به تعادل دوره سوم نایل آمده‌اند و این امر، به بروز خلّاقیّت آنها در بستر هوش و مستقلّ از واکنشهای هیجانی، یاری داده است.

بنابراین بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» در میان نوجوانان تیزهوش در طیف بهره هوشی ۱۵۳ تا۱۸۰، در پهنه هوش رخ می‌دهد و «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب»، مانع بروز آن نمی‌شود.

همچنین «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب»، مانع «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت نوجوانان یازده سالة تیزهوش سازمانده با میانگین بهره هوشی۱۳۲ نمی‌شود و بروز خلّاقیّت این نوجوانان از نوسانهای بهره هوشی در دامنه بهره هوشی ۱۱۶ تا ۱۵۵، نیز پیروی نمی‌کند.

و نیز ««احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده دوازده تا پانزده ساله (با میانگین بهره هوشی ۱۳۹) را تشکیل می‌دهد و این بروز، تابع نوسانهای بهره هوشی در دامنة ۱۱۵ تا ۱۸۰، نیست.

ز) به طور کلّی واکنشهای هیجانی پیش‌بینی‌کننده خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در سطوح تیزهوشی خفیف (بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۹) نیمه‌شدید (بهره هوشی ۱۳۰ تا ۱۴۴) و شدید (بهره هوشی ۱۴۵ تا ۱۵۹) است. همچنین در هیچ یک از این سطوح تیزهوشی، پیش‌بینی‌کنندگی هوش برای خلّاقیّت معنادار نیست؛ یعنی هوش نمی‌تواند به تنهایی به پیش‌بینی خلّاقیّت نوجوانان بپردازد. امّا در سطح تیزهوشی بسیار شدید(بهره هوشی ۱۶۰ تا ۱۷۹)، خلّاقیّت نوجوانان از طریق هوش پیش‌بینی می‌شود و واکنشهای هیجانی به تنهایی قادر نیست خلّاقیّت این نوجوانان را پیش‌بینی کند.

هیچ یک از پژوهشهای پیشینه مطالعاتی به بروز خلّاقیّت در گستره واکنشهای هیجانی و هوش از حیث سطح تیزهوشی، توجّه نکرده‌اند؛ لذا این یافته، یک دستاورد جدید قلمداد می‌شود.

بنابراین، در سطوح تیزهوشی خفیف تا شدید، «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب»، کم و بیش مانع خلّاقیّت نوجوانان می‌شود و بروز خلّاقیّت در گستره سطوح تیزهوشی سازماندهی خفیف تا شدید، تابع نوسانهای بهرة هوشی نیست؛ امّا تجلّی خلّاقیّت در سطح تیزهوشی بسیار شدید تابع نوسانهای بهرة هوشی است و «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» ممکن است از بروز خلّاقیّت این نوجوانان بازداری نکند.

ح) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره واکنشهای هیجانی در طیفهای گوناگون بهره هوشی دارای تفاوتهای قابل ملاحظه‌ای است که از نظم معیّنی پیروی نمی‌کند.

بروز خلّاقیّت در میان نوجوانان تیزهوش سازمانده در طیفهای بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲ تا ۱۴۴ (به ویژه ۱۳۸ تا ۱۴۰) در بستر واکنشهای هیجانی رخ می‌دهد؛ امّا در طیفهای بهرهٔٔ هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰، مستقلّ از واکنشهای هیجانی است.

بر اساس پیشینه، پژوهشی وجود ندارد که به بررسی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره واکنشهای هیجانی از لحاظ طیفهای گوناگون بهره هوشی پرداخته باشد. بنابراین، یافته‌های این مجموعه در این زمینه نیز از تازگی برخوردار است.

پیش از این به وجود برخی مقارنات میان دو ابزار «هیجان‌پذیری برژه» و «آزمون سنجش خلّاقیّت» اشاره شد. وجود این مقارنات ممکن است به تبیین بروز خلّاقیّت در میان نوجوانان تیزهوش در طیفهای بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲ تا ۱۴۴ (به ویژه ۱۳۸ تا ۱۴۰) در بستر واکنشهای هیجانی کمک کند.

بنابراین ممکن است پژوهشهایی که بر لزوم سلامت و بهداشت هیجانی برای خلّاقیّت تأکید می‌ورزند، به طیفهای مزبور مربوط ‌شوند؛ از جمله:

همراهی میان «بیان کامل» و خلّاقیّت (پارنز، ۱۹۷۱؛ هافمان و هاوزر، ۱۹۹۴؛ ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲) همراهی میان شوخ طبعی (به مثابة یکی از مصادیق بروز سادة هیجان) و خلّاقیّت (منصور، ۱۳۷۲؛ لوین و ردلیچ، ۱۹۵۵؛ بهرنز، ۱۹۷۴؛ برودزینسکی و رابین، ۱۹۷۶؛ زیو، ۱۹۷۶؛ شیبلز، ۱۹۷۹؛ زیو، ۱۹۸۴؛ ماردوک و گانیم، ۱۹۹۳؛ ویلارد، ۲۰۰۶) وجود سطح بالایی از «هماهنگی هیجانی» در فرد خلّاق هنگام مقابله با موانع شناختی(رادفورد، ۲۰۰۴) همراهی نمرات بالا در اندیشة واگرا با اضطراب اندک (شریفی، ۱۳۸۳؛ وایت، ۱۹۶۸) همبستگی معکوس تنهایی با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) نمرات کمتر نوجوانان (بدون تفاوت جنسیّتی) در خلّاقیّت که دارای تجربة بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس، و اضطراب هستند(دنسبای و مارینلّی، ۱۹۹۹) استلزام خلّاقیّت به منزلة یک ظرفیّت انسانی، برای وجود سلامتی و بهداشت روانی(پارنز، ۱۹۷۱؛ لاسونن، ۱۹۹۷) و گسترش بهتر خلّاقیّت با وجود بهداشت روانی. (شوبرت و بیوندی، ۱۹۷۷)

از سوی دیگر، جمع‌پذیری هیجان ناخوشایند با خلّاقیّت(به ویژه برای طیفهای بهرهٔ هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰) ممکن است به وجود برخی همراهیهای موجود در دو ابزار «هیجان‌پذیری برژه» و «آزمون سنجش خلّاقیّت» مرتبط باشد؛ نظیر:

۱) «خرده‌گیری» به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت می‌دهد و دربارة امور بی‌اهمیّت دچار شکّ و تردید می‌شود، با «بسط» یعنی استعداد توجّه به جزییات به منزلة یک ویژگی مهمّ خلّاقیّت.

