پدر و مادری که فرزند تیزهوش و مستعد دارند، دیر یا زود با این پرسش روبه‌رو می‌شوند: فرزندشان در کدام برنامهٔ آموزشی بهتر پرورش می‌یابد؟ در آموزش و پرورش ویژهٔ تیزهوشان، سه کوشش از همه رایج‌تر است: «تفکیک»، «غنی‌سازی» و «تسریع».
«تفکیک» یا «جداسازی» یعنی دانش‌آموز تیزهوش، تمام‌وقت یا پاره‌وقت، در مدرسه، پایه یا کلاسی جدا از همسالان عادی آموزش ببیند. «تسریع» یعنی دانش‌آموز زودتر و سریع‌تر از روال معمول در مسیر تحصیل پیش برود. «غنی‌سازی» یعنی محتوای درسی او پربارتر و گسترده‌تر شود؛ زیرا محتویات نظام آموزشی عادی پاسخگوی نیازهای تحصیلی دانش‌آموز تیزهوش نیست و محتویات تکمیلی، نتایج درخشانی در آموزش و پرورش به بار می‌آورد.
در این‌جا نخست یافته‌های برخی پژوهش‌ها را بیان می‌کنیم و سپس دلالت‌های آن‌ها را برای پدر و مادر بررسی می‌نماییم.
برنامه‌های ویژه در گسترهٔ پژوهش
پنج نوع از خدمات آموزشی برای تیزهوشان پایه‌های دوم و سوم تحصیلی با یکدیگر مقایسه گردید: کلاس‌های عادی، اتاق‌های مرجع، گروه‌بندی بر اساس توانایی در کلاس‌های تفکیکی، مدارس ویژه و نبود برنامهٔ ویژه. دانش‌آموزان تیزهوش در مدارس ویژه و کلاس‌های تفکیکی، از حیث پیشرفت تحصیلی بیشترین نمره را به دست آوردند. تفاوت‌هایی نیز از لحاظ خودباوری و ویژگی‌های یادگیری پدید آمد. (کرنل و همکاران، ۱۹۹۲)
یک برنامهٔ تابستانی هنری که با مشارکت نوجوانان در رشته‌های تحصیلی دانشگاهی عالی اجرا شده بود، مورد بررسی قرار گرفت. ده سال پس از آن، با بیست و سه بزرگسالی که در سال ۱۹۸۱ در این دوره شرکت کرده بودند، مصاحبه شد. آن‌ها باور داشتند که این برنامه اثری مثبت در زندگی‌شان داشته است؛ به نگاهداری سرشت هنری آنان در بزرگسالی کمک کرده، هیجان‌های مثبت دیرپا به آنان بخشیده و به موقعیت تحصیلی دانشگاهی و گزینش‌های شغلی آن‌ها یاری رسانده است. نوجوانان مستعد به‌طور آشکار از جنبه‌های تحصیلی و اجتماعی برنامه‌های تسریع و غنی‌سازی بهره برده بودند. (هارینگتون و همکاران، ۱۹۹۱)
اما در پژوهش دیگری، برنامهٔ «تسریع موضوعی» بررسی شد. منظور از تسریع موضوعی، برنامهٔ خاصی است که به دانش‌آموز تیزهوش اجازه می‌دهد در یک زمینهٔ معین، یک یا چند سال تحصیلی جلوتر برود. اندازهٔ اثر این برنامه بر پایهٔ بیست و یک مطالعه، در جنبهٔ تحصیلی ۰/۵۹ بود؛ یعنی اثر تحصیلی چشمگیری داشت؛ ولی از حیث روان‌شناختی تقریباً اثر منفی (۰/۰۹-) نشان داد. (راجرز، ۲۰۰۷)
یافته‌های فوق نشان می‌دهند که هر برنامه‌ای، در کنار سودهایش، ملاحظاتی نیز دارد. از این مطالعات، چند رهنمود اساسی برای خانواده به دست می‌آید:
الف ـ هیچ برنامه‌ای برای همهٔ فرزندان مناسب نیست
مزایای تفکیک، غنی‌سازی و تسریع به سه عامل بستگی دارد: «جنسیت»، «تحول» و «نوع تیزهوشی». جنسیت یعنی دختر یا پسر بودن فرزند. تحول یعنی ویژگی‌های سنی و مرحلهٔ رشدی که فرزند در آن قرار دارد. نوع تیزهوشی یعنی آن‌که برجستگی فرزند در کدام قلمرو است؛ مثلاً در درس و تحصیل یا در آفرینندگی و خلّاقیّت.
بنابراین برنامه‌های کنونی، فراگیری و شمول مطلقی ندارند. همین محدودیت اساسی است که توسعهٔ برنامه‌های «اقتضایی»، یعنی برنامه‌هایی متناسب با شرایط هر فرزند، را ضروری می‌سازد.
بر پایهٔ «مکتب تعاملی»، پیش از هر گزینشی سه مرحله طی می‌شود: نخست، تشخیص استعداد؛ دوم، سیاست‌گذاری آموزش؛ و سوم، سیاست‌گذاری تقویت توانایی. سپس برنامه بر اساس زمینه‌ای که بالاترین برجستگی فرزند را دارد، تعیین می‌گردد. برای پرورش «تیزهوشی تحصیلی»، یعنی برجستگی در یادگیری درس‌ها، معمولاً تسریع به کار می‌رود. برای «تیزهوشی آفرینندگی» و «تیزهوشی سازماندهی»، غنی‌سازی در یک یا چند درس پیشنهاد می‌شود. در مکتب تعاملی، بیش از هفتاد برنامه در این چارچوب قابل بهره‌برداری است.
پس پرسش درست برای پدر و مادر این نیست که «کدام برنامه بهترین است؟»، بلکه این است که «کدام برنامه برای این فرزند، با این سن و این نوع استعداد، مناسب است؟»
ب ـ تفکیک آری؛ اما نه لزوماً تمام‌وقت
تفکیک یکی از رایج‌ترین اقدامات ویژه است و نتایج درخشانی در پی داشته است. با این حال، باید میان «تفکیک تمام‌وقت» و دیگر شکل‌های تفکیک فرق گذاشت.
سه برنامه از جنبهٔ روان‌شناختی ضعیف شناخته شده‌اند: «گروه‌بندی تمام‌وقت مبتنی بر توانایی»، «کلاس چندسطحی» (برای توانمندترین گروه) و «تسریع موضوعی». در هر سه، دانش‌آموز مستعد به‌طور تمام‌وقت در یک فضای جدا و همگن قرار می‌گیرد؛ اما «فردیت» او، یعنی ویژگی‌ها و نیازهای خاص خود او، در کانون توجه نیست.
در برابر، برنامه‌های نیرومند روان‌شناختی کوشش‌هایی هستند که به اصل تفاوت‌های فردی توجه دارند؛ مانند «تحصیل هم‌زمان»، «تحت نظارت راهنما» و «ورود زودتر به دبستان». هیچ‌یک از این‌ها تفکیک تمام‌وقت نیستند و پرورش استعداد را در کنار همسالان دنبال می‌کنند.
به نظر می‌رسد ضعف روان‌شناختی برنامه‌ها به «تمام‌وقتی» تفکیک مربوط است، نه به هر کوشش تفکیکی. از همین رو، برنامه‌های دیگر تفکیکی مانند «کلاس مشترک»، «برنامهٔ پاره‌وقت»، «جهش پایه‌ای» (یعنی رفتن به پایه‌ای بالاتر)، «برنامهٔ دانشگاهی»، «دانشگاه در مدرسه»، «ورود زودتر به آموزش عالی»، «کلاس بدون پایه» و «کلاس غنی‌سازی» از آثار مثبت روان‌شناختی برخوردارند.
«سیاست پاره‌وقت» یا «کلاس تفکیکی موضوعی» یعنی فرزند تنها در بخشی از وقت یا در درس‌هایی معین، در کلاس جداگانه آموزش ببیند. این سیاست معمولاً برای استعداد تحصیلی با محتوای تسریعی و برای خلّاقیّت با محتوای غنی‌سازی به کار می‌رود. غنی‌سازی تفکیکی یکی از شایسته‌ترین کوشش‌های آموزشی برای پرورش خلّاقیّت است.
پیامد این یافته برای خانواده روشن است: برنامه‌ای که فردیت فرزند را در نظر می‌گیرد، به برجستگی‌های روان‌شناختی او می‌انجامد؛ از جمله «خودارجدهی تحصیلی» (ارزشی که دانش‌آموز در تحصیل برای خود قائل است)، انگیزه برای پیگیری یادگیری در زمینهٔ استعداد، پشتکار و گرایش به حیطهٔ استعداد. بنابراین تنها بالا بودن نمره‌های فرزند، ملاک کافی برای سنجش برنامه نیست؛ حال روانی او نیز اهمیت دارد.
ج ـ تسریع با شرایط ویژه
تسریع تحصیلی، حتی اگر با تفکیک همراه نباشد، در صورت وجود شرایط ویژه می‌تواند بازدهی مثبتی داشته باشد. تسریع تحصیلی غیرتفکیکی در شمار محدودی از مواد درسی اعمال می‌شود و بسته به میزان تسلط و چیرگی دانش‌آموز، می‌تواند برای هر دو جنس سودمند باشد؛ نظیر تسریع موضوعی در درس ریاضی یا فیزیک.
یکی از این شرایط، سن ورود به تحصیلات رسمی است. ورود به پایه‌ای خاص، زودتر از زمان مناسب آن، ثمرهٔ خوشایندی نداشته و ندارد. پس پدر و مادر در تصمیم‌گیری دربارهٔ پیش‌انداختن فرزند، باید هم چیرگی او بر درس و هم آمادگی سنی‌اش را در نظر بگیرند.
د ـ همیاری خانواده، مدرسه و جامعه
کامیابی هر برنامهٔ ویژه‌ای در گرو همیاری تنگاتنگ خانواده، مدرسه و جامعه است. نقش پدر و مادر با ثبت‌نام فرزند در یک برنامه پایان نمی‌یابد.
در طرح ملی پرورش استعداد کودکان در مقطع ابتدایی که زیر نظر نگارنده طی سال‌های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۳ در سه دبستان ویژه در سه استان کشور اجرا شد، برگزاری جلسات آموزشی برای خانواده‌ها یکی از پنج ویژگی برنامهٔ درسی بود. این طرح مزایایی نشان داد؛ از جمله: کوتاهی ساعات درسی، تنوع‌بخشی به موضوعات، تراکم اندک دانش‌آموز در کلاس، همگنی دانش‌آموزان و شناسایی «استعداد تحصیلی» و «خلّاقیّت» برای پرورش.
افزون بر آن، هر برنامه‌ای نیازمند ارزشیابی پس از اجراست. بازنگری ویژگی‌های معلّم و تحلیل میزان تحقق «رضایت محیطی»، یعنی خشنودی برخاسته از انتظارات اجتماع، ستون‌های اساسی این ارزشیابی را تشکیل می‌دهند. همچنین میزان تأثیرپذیری تیزهوشی تحصیلی از انتظارات محیطی بیش از خلّاقیّت است؛ از این‌رو انتظاراتی که خانواده و مدرسه از فرزند دارند، در پیشرفت تحصیلی او سهمی بسزا دارد.
روشن است که گزینش میان غنی‌سازی، تسریع و تفکیک، گزینشی یکسان برای همهٔ فرزندان نیست. پدر و مادری که نوع تیزهوشی، سن و جنسیت فرزند خود را بشناسند، از تفکیک تمام‌وقتیِ بی‌توجه به فردیت او پرهیز کنند، شرایط تسریع را بسنجند و در کنار مدرسه همیاری فعالی داشته باشند، شرایط مساعدتری برای شکوفایی استعداد فرزندشان فراهم خواهند آورد.
منبع
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تعامل تفکیکی برای پرورش تیزهوشی تحصیلی» — تعامل تفکیکی برای پرورش تیزهوشی تحصیلی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «ارتقاء زمینه ای» — ارتقا زمینه ای
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل پنجم» — فصل پنجم
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «پرورش استعداد در راهبردتفکیک» — پرورش استعداد در راهبردتفکیک
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «آموزش فردی» — آموزش فردی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد
مقاله‌های هم‌موضوع: تفکیک در مکتب تعاملی: سیاست پایهٔ تفکیکی در ترازوی تجربهٔ جهانی، خطّ‌مشی فراپایه در مدرسه: جایگاه، اثربخشی و ملاحظات برای مدیران