۶۶. تسریع تحصیلی در ریاضی
«تفکیک» و «تسریع تحصیلی» دو راهبرد آموزشی بسیار رایج در میان تیزهوشان و افراد مستعدّ است که در جای خود نتایج درخشانی در پی داشته است و بهرهگیری از رایانه در راهبردهای مزبور، مزایای آنها را دو چندان نموده است.
به نظر میرسد که مزایای راهبرد تفکیکی برای دانشآموزان تیزهوش ومستعدّ، بستگی به عامل نژادی ندارد؛ یعنی همه اقلیّتهای نژادی تیزهوش در یک نظام تفکیکی، پیشرفت تحصیلی برجستهتری نشان دادهاند. با این حال، برخی نژادهای خاصّ (نظیر سفیدپوستان) از امکانات تفکیکی بهرهوری بیشتری دارند.
امّا " تسریع تحصیلی" حتّی اگر مستلزم تفکیک نباشد، در صورت وجود شرایط ویژه میتواند بازدهی مثبتی نشان دهد. سنّ ورود به تحصیلات رسمی پایههای خاصّ، یکی از این شرایط است که زودتر از زمان مناسب آن، ثمره خوشایندی نداشته و ندارد.
تسریع تحصیلی غیر تفکیکی در موادّ درسی محدودی اعمال میگردد و بسته به میزان تسلّط و چیرگی دانشآموز میتواند نتایج مفیدی برای هر دو جنسیّت در بر داشته باشد؛ نظیر تسریع موضوعی دربارهٔ درس ریاضی یا فیزیک.
ارزشیابی محیطی آموزش ویژه
آموزش تیزهوشان مستلزم کاربرد ساختار ویژه ای مرکّب از معلّم توانمند و مسلّط، طرّاحی موقعیبتهای یادگیری خاصّ، دوره تحصیلی مشخّص و محتویات وموادّ درسی ویژهٔ است.
درموادّ درسی گوناگون، وجود محتویات اختصاصی ضرورتی انکارناپذیر بشمار میآید؛ زیرا محتویات نظام آموزشی عادی، جوابگوی نیازهای تحصیلی دانشآموزان تیزهوش نیست. لذا محتویات تکمیلی نتایج درخشان در آموزش و پرورش است.
آموزش تیزهوشان همانند هر آموزش دیگری، برای تأثیربخشی و کارآیی خویش محتاج حمایتهای محیطی است. کمکهای اقتصادی و مالی ممکن است تنها حمایت محیطی نباشد؛ امّا بی تردید مهمّترین نمونه حمایت محیطی است و جلوهٔ تعیین کننده سایر پشتیبانیها (از جمله افکار عمومی مطلوب و مناسب) به شمار میآید. لذا در جوامع فاقد حمایت مالی کافی، آسیبپذیری کوششهای ویژه به سادگی نمایان است.
طرحهای آموزشی ویژهٔ برای بهسازی کیفی خویش نیازمند ارزشیابیهای مستمر، منظّم و ادواری است. یک طرح ویژهٔ باید از حیث میزان اعتبار کوششها، انتقال تغییرات تحصیلی، و استحکام و استواری اقدامات آموزشی مورد ارزشیابی و سنّجش قرار گیرد؛ یعنی یک کوشش ارزشیابی گسترده شامل بازنگری محتویات درسی خاصّ نیز میشود؛ این که تا چه اندازهای محتویات مزبور، نیازهای تحصیلی ویژه افراد مستعدّ را پاسخ میدهد؟
شاید برجستهترین بخش ارزشیابی یک برنامه ویژه، بازنگری اعتبار اجتماعی آن برنامهٔ در سطح جامعه است. به عبارت دیگر تحلیل شود که موقعیت و جایگاه یک برنامهٔ ویژهٔ در اجتماع چگونه است؟ و تا چه میزانی به جلب حمایت محیطی و پذیرش اجتماعی مبادرت ورزیده است؟
برنامه ای برای آمادگی افزایی ریاضی
بر اساس مباحث مذکور، میتوان برنامهای متشکّل از پنج عنصر در راستای تقویّت وافزایش امّادگی ریاضی ارائه داد. «جلب نگرش عمومی» و «جذب دانش پژوهانی» که دارای آمادگی ریاضی هستند، «بهرهگیری از تشخیص مستقیم» و «ساختار آموزشی انعطافپذیر» و «ارزشیابی محیطی»، پنج مؤلّفهٔ اساسی برنامهٔ مزبور را فراهم میآورند که به هر یک از این مؤلّفهها، اشاره کوتاهی میشود.