۲) تغییر متناوب حالات هیجانی بدین معنا که حالات هیجانی دستخوش تغییر متناوب می‌شوند و به آسانی بروز می‌کنند، با «سیّالی» یعنی استعداد تولید عقاید فراوان، به منزلة یک ویژگی مهمّ خلّاقیّت؛ یعنى سیّالى هیجانى با استعداد تولید عقاید فراوان همراهى دارد.

بنابراین، پژوهشهایی که بر وجود برخی نارساییهای هیجانی مرتبط با خلّاقیّت اشاره می‌کنند، ممکن است به نوجوانان تیزهوش در طیفهای بهرهٔ هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰ مربوط شوند؛ از آن رو که واکنشهای هیجانی مانع خلّاقیّت این نوجوانان تیزهوش نیست؛ از جمله:

پیوند میان «دلتنگی» با خلّاقیّت(شوبرت، ۱۹۷۷) وجود افسردگی در حیطة هیجانی خلّاقیّت(والکر و همکاران، ۱۹۹۵) همبستگی «تنهایی» با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان (ماهون و همکاران، ۱۹۹۶) افزایش خلّاقیّت از طریق حالات خلقی انتهایی (ریچاردز و کینی، ۱۹۹۰؛ جکسون، ۲۰۰۱) وجود برخی نارساییهای روان‌آزردگی در حیطة مسائل هیجانی خلّاقیّت. (والکر و همکاران، ۱۹۹۵؛ گلاد، ۱۹۹۷) بروز «اختلالات روان‌تنی(سندبلوم، ۱۹۹۷) بهره‌گیری از «تنیدگی» و «اضطراب» برای خلّاقیّت(اسمیت و کارلسون، ۱۹۸۷) وجود «تنیدگی هیجانی» در افراد خلّاق(نمیرو، ۱۹۹۷؛ اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ هینتون، ۱۹۷۱؛ ماگیاری‌بک، ۱۹۸۸؛ کاپلان، ۱۹۹۰) استقلال خلّاقیت از بیماری روانی(پوره و ویتمن، ۱۹۹۳-۱۹۹۴) استقلال خلّاقیت از روان‌گسیختگی (گلیکسوهن وهمکاران، ۲۰۰۰-۲۰۰۱) همراهی خلّاقیّت با حالات خشم و طغیان(دایاموند، ۱۹۹۶) حالات هیجانی و برانگیختگیهای شدید ناشی از کشاکشهای درونی به منزلة یک «روحیّة تخریب» همراه با «خود» در حال انفجار که نویدبخش برآیند خلّاقانه است،(ردفیرن و استور، ۱۹۹۲) وجود همانندیها و ناهمانندیهای میان خلّاقیّت و جنبه‌های مرضی،(آیسنک، ۱۹۸۳) ارتباط حالات روان‌گسستگی و خلّاقیّت(بچتولد، ۱۹۸۰) و ارتباط تجربة «روان‌گسیختگی» با خلّاقیّت. (سیمونتون، ۱۹۹۹؛ جکسون، ۲۰۰۱؛ اوجیلوی، ۲۰۰۰-۲۰۰۱)

بنابراین «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش»، بستر بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابة خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در طیفهای بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲ تا ۱۴۴ (به ویژه ۱۳۸ تا ۱۴۰) را تشکیل می‌دهد.

از سوی دیگر، «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب»، ممکن است مانع بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابة خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در طیفهای بهرة هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰، نشود.

ط) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره هوش نیز در سطوح تیزهوشی و طیفهای گوناگون بهره هوشی دارای تفاوتهایی قابل ملاحظه‌ای است.

به طور کلّی هوش پیش‌بینی‌کنندة خلّاقیّت نوجوانان در سطوح تیزهوشی خفیف (بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۹) نیمه‌شدید (بهره هوشی ۱۳۰ تا ۱۴۴) و شدید (بهره هوشی ۱۴۵ تا ۱۵۹) نیست.

بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در گستره هوش، در سطح تیزهوشی استثنایی(بهره هوشی ۱۶۰تا۱۷۹) به اوج خود می‌رسد؛ در این سطح از تیزهوشی، نزدیک به نیمی از خلّاقیّت نوجوانان به وسیله هوش، تبیین و پیش‌بینی می‌شود.

امّا تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش سازمانده در پهنه هوش دچار نوسان است و از نظم معیّنی پیروی نمی‌کند؛ به بیان دیگر در یک تراز از ظرفیّت هوشی(۱۱۵تا۱۲۰)، خلّاقیّت مستقلّ از هوش است و در طیفی دیگر(۱۲۴تا۱۳۱) به ویژه در میان دختران تیزهوش دارای بهره هوشی ۱۲۴تا ۱۲۸ همبستگی منفی دیده می‌شود و مجدّداً شاهد گستره‌ای مستقلّ (۱۳۲تا۱۵۲) هستیم؛ گویی راه آنها از یکدیگر جدا می‌شود و سرانجام در طیفی از بهرة هوشی(۱۶۱تا۱۸۰) با بروزی بسیار قابل توجّه از خلّاقیّت در پهنة هوش رویاروییم.

یافته‌های این مجموعه همسو با این پژوهشها است:

عدم تأیید «نظریّه آستانه‌ای» نوجوانان مقطع متوسّطه که در حدود چهل و سه درصد آنها تیزهوش بودند (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۶) عدم تأیید نظریّة آستانه‌ای با بررسی بیست و یک پژوهش که بروز خلّاقیّت در پهنه هوش را در بالا و پایین بهره هوشی ۱۲۰ و بر حسب متغیّرهای تعدیلی نظیر جنسیّت، سنّ، خرده مقیاسهای مربوط به هوش، خرده مقیاسهای مربوط به خلّاقیّت و طیفهای بهره هوشی انجام داده بودند. (کیم، ۲۰۰۵) بستگی نظریّة آستانه‌ای به انواع هوش (بصری- فضایی، طبیعی، بدنی- جنبشی و زبانی)(پریتو و سانچز، ۲۰۰۵) و این که بروز خلّاقیّت در پهنة هوش، کامل و پایدار نیست؛ به بیان دیگر در یک تراز از ظرفیّت هوشی، بروز قابل ملاحظه‌ای وجود دارد، حال آنکه در سطحی دیگر، راه آنها از یکدیگر جدا می‌شود(کیتانو و کایربی، ۱۹۸۶) و استواری بیشتر هوش از خلّاقیّت در طول زندگی. (مگنوسون و بکتمن، ۱۹۷۹)

در یک مطالعة طولی در مورد خلّاقیّت تیزهوشان (پایه‌های تحصیلی هشتم تا دوازدهم با بهره هوشی ۱۳۰ به بالا) نشان داده شد که تیزهوشان بر حسب ثبات یا تغییر بهره هوشی در فاصلة زمانی پایه‌های تحصیلی هشتم تا دوازدهم به سه گروه تقسیم شدند. (با حدّ ثبات شش نمرة بهره هوشی) از میان سه گروه، عالیترین نمرات خلّاقیّت را تیزهوشانی کسب کردند که بهره هوشی آنها، کاهش داشت.گروه ثابت از لحاظ هوشی در مقام دوم و پس از آنها تیزهوشانی که بیش از شش نمره هوشی صعود داشتند، قرار گرفتند.

در پایه دوازدهم نیز همچنان گروه کاهش از لحاظ بهره هوشی، خلّاقترین افراد بودند؛ ولی گروه ثابت در بهره هوشی، در خلّاقیّت تنزّل داشتند.تغییرات در بهرة هوشی و خلّاقیّت در میان دختران بیش از پسران بود. (هال، ۱۹۸۵)

از این رو، نوسان بروز خلّاقیّت در پهنه هوش با نظریّة آستانه‌ای سازگار نیست. «نظریّة آستانه‌ای» دلالت ‌دارد که: «وقتی بهرة هوش پایینتر از حدّ معیّنی است، خلّاقیّت نیز محدود است؛ در حالی که فراتر از این حدّ (بهرة هوش= ۱۲۰-۱۱۵) خلّاقیّت به منزله بُعدی تقریباً مستقلّ در می‌آید». حال آن که نتایج این مجموعه نشان می‌دهند که خلّاقیّت و هوش حتّی در طیف بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ از یکدیگر مستقلّند؛ به ویژه این استقلال در میان پسران تیزهوش گسترة بیشتری دارد. (۱۱۵ تا ۱۳۳)

از سوی دیگر، این یافته‌ها با چشم‌اندازهای عاملی و ترکیبی در تیزهوشی ناهمگراست. زیرا چشم انداز عاملی بر استقلال هوش از خلّاقیّت تأکید می‌ورزد و بر اساس «روی‌آورد ترکیبی»، خلّاقیّت و هوش هر دو از ویژگیهای تیزهوشی‌اند.

لذا روی‌آورد عاملی که بر استقلال هوش از خلّاقیّت پافشاری دارد، ممکن است به سطوح تیزهوشی سازماندهی خفیف تا شدید(بهرة هوشی ۱۱۵تا ۱۵۹) مربوط شود.

بروز قابل ملاحظة خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنه هوش در طیف بهره هوشی ۱۵۳تا ۱۸۰ ممکن است به همانندیهای میان عامل عمومی هوش و خلاّقیّت بستگی داشته باشد.

على ‌رغم تأکید «آزمون هوش فرهنگ‌زدوده کتل» بر عامل عمومی هوش، بررسی سازه‌های آن و ابزار «سنجش خلّاقیّت» گویای وجود برخی مقارنات میان عامل عمومی هوش و خلّاقیّت است:

۱) استدلال استقرایی و قیاسی همراه با قضاوت به عنوان ویژگیهای عامل عمومی هوش با «ارزشیابی» و «ارتباط‌دهی» میان نتایج، به مثابه یک مرحله مهمّ خلّاقیّت، همراهی دارد.

۲) سیّالی کلامی و اندیشه به عنوان یکی از ویژگیهای هوش با سیّالی یعنی استعداد تولید عقاید فراوان، به مثابة یک مرحله مهمّ خلّاقیّت، هم‌راستاست.

۳) سرعت و دقّت ادراک، به منزله یکی از ویژگیهای هوش با فرآیند احساس مشکلات (شامل مسائل، شکافهای موجود در اطّلاعات، فقدان مؤلّفه‌های تشکیل‌دهنده، وجود برخی نارساییها)، و «بسط» یعنی استعداد توجّه به جزییات به مثابه مراحل مهمّ خلّاقیّت، همراه است.

به نظر می‌رسد اگر از آزمونی که بر پایه چشم‌انداز ترکیبی پی‌ریزی شده (که سنجش خلّاقیّت را در کانون تشخیص تیزهوشی قرار می‌دهند) استفاده می‌گردید، باید شاهد بروز بیشتری از خلّاقیّت در گستره تیزهوشی باشیم.

بنابراین چشم‌انداز ترکیبی شامل نظریّه‌های «گیلفورد»، «تورنس»، «ترفینگر»، «مانکس»، «اشترنبرگ» و «رنزولی»، به طرز قابل ملاحظه‌ای به طیف بهره هوشی ۱۵۳تا۱۸۰ و به ویژه به سطح تیزهوشی بسیار شدید(بهره هوشی ۱۶۰تا ۱۷۹) مربوط می‌شود. بر اساس روی‌آورد ترکیبی، خلّاقیّت و هوش هر دو از ویژگیهای تیزهوشی‌اند. این چشم‌انداز بر وجود خلّاقیّت به مثابه یک مؤلّفة لازم و بنیادین برای تیزهوشی تأکید می‌ورزد و به زعم آن، خلّاقیّت و هوش مؤلّفه‌های مکمّل فعّالیّت شناختی به شمار می‌آیند.

پژوهشهایی که به استقلال هوش از خلّاقیّت در طیف بهره هوشی بالای ۱۱۵ اشاره کرده‌اند(هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳)، لازم است از لحاظ سطوح بهره هوشی، مورد بررسی قرار گیرند؛ ممکن است نمونه‌های پژوهش محدود به گسترة ۱۱۵ تا ۱۲۰ یا ۱۳۲ تا ۱۵۳ شده باشند.

بر پایه دستاوردهای این مجموعه، بروز خلّاقیّت بر اساس انواع هوش (پریتو و سانچز، ۲۰۰۵) ممکن است به این معنا باشد که:

۱) برخی از انواع (نظیر هوش بصری- فضایی) در طیف بهره هوشی ۱۵۳تا۱۸۰ جای می‌گیرند.

۲) یا اگر این انواع در گسترة بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ یا ۱۳۲ تا ۱۵۲ واقع می‌شوند، دارای ویژگیهایی هستند که به خلّاقیّت بیش از عامل عمومی هوش نزدیک است؛ به ویژه آنکه مطالعات نشان می‌دهند اندیشة خلّاقانه در میان تیزهوشان به تواناییهای تجسّمی مرتبط است. (شاو، ۱۹۸۵)

لذا «نظریّة آستانه‌ای» در تبیین همبستگی منفی هوش با خلّاقیّت در گستره بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و بروز خلّاقیّت در پهنه هوش، در گسترة بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰ دچار محدودیّت است.

هیچ یک از دو چشم‌انداز عاملی و ترکیبی در تیزهوشی نمی‌توانند تفاوت میان دو گستره بهره هوشی از لحاظ استقلال تیزهوشی از خلّاقیّت(در بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲تا ۱۵۲)، لزوم خلّاقیّت برای تیزهوشی (در گستره بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰) و همبستگی منفی تیزهوشی و خلّاقیّت (در بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ به ویژه در میان دختران) را تبیین کنند.از میان مفهوم پردازیهای خلّاقیّت، تنها «مفهوم سه‌وجهی اشترنبرگ»، ممکن است اندکی بتواند به تبیین بروز خلّاقیّت در پهنه هوش یاری دهد.

بر پایه این مفهوم، خلّاقیّت بر یک بنیاد هوشی قرار دارد. (اشترنبرگ، ۱۹۸۹) بدیهی است که این مفهوم نیز ناظر به گستره بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰ است و در توضیح استقلال خلّاقیّت از هوش در گستره بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲تا ۱۵۲، دچار محدودیّت است.

بنابراین، «نظریّة آستانه‌ای» فقط محدود به طیف بهره هوشی ۱۳۲ تا ۱۵۳ می‌شود که خلّاقیّت از هوش مستقلّ است و سطوح بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰ را در بر نمی‌گیرد.

ی) یکپارچگی گستره‌های هوش تحلیلی و واکنشهای هیجانی در بروز جلوه‌های خلّاقیّت، کم و بیش در همه گروههای مورد پژوهش، آشکار است.

پسران (به استثنای طیفهای بهرة هوشی ۱۱۵-۱۳۳و ۱۴۳-۱۴۸ و اوّل راهنمایی و اوّل و دوم دبیرستان) و دختران (به استثنای طیفهای بهره هوشی۱۱۵-۱۲۰و ۱۴۷-۱۷۰ و اوّل و سوم راهنمایی) در سطوح مختلف تیزهوشی سازماندهی (به استثنای سطح خفیف)، سطوح مختلف بهره هوشی (به استثنای طیفهای بهرة هوشی۱۴۲-۱۴۴و۱۴۷-۱۵۲).

بنابراین سهم مشترک هوش و واکنشهای هیجانی در تبیین و پیش‌بینی‌خلّاقیّت، در گروههای زیر مشهود است:

دانش‌آموزان تیزهوش دوم راهنمایی

دانش‌آموزان در سطوح تیزهوشی سازماندهی نیمه شدید تا بسیار شدید

دانش‌آموزان در طیفهای بهرة هوشی۱۱۵-۱۲۰، ۱۲۴-۱۳۱، ۱۳۲-۱۳۶، ۱۳۸-۱۴۰ و ۱۵۳-۱۸۰

پسران در پایه‌های دوم و سوم راهنمایی، دختران در پایه‌های اوّل و دوم دبیرستان

پسران در طیفهای بهره هوشی ۱۳۴-۱۴۲و ۱۵۲-۱۸۰

دختران در طیفهای بهره هوشی ۱۲۴-۱۲۸، ۱۳۱-۱۳۶و ۱۳۸-۱۴۴

از این رو از لحاط سطح تیزهوشی سازماندهی، یکپارچگی هوش و واکنشهای هیجانی در تبیین و پیش‌بینی خلّاقیّت در سطح تیزهوشی سازماندهی خفیف (بهرة هوشی ۱۱۵تا۱۲۹) در حدّ اقلّ خود و در سطح تیزهوشی سازماندهی بسیار شدید(بهره هوشی۱۶۰تا۱۷۹) به اوج خود می‌رسد.

برجستگی تأثیر مشترک هوش و واکنشهای هیجانی در تبیین و پیش‌بینی خلّاقیّت به طیف بهره هوشی ۱۳۸- ۱۴۰ (با چهل‌درصد) و بسیار قابل ملاحظه‌تر به طیف بهره هوشی ۱۶۶-۱۸۰، اختصاص دارد که در این طیف، به سطح شصت و هفت درصد بالغ می‌شود؛ به بیان دیگر بیش از دوسوم نمرات خلّاقیّت در طیف بهرة هوشی ۱۶۶-۱۸۰ با سهم مشترک هوش و واکنشهای هیجانی تبیین می‌گردد.

ممکن است با مسامحه، نتایج مطالعاتی ذیل را به دانش آموزان مزبور اسناد دهیم:

تأکید بر یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی (والاس، ۱۹۷۹) تأثیر روشهای شناختی می‌تواند بر روی جنبه‌های شخصیّتی خلّاقیّت (مارتینسن و کافمان، ۱۹۹۹) وجود روابط میان روشهای شناختی و جنبه‌های شخصیّتی خلّاقیّت (کرتون، ۱۹۸۹) پیش‌بینی خلّاقیّت از طریق شخصیّت و مهارتهای شناختی در کنار یکدیگر(جیمز و آسموس، ۲۰۰۰-۲۰۰۱) طرح مفهوم زیست شناختیِ «امکان دستیابی به اوج‌برپایی هشیاری» برای تبیین خلّاقیّت (کراموند، ۱۹۹۵) همراهی خلّاقیّت با پیگیری، فراشناخت، اندیشة مشارکتی، انعطاف‌پذیری، شوخ‌طبعی، پرسشگری، استفاده از معلومات گذشته، ماجراجویی، بهره‌گیری از همة حواسّ و کنجکاوی و پی‌جویی(شاین، ۱۹۹۹) وجود ویژگیهایی مانند تحریک‌پذیری، کنجکاوی، نیاز قوی به استقلال، نیرومندی در سطح بالا، درونگردی، اشراق، حسّاسیّت هیجانی در افراد خلّاق (لاوکی، ۲۰۰۳) نقش تعدیل کنندة عاطفه، حسّاسیّت زیبایی شناختی و شخصیّت برای روش فراهم‌آوری بینشها(دادک و کوته، ۱۹۹۴) همراهی خلّاقیّت با حافظه، انگیزه و هیجان در حلقة پیوندی میان مادّة تحصیلی و تجارب شخصی(اوساز، ۱۹۸۰) توجّه به نقش تجربه منطقی- ریاضی در شکل‌گیری شناخت(منصور و دادستان، ۱۳۷۴) همراهی «تکاپوی فوق‌العاده» و «جهتگیری درونی» در فرآوری خیالپردازانه(مدّی و همکاران، ۱۹۸۲(نقش «درونی شدن حرمت خود» در توانمندی فرد برای ماجراجویی و انجام فعّالیّتهای جدید و متفاوت (یائو، ۱۹۹۱) احساس یک نوع حالت تمام نشدنی و بی‌انتهایی و نیرومندی در نوجوان برای انجام فعّالیّتهای اصلاح‌گرانه(پیاژه، ۱۳۷۵؛ منصور و دادستان، ۱۳۷۱) هشیاری کودک نسبت به موقعیّتهای مختلف برای «کشف فضا» از راه واکنشهای هیجانی(منصور و دادستان، ۱۳۷۱) نقش روش شناختی واگرای متضمّن هیجان در خلّاقیّت(اسپاتز، ۱۹۷۲) پایة «بازخوردی» خلّاقیّت(دیویس، ۱۹۹۹؛ لاندائو و مائوز، ۱۹۷۸) رابطه شخصیّت با اندیشة واگرا(دیویس، ۱۹۸۹) اندیشة واگرا به مثابة یک ویژگی هیجانی(لاوکی، ۱۹۹۲) بستگی خلّاقیّت بهتعامل درونگردی- برونگردی و روان آزردگی- استواری شخصیّت (سیپیو، ۱۹۷۱) همراهی «حسّاسیّت»، «هم‌نیرویی» و «ظرفیّت پدیدآوری خوشایند» برای پی‌ریزی رفتارهای مقابله‌ای متنوّع در رویارویی با مسایل نو (پارنز، ۱۹۷۱) و بستگی رفتار خلّاقانه به تلاشهای شخصی برای نیل به «خودشکوفایی»(وودمن، ۱۹۸۱).

افزون بر آن، همان گونه که ذکر گردید، مقارناتی نیز میان ابزارهای واکنشهای هیجانی، هوش و خلّاقیّت وجود دارند که ممکن است به تبیین هر چه بیشتر بروز خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش مزبور در گسترة واکنشهای هیجانی و هوش کمک کنند.

۱) وجود استدلال استقرایی و قیاسی همراه با قضاوت به عنوان ویژگیهای عامل عمومی هوش و ثبات خُلقی و حالات هیجانی‌ استوار، شرایط را برای «ارزشیابی» و «ارتباط‌دهی» میان نتایج، به مثابة یک مرحله مهم خلّاقیّت، ممکن می‌سازد.

۲) آرامش و تمرکز ذهنی به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت ندهد و افکار بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه ندارد و این امور بی‌اهمیّت هرگز موجب پریشانی‌اش ‌نگردد و وقایع را نیز به سادگی بپذیرد، شرایط را برای سرعت و دقّت ادراک، به منزلة یکی از ویژگیهای عامل عمومی هوش و فرآیند مهم خلّاقیّت یعنی احساس مشکلات (شامل مسائل، شکافهای موجود در اطّلاعات، فقدان مؤلّفه‌های تشکیل‌دهنده و وجود برخی نارساییها) فراهم می‌آورد.

۳) سیّالی کلامی و اندیشه به عنوان یکی از ویژگیهای هوش با سیّالی یعنی استعداد تولید عقاید فراوان، به مثابة یک مرحله مهمّ خلّاقیّت، همراستاست.

۴) انتقادپذیری از لحاظ هیجانی، با «حدس زدن»، «دسته‌بندی فرضیّه‌ها» و «تجدید نظر احتمالی» به مثابه ویژگیهای خلّاقیّت همراه است.

۵) ممکن به نظر رسیدن انجام کار مورد علاقه، شرایط را برای آزمایش حدسها و فرضیّه‌ها و بازآزمایی آنها، به عنوان ویژگیهای خلّاقیّت فراهم می‌کند.

۶) وجود شرایط هیجانی اندیشیدن برای تغییر چیزهایی که بر وفق مراد فرد نیست، ممکن است به «انعطاف پذیری» یعنی استعداد تولید عقاید و یا روشهای گوناگون، یاری کند.

۷) وجود آرامش روانی برای روبه‌رویی با حوادث غیر منتظره‌ای که رخ می‌دهد یا وظیفه تازه‌ای که پیش می‌آید، ممکن است به تحقّق اصالت یعنی استعداد تولید عقاید بدیع، غیر عادی و تازه، یاری دهد.

با توجّه به آنکه تأثیر مشترک هوش و واکنشهای هیجانی در تبیین و پیش‌بینی خلّاقیّت در میان نوجوانان یازده‌ساله (پایه اوّل راهنمایی)، طیف بهره هوشی ۱۴۷تا۱۵۲ و دختران در گستره بهره هوشی ۱۴۷تا۱۷۰ در حدّ اقلّ خود جای گرفته، به نظر می‌رسد یکپارچگی هوش و واکنشهای هیجانی در تبیین و پیش‌بینی خلّاقیّت در میان دختران یازده‌ساله در سطح تیزهوشی شدید (بهره هوشی ۱۴۵تا۱۵۹) به ویژه در طیف بهره هوشی ۱۴۷تا۱۵۲ در پایینترین سطح خویش قرار دارد.

از این رو، چنانکه بیان شد، «انگیزه یکپارچه و نیرومند حاصل از کنجکاوی کاوشگرانه به مثابه یک نیروی روانی بالقوّه انفجاری برای فعّالیّتهای ارتجالی، برانگیخته می‌شود و با وجود فضایی آزاد در محیط، آگاهی تجربی لازم برای اندیشه را پدید می‌آورد و منجر به خودشکوفایی می‌گردد و این گونه خلّاقیّت در آدمی جلوه می‌کند».

ک) تیزهوشی توأم با اختلال تحصیلی در گستره بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰

اگر استقلال خلّاقیّت را از واکنشهای هیجانی در گستره بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰ بپذیریم و از سوی دیگر به لزوم خلّاقیّت در گستره بهره هوشی۱۵۳ تا ۱۸۰ توجّه داشته باشیم، به نظر می‌رسد آنچه که در باره مسایل هیجانی مرتبط به تیزهوشی و پدیده دودامنگی(به ویژه از نوع تیزهوشی توأم با اختلال تحصیلی) بیان شده، به ماهیّت خلّاقانه این گستره از بهره هوشی بستگی داشته باشد؛ از جمله: وجود حالات آشفتگی (پریشانی) و یا از همگسیختگی،(ویلارد هالت، ۱۹۹۹) آسیب‌یافتگی «خودارجدهی» (اولنچاک، ۱۹۹۴) بروز تعارضهای هویّت و افسردگی (لاوکی، ۱۹۹۲ و ۲۰۰۳)، افسردگی، اضطراب و انزوا (کولانجلو، ۲۰۰۳) «خودارجدهی»، «خودباوری منفی» و «احساسهای کهتری»، به مثابه ویژگیهای تیزهوش کم‌آموز. (اولنچاک، ۱۹۹۹؛ استروپ، و گولدمن، ۲۰۰۲) افزون بر آن، برخی از مهمّترین جنبه‌های هیجانی خاصّ که معمولاً افراد تیزهوش با آن روبه‌رویند، شامل احساس انزوا، بیگانگی و تنهایی نسبت به همگنان برای گرایشها و علایق ویژه، تجربه احساس دلتنگی، خشم و اضطراب و ملالت (هبرت و اسپایرز نیومایستر، ۲۰۰۲) و نیز آنچه در نظریّه «دابروسکی» بیان شده، ممکن است به ویژگیهای خلاّقانه در گستره بهره هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰ مربوط باشد. (منداگلیو، ۲۰۰۴؛ تولان، ۱۹۹۹)

ل) «روی‌آورد ارزشیابی» در قلمرو هیجان، ممکن است به توضیح پاره‌ای از دستاوردها نزدیکتر باشد.

بر پایه چشم‌انداز ارزشیابی، هیجان از طریق ادراک، ارزشیابی و تفسیر یا تعبیر موقعیّت و پسخوراند، شکل می‌گیرد.ادراک خرده مؤلّفه‌های هیجان‌پذیری به مثابة موقعیّتهای بالقوّه هیجان‌انگیز در جهان بیرون، بر اساس نظریّه «کنون- بارد»، ادراک خرده مؤلّفه‌های هیجان‌پذیری، طبق نظریّه «آرنولد»، ارزشیابی رابطه خود با رویدادهای زندگی و ارزشیابی توانایی کنار آمدن خود با آن رویداد، در قالب خرده مؤلّفه‌های هیجان‌پذیری، بر پایه نظریّه «لازاروس» و ارزشیابی خرده مؤلّفه‌های هیجان‌پذیری به منزله موقعیّت منجرّ به تحریک‌پذیری، طبق نظریّه «پارکینسون»، یا آن که بر پایه نظریّه «مندلر»، خرده مؤلّفه‌های هیجان‌پذیری حاصل بازداری فرآیند فکری است، ممکن است گونه‌های مختلفی از تبیین را بر پایه چشم‌انداز ارزشیابی به دست دهد.

نظریّه «شاختر- سینگر» نیز بیان می‌دارد هیجانی که احساس می‌کنیم ناشی از تعبیر ما از یک حالت بدنی برانگیخته شده است.تجربه هیجان به دو عامل بستگی دارد: تحریک‌پذیری خودمختار و تعبیر شناختی ما از آن تحریک‌پذیری.با این توضیح که در گستره بهره هوشی ۱۱۵تا۱۸۰، ممکن است تعبیر شناختی خاصّی از تحریک‌پذیری، حاصل ‌‌شود و بدین ترتیب واکنشهای هیجانی در پیش‌بینی خلّاقیّت نوجوانان نقش‌آفرین می‌گردند.امّا در تبیین آنکه چرا در یک گستره بهره هوشی، واکنشهای هیجانی تحت الشّعاع ویژگیهای مربوط به هوش واقع می‌شود و در گستره‌ای دیگر، ویژگیهای مربوط به هوش، نمی‌توانند از نقش‌آفرینی واکنشهای هیجانی برای خلّاقیّت، بازداری نمایند و یا در گستره سومی هیچ یک از دو متغیّر، سهمی در پیش‌بینی خلّاقیّت ندارند، نظریّات موجود دچار ضعف اساسی هستند.

هیچ یک از این نظریّات کمکی به تبیین یافته‌های مربوط به گستره بهره هوشی بالا نمی‌کنند؛ این که چرا در این گستره، واکنشهای هیجانی تحت الشّعاع هوش بالا قرار می‌گیرند.افزون برآن، به نظر می‌رسد نظریّه‌های مزبور در تبیین وجود نوسانهای نقش‌آفرینی هوش و واکنشهای هیجانی برای خلّاقیّت نیز دچار محدودیّت هستند.

ذکر این نکته لازم است که هیچ کدام از نظریّه‌های موجود تیزهوشی، خلّاقیّت و هیجان، کمکی در تبیین استقلال خلّاقیّت از هوش تحلیلی و واکنشهای هیجانی در طیف حایل (بهره هوشی ۱۴۷ تا ۱۵۲) نمی‌کنند؛ از آن روی که در طیف بهره هوشی ۱۴۷ تا ۱۵۲ هیچ یک از دو متغیّر هوش و واکنشهای هیجانی، نقشی در تبیین خلّاقیّت دانش‌آموز تیزهوش سازمانده ندارند؛ چنانکه هیچ یک از نظریّه‌های موجود تیزهوشی، خلّاقیّت و هیجان، نیز به توضیح همبستگی منفی تیزهوشی و خلّاقیّت در طیف بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ یاری نمی‌دهند.

استنباط

الف) تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بر بنیاد هیجان، بستگی به سطح تیزهوشی سازماندهی، بهره هوشی، پایه تحصیلی و تعامل جنسیّت با پایه تحصیلی و تعامل جنسیت با بهره هوشی دارد.

خلّاقیّت در گستره هیجان برای نوجوانان دوازده تا پانزده‌ساله در سطح تیزهوشی نیمه‌شدید و بهره هوشی ۱۱۵تا ۱۲۰ برجستگی دارد.

بروز خلّاقیّت بر پایه هیجان در میان نوجوانان تیزهوش در طیفهای بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲ تا ۱۴۴ (به ویژه ۱۳۸ تا ۱۴۰) و پسران تیزهوش سازمانده دوازده و سیزده ساله و پسران تیزهوش در طیف بهره هوشی ۱۳۴ تا ۱۴۲ و دختران تیزهوش دوازده ساله، چهارده و پانزده ساله و دختران تیزهوش در طیف بهره هوشی ۱۳۱ تا ۱۴۴ برجستگی خاصّی دارد.

به نظر می‌رسد بیشترین بازداری از بروز خلاّقیّت در بستر واکنشهای هیجانی به دختران چهارده و پانزده ساله و پسران سیزده ساله در سطح تیزهوشی نیمه‌شدید و در طیف بهرة هوشی ۱۳۸ تا ۱۴۰ اختصاص دارد.

واکنشهای هیجانی مفید برای بروز خلّاقیّت به ویژه در میان نوجوانان مزبور چنین است:

«احساس خوشبختی و رضایت از سرنوشت همراه با ثبات خُلقی و آرامش و تمرکز ذهنی به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت ندهد و افکار بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه ندارد و این امور بی‌اهمیّت هرگز موجب پریشانی‌اش ‌نگردد. اگر حوادث غیر منتظره‌ای رخ دهد، وظیفة تازه‌ای پیش آید، موقعیّتی تغییر کند یا با انتقادی روبه‌رو گردد، دچار ناراحتی، پریشانی و اضطراب نشود و به آرامی با آنها رویارویی کند و وقایع را نیز به سادگی بپذیرد. در این شرایط، انجام کار مورد علاقه، به نظرش ممکن می‌رسد و برای تغییر چیزهایی که بر وفق مرادش نیست، می‌اندیشد. حالات هیجانی‌اش نیز استوار است و به دشواری بروز می‌کند؛ به ویژه از آرامش و متانت کلامی برخوردار است».

از سوی دیگر، استقلال خلّاقیّت از واکنشهای هیجانیبه نوجوانان تیزهوش در قلمرو بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰ و پسران تیزهوش سازمانده پایه‌های یازده، چهارده و پانزده ساله و پسران تیزهوش در سطوح بهرة هوشی ۱۱۵تا ۱۳۳ و ۱۴۳ تا ۱۸۰ و دختران تیزهوش سازمانده یازده و سیزده ساله و دختران تیزهوش سازمانده در سطوح بهرة هوشی ۱۲۴تا ۱۲۸ و ۱۴۷ تا ۱۷۰ مربوط می‌شود.

به نظر می‌رسد به ویژه در میان نوجوانان یازده ساله در طیف بهره هوشی ۱۴۷ تا ۱۵۲، استقلال خلاّقیّت از واکنشهای هیجانی، برجسته‌تر است. به بیان دیگر ممکن است این واکنشهای هیجانی مانع بروز خلّاقیّت نوجوانان مزبور نشوند:

«احساس بدبختی و نارضایتی از سرنوشت همراه با خرده‌گیری سبب اشتغال فکری می‌شود؛ به گونه‌ای که شخص به چیزهای کوچک اهمیّت می‌دهد و درباره امور بی‌اهمیّت دچار شکّ و تردید می‌شود و یا دایماً یک فکر کاملاً بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه می‌دارد؛ تا جایی که این امور بی‌اهمیّت موجب پریشانی شخص می‌گردد.از انتقاد کم و بیش تند، دچار رنجش عمیق می‌شود و از گوشزد با لحنی تمسخرآمیز یا نامهربان زود دلنگران می‌گردد.

اگر حوادث غیر منتظره‌ای رخ دهد یا وظیفة تازه‌ای پیش آید و یا موقعیّتی تغییر کند، این وقایع به سادگی پذیرفته نمی‌شوند و ناراحتی، پریشانی و اضطراب، شخص را در بر می‌گیرد و با حرکاتی مانند از جا پریدن، دستپاچگی، رنگ‌پریدگی و یا سرخ شدن، بروز می‌کند.این تأثّر و ناراحتی در حدّی است که انجام کار مورد علاقه نیز غیر ممکن به نظر می‌رسد و حتّی اندیشه‌ای نیز برای تغییر چیزهایی که بر وفق مراد نیست، صورت نمی‌گیرد.

با این حال، بدون دلیل، حالات هیجانی دستخوش تغییر متناوب می‌شوند و به آسانی بروز می‌کنند.در این میان بویژه هیجان کلامی (در قالب تند و گرم و با شتاب و صدای بلند صحبت‌کردن) جلوة آشکارتری دارد».

ب) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوشسازمانده در پهنه هوش، وابسته به سطح تیزهوشی، بهره هوشی، و مستقلّ از پایه تحصیلی و جنسیّت است؛ امّا به تعامل جنسیّت با پایه تحصیلی و تعامل جنسیّت با بهره هوشی بستگی دارد.

به نظر می‌رسد اوج بروز خلّاقیّت در پهنة هوش به سطح تیزهوشی بسیارشدید(۱۶۰ تا ۱۷۹) و گستره بهره هوشی ۱۶۱تا ۱۸۰(به ویژه برای پسران دوازده‌ساله) و بیشترین بازداری هوش از بروز خلّاقیّت به طیف بهره هوشی ۱۲۴تا ۱۳۱(به ویژه برای دختران در طیف ۱۲۴تا ۱۲۸) اختصاص دارد. از لحاظ تعامل جنسیت با پایه تحصیلی، هوش عمومی بالا جز در میان پسران تیزهوش دوازده ساله، به طور کلّی کمکی به بروز خلّاقیّت نوجوانان نمی‌کند.

نظریّه آستانه‌ای فقط محدود به طیفهای بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲ تا ۱۵۲ می‌شود و سطوح بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ و ۱۵۳ تا ۱۸۰ را در بر نمی‌گیرد.

چشم‌انداز عاملی با تأکید بر وجود یک «پدیده‌ چندوجهی در تیزهوشی، می‌تواند فقط به طیفهای بهره هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲تا ۱۵۲ محدود شود و چشم‌انداز ترکیبی با پافشاری بر وجود خلّاقیّت به مثابه یک مؤلّفة بنیادین برای تیزهوشی، ممکن است به طرز قابل ملاحظه‌ای فقط به طیف بهره هوشی ۱۵۳تا۱۸۰ محدود باشد. هیچ یک از این دو چشم انداز نمی‌توانند تفاوت میان دو گستره بهره هوشی از لحاظ استقلال تیزهوشی از خلّاقیّت (در بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ و ۱۳۲تا ۱۵۲)، لزوم خلّاقیّت برای تیزهوشی (در گسترة بهرة هوشی ۱۵۳ تا ۱۸۰) و همبستگی منفی تیزهوشی و خلّاقیّت (در بهره هوشی ۱۲۴ تا ۱۳۱ به ویژه در میان دختران) را تبیین کنند.

به نظر می‌رسد به ویژه در میان نوجوانان یازده‌ساله در طیفهای بهرة هوشی ۱۴۲تا۱۴۴ و ۱۴۷ تا ۱۵۲، استقلال خلّاقیّت از هوش، برجسته‌تر است.

ج) به طور کلّی نظریّه‌های موجود خلّاقیّت، تیزهوشی و هیجان، در تبیین بروز جلوه‌های خلّاقیّت در گستره هوش تحلیلی و واکنشهای هیجانی با توجّه به سطوح مختلف بهره هوشی دچار محدودیّت هستند.

«نظام تحوّل شناختی پیاژه» در تبیین دستاوردهای مجموعه نیرومندتر است: بر این اساس، ممکن است استنباط کرد هرجا تعادل‌یافتگی تحوّلی (در دوره دوم و سوم) وجود دارد، خلّاقیّت پسران تیزهوش فرآیندی مستقلّ از آسیب‌پذیری هیجانی و عامل عمومی هوش است. علاوه بر آن، خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش، چه در وهله تعادل‌یافتگی عملیات عینی و چه در سراسر دوره عملیات انتزاعی، فرایندی مستقلّ از هوش است.

به نظر می‌رسد پسران تیزهوش دوازده ساله همزمان نیاز به واکنشهای هیجانی خوشایند و وجود ظرفیّتهای مساعد هوشی دارند و این نکته در وهله تهیّه دوره سوم یک ویژگی را برای این گروه تشکیل می‌دهد.

بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت در گسترة هوش و واکنشهای هیجانی گویای وجود خطّ سیرهای متفاوتی میان پسران و دختران است.

باید توجّه داشت که در دامنه دوازده تا پانزده سالگی، ویژگیهای سنّی و مقتضیات بهره هوشی، هر دو در بروز خلّاقیّت بر پایه واکنشهای هیجانی با یکدیگر هماهنگی دارند؛ امّا برای تیزهوشان یازده‌ساله این هماهنگی دیده نمی‌شود.

د) یکپارچگی دامنه‌های عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت به ملاحظات تحوّلی و افتراقی میان پسران و دختران، سطح تیزهوشی سازماندهی و نیز بهره هوشی بستگی دارد

ظاهراً اوج این یکپارچگی را در میان پسران دوازده ساله در سطح تیزهوشی بسیار شدید(۱۶۰-۱۷۹) به ویژه در طیف بهره هوشی ۱۶۶تا ۱۸۰ می‌توان یافت.

به نظر می‌رسد یکپارچگی دامنه‌های عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت برای دختران یازده‌ساله در طیف بهره هوشی ۱۴۷تا۱۵۲ در نازلترین سطح خود جای دارد.

بنابراین بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابه خلّاقیّت، در میان پسران تیزهوش سازمانده یادشده در بستر «احساس خوشبختی، ثبات خُلقی، انتقادپذیری و آرامش» رخ می‌دهد و این بروز، تابع نوسانهای دامنة بهرة هوشی ۱۱۵ تا ۱۸۰ (به ویژه در طیف بهرة هوشی ۱۶۶تا ۱۸۰) است.

از سوی دیگر، «احساس بدبختی، حالت پریشانی، انتقادناپذیری و اضطراب» و نوسانهای بهره هوشی دختران یازده‌ساله در طیف ۱۴۷تا۱۵۲، ممکن است مانع بروز «استعداد تولید عقاید فراوان، گوناگون و تازه همراه با توجّه به جزییات» به مثابة خلّاقیّت آنها نشود.

نتیجه آنکه با توجّه به پیشینه، یکپارچگی دامنه‌های شناختی و عاطفی در بروز خلّاقیّت را می‌توان این گونه توضیح داد: «انگیزه یکپارچه و نیرومند حاصل از کنجکاوی کاوشگرانه به مثابة یک نیروی روانی بالقوّة انفجاری برای فعّالیّتهای ارتجالی، برانگیخته می‌شود و با وجود فضایی آزاد در محیط، آگاهی تجربی لازم برای اندیشه را پدید می‌آورد و منجر به خودشکوفایی فرد می‌گردد و بدین‌ ترتیب، خلّاقیّت در آدمى جلوه مى‌یابد».

از این رو، جلوه‌گری خلّاقیّت در گستره هوش و واکنشهای هیجانی‌ در خطّ سیر تحوّلی هم دختران و هم پسران تیزهوش سازمانده، دچار فراز و نشیبهایی است و این تجلّی به سطوح تیزهوشی سازماندهی و نوسانهای بهره هوشی نیز بستگی دارد.