هوش و خلّاقیّت در گستره تیزهوشی

چکیده

در این پژوهش دو دیدگاه عاملی و ترکیبی در قلمرو تیزهوشی از حیث رابطه میان هوش و خلّاقیّت مورد مقایسه قرار گرفتند.دیدگاه عاملی مشتمل بر نظریه هایی است که خلّاقیّت را صرفا یکی از انواع تیزهوشی قلمداد میکند؛ امّا چشم انداز تعاملی، خلّاقیت را جزء لا ینفکّ تیزهوشی میداند.هریک از دو روی آورد مشتمل بر نظریه‌های متعدّدی هستند.نظریه‌های گاردنر و گانیه در دیدگاه عاملی و نظریه‌های اشترنبرگ، رنزولی و مانکس در دیدگاه ترکیبی جای میگیرند.

آزمون هوش فرهنگ زدوده کتل (مقیاسهای دوم و سوم) و آزمون سنجش خلّاقیّت عابدی بر روی ۳۲۴ دانش آموز تیزهوش (۱۵۸پسر و ۱۶۶ دختر در پایه‌های اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان با میانگین بهره هوشی ۱۳۷) اجرا گردید.نتایج بر اساس تحلیل همبستگی پیرسون ضریب ۰۰۳/۰ را به دست داد.بر اساس دستاورد تحقیق، خلّاقیّت دانش آموزان تیزهوش، مستقلّ از هوش آنهاست.دستاورد پژوهش به طور کلّی دیدگاه عاملی و نظریه آستانه ای را تأیید کرد امّا حمایتی برای دیدگاه ترکیبی به دست نداد. استنباط میشود که رابطه میان هوش و خلّاقیّت دانش آموزان تیزهوش بستگی به ابزار، بهره هوشی، ملاحظات تحولی و جنسیّت دارد.

کلید واژه ها: هوش، خلّاقیّت، تیزهوشی، نوجوانی، نظریه‌های تیزهوشی

زمینه بررسی

این که بروز خلّاقیّت در پهنةهوش در چه سطحی و در چه شرایطی رخ می‌دهد، از دیرباز مورد کنکاش پژوهشگران بوده است. پی ریزی و شکل گیری نظریه‌های تیزهوشی مستقل از این کنکاشهای پیگیرانه نبوده است.

نگارنده به طور کلّی نظریّه‌های تیزهوشی را از لحاظ پیوند میان تیزهوشی و خلّاقیّت در دو چشم انداز جای می‌دهد:

الف) چشم‌انداز عاملی

محور و کانون این چشم‌انداز، تأکید بر وجود عامل عمومی است.یعنی هر کنش هوشمندانه مبتنی بر وجود بُعدی است که آن را «هوش عمومی» می‌نامیم.این هوش عمومی می‌تواند متبلور یا جامد باشد.یعنی از ظرفیّتهای بالقوّه برخوردار است یا از محیط آموخته می‌شود.این عامل عمومی تواناییهای کلامی و تجسّم فضایی را در برمی‌گیرد.در این چشم‌انداز، نظریّه‌پردازانی نظیر «ترمن»، «گاردنر»، «تاننباوم» و «گانیه» با الهام از دیدگاههای «اسپیرمن»و «کتل» در زمینة هوش، جای می‌گیرند که بر وجود عوامل هوش و انواع تیزهوشی تأکید می‌ورزند و خلّاقیّت فقط یکی از انواع تیزهوشی محسوب می‌شود.

به بیان دیگر، افراد خلّاق عموماً از بهرة هوشی بالاتر از متوسّط برخوردار هستند؛ امّا هر فرد تیزهوش لزوماً خلّاق نیست. (گاردنر و هاچ، ۱۹۸۹، اشترنبرگ و دیویدسون، ۱۹۸۵و ۲۰۰۵)[۱] (تاننباوم، ۱۹۹۲)[۲](گانیه، ۱۹۹۱)[۳]

شاید بتوان نظریّه آستانه‌ای را نیز در این قلمرو جای داد. بروز خلّاقیّت در پهنة هوش بر اساس نظریّة آستانه‌ای به وجود سطح خاص بستگی دارد و مبیّن آن است که این بروز فقط در بهرة هوشی پایینتر از ۱۲۰ رخ می‌دهد. (فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳)[۴]

افزون بر آن، مطالعات بسیاری را میتوان در این حیطه گنجاند؛ از جمله: وجود همبستگی ضعیف میان نمرات هوش و پیشرفت خلّاقانه در زندگی واقعی بر اساس یک پژوهش طولی دهساله(کیتانو و کایربی، ۱۹۸۶)، استقلال هوش از عوامل خلّاقیّت تصویری در میان دانش‌آموزان دارای هوش بالاتر از متوسّط(هتریک و همکاران، ۱۹۶۶)[۵]در حالی که اندیشة واگرا و عملکرد خلّاقانه در تیزهوشان از همبستگی متوسّطی برخوردار است، در میان افراد متوسّط از لحاظ هوشی، این دو متغیّر از یکدیگر مستقلّ هستند.

حیطه‌های انشا و نقاشی بیش از علم و موسیقی با اندیشة واگرا ارتباط دارند. (رانکو، ۱۹۸۶) علاوه بر آن، اندیشة خلّاقانه در میان تیزهوشان به تواناییهای تجسّمی مرتبط است. (شاو، ۱۹۸۵)[۶].به طور کلّی، هماهنگی و تجانس «اصالت عقیدتی» تیزهوشان در اندیشة واگرابیشتر از افراد متوسّط است. (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۵)[۷]

ب) چشم‌انداز ترکیبی

بر اساس این چشم‌انداز، تیزهوشی پدیده‌ای مرکّب از مؤلّفه‌ها و عناصر خاصّی است که در اثر تعامل این سازه‌ها یا تجمیع آنان شکل می‌گیرد. علاوه بر این، نظریّه‌پردازانیچون «گیلفورد»، «تورنس»، «ترفینگر»، «مانکس»، «اشترنبرگ» و «رنزولی»، خلّاقیّت یا فرآوری را نیز در کانون پدیدة‌ تیزهوشی قرار می‌دهند. (مانکس، ۱۹۹۲)[۸](اشترنبرگ و دیویدسون، ۱۹۸۵و۲۰۰۵) (رنزولی، ۱۹۹۸)[۹]. یعنی به زعم آنها خلّاقیّت و هوش مؤلّفه‌های مکمّل فعّالیّت شناختی به شمار می‌آیند.

از سوی دیگر بر پایه برخی پژوهشها، نتایج آزمونهای تفکّر خلّاق در میان دویست و بیست و هشت دانش‌آموز مقطع متوسّطه که در حدود چهل و سه درصد آنها تیزهوش بودند، وجود «نظریّة آستانه‌ای» را تأیید نکرد. (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۶) همچنین بررسی بیست و یک پژوهش که بروز خلّاقیّت در پهنة هوش را در بالا و پایین بهرة هوشی ۱۲۰ و بر حسب متغیّرهای تعدیلی نظیر جنسیّت، سنّ، خرده مقیاسهای مربوط به هوش، خرده مقیاسهای مربوط به خلّاقیّت و طیفهای بهرة هوشی انجام داده بودند، حاکی از عدم تأیید نظریّة آستانه‌ای بود. (کیم، ۲۰۰۵)[۱۰]

با این حال، بررسی نظریّه آستانه‌ای بر پایة هوش چندگانه نشان داد که این نظریّه بستگی به انواع هوش دارد. همبستگی خلّاقیّت به ترتیب با هوش بصری- فضایی، طبیعی، بدنی- جنبشی و زبانی بیشتر است. (پریتو و سانچز، ۲۰۰۵)[۱۱]از این رو، بروز خلّاقیّت بر پایة استعداد (کلاپهام، ۲۰۰۴)[۱۲] و بهره‌گیری از ساختار عاملی برای تبیین بروز خلّاقیّت در پهنة هوش، توجّه شده است. (هاتی و راجرز، ۱۹۸۶)[۱۳].

پژوهشهای زیادی نیز به همراهی هوش و خلاقیت بدون هیچ گونه محدودیّتی تأکید دارند؛ از جمله: تأثیر توأمان هوش و خلّاقیّت بر عملکرد تحصیلی (رایندرمان و نیوبر، ۲۰۰۴)[۱۴]همراهی بروز خلّاقیّت در بستر هوشبا پدیدة چند استعدادی (کاتنا، ۱۹۸۹)[۱۵]، پذیرش همگنانه(جاکوبس و کانینگهام، ۱۹۶۹)[۱۶] و سطح استدلال اخلاقی (دوهرتی و کرسینی، ۱۹۷۶)[۱۷]، بروز خلّاقیّت در گسترة هوش. (اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳)[۱۸]همبستگی هوش کلامی با فعّالیّتهای خلّاقانه(هاسوار، ۱۹۸۰)[۱۹]، همبستگی اندکِ مثبت امّا معنی‌داری میان هوش با تفکّر خلّاق (کلامی و غیر کلامی) (گولد، ۱۹۷۲)[۲۰] وهمبستگی هوش با تفکّر واگرا (دلاس، ۱۹۷۱)[۲۱] همبستگی میان ظرفیّتهای تفکّر خلّاق (تصویری و کلامی) و هوش کلامی و غیر کلامی (آلیوتی، ۱۹۷۹)[۲۲] ضریب همبستگی ۵۰/۰ نیز میان هوش و خلّاقیّت در میان دانش‌آموزان (فولمان و همکاران، ۱۹۷۳)[۲۳]، ضرورت وجود هوش برای خلّاقیّت (دی و لانجوین، ۱۹۶۹)(کروپ، ۱۹۶۹)[۲۴]، پیوند خلّاقیّت با همة جنبه‌های هوشی (اشترنبرگ، ۱۹۸۹).

روش پژوهش

از میان هر پایه (از پایه‌های اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان) در دو مرکز راهنمایی و دبیرستان