الف) جلب نگرش عمومی برای پذیرش نظام ویژه آموزش و پرورش تیزهوشان ریاضی
هر کوشش آموزشی به منظور رشد و آمادگی ریاضی، ناگزیر تفکیکی خواهد بود و محیط اجتماعی باید از حیث پذیرش و جذب و ارجگزاری برای آموزش تفکیکی ویژهٔ، فراهم شده باشد و باورها و نگرشهای افکار عمومی و آحاد مردم برای این مقصود، از امّادگی و تمهید کافی برخوردار باشد. پس توجّه به نگرش و برداشت عمومی از پدیده تیزهوشی، امری بنیادین در تحقّق یک نظام آموزشی ویژه برای تیزهوشان ریاضی بشمار میآید.
به دلایل متعدّدی این نظام آموزشی ویژه نیازمند امّادهسازی و اصلاح نگرش عمومی است:
در اثر بهسازی نگرش و باور عمومی، درک واقعبینانه و علمی برای آحاد مردم فراهم میآید؛ توقّعات و انتظارات آنها از نخبگان تعدیل مییابد؛ بدین ترتیب پیوندی مستحکم و استوار میان تیزهوشان ریاضی و مردم برقرار میشود و سازگاری اجتماعی مطلوبی پدید میآید. در شرایط مزبور، عموم مردم از کوششها و اقدامّات اختصاصی حمایت و پشتیبانی خواهد ورزید.
از سوی دیگر، تیزهوشان ریاضی که در اثر سوءتفاهم تشخیصی جامعه، مکنون و نهفته باقی ماندهاند، شناسایی و جذب خواهند شد؛ زیرا که برداشتهای عمومی از پدیدهٔ تیزهوشی (بویژه ریاضی و خلّاقیّت) تشکیل دهندهٔ یک نظام آموزشی و ارزشیابی و تشخیص ویژهٔ خواهد شد که تیزهوشان خود را بر اساس آن شناسایی خواهند نمود؛ یعنی یک نوع نظام تشخیص عمومی و غیر رسمی ( نه تخصّصی و رسمی ) پدید میآید و رواج میگیرد که بر آن اساس به شناسایی و معرفی تیزهوشان ریاضی و افراد خلّاق میپردازند.
با این توضیح، برداشت مردم از مفهوم تیزهوشی ریاضی (و خلّاقیّت) پایه تشخیص و شناسایی عمومی و جمعی برای تیزهوشان میشود. پس ایجاد درک واقعبینانه برای عموم افراد جامعه از طریق بهرهگیری از رسانههای گروهی و نظامهای اطلاعرسانی جمعی، همراه با بهسازی مفاهیم باعث اصلاح و بهبود نگرش عمومی نسبت به نخبگی (بویژه تیزهوشی ریاضی) میشود.
" نتایج یک پژوهش پیرامون برداشت گروههای خاصّ مردم از مفاهیم هوش، خردمندی و خلّاقیّت نشان میدهد که همبستگی میان هوش و خردمندی 68/0، هوش و خلّاقیّت 55/0 و خردمندی و خلّاقیّت 27/0است.
از نتایج مزبور سه نکته اساسی استنباط شد: 1 – میزان همبستگی میان مفاهیم سهگانه فوق بستگی به نوع تخصّص گروهها دارد؛ 2 – همبستگیهای حاصل شده، همگی مثبت هستند؛ 3 – خلّاقیّت به دو مفهوم دیگر، ارتباط کمتری دارد.
برداشتهای گروههای مختلف مورد مطالعه، شش خصیصه کلّی را دربارهٔ خلّاقیّت نشان داد: 1 – رهایی از قواعد مرسوم 2 – تکمیل امور و هوشمندی( ایجاد روابطه و تمایز میان باورها و پدیدهها، توانمندی در تشخیص شباهتها و تفاوتها، توانایی درج اطّلاعات و نظریات با یکدیگر در راهی جدید ) 3 – رغبتها و برداشتهای زیبایی شناختی (هنر، موسیقی، نویسنّدگی، نقّاشی) 4 – مهارت و انعطاف در تصمیم 5 – زیرکی 6 – تمایل به انجام و اتمام و شناسایی (هدفمدارانه).»(اشترنبرگ، 1989)
ب ) جذب دانش پژوهانی که دارای آمادگی ریاضی هستند.
عنصر دوم این برنامه آن است که دانشپژوهان کوششهای ویژهٔ باید از تواناییها و ساختارهای روانی ورودی و اوّلیّه برخوردار باشند؛ زیرا تیزهوشان ریاضی از ویژگیهایی بهرهمندند که به اجمال میتوان از آن به عنوان «آمادگی ریاضی» یاد کرد. کسانی در این دوره خاصّ پذیرفته میشوند که از امّادگی ریاضی یعنی محور تیزهوشی ریاضی برخوردار باشند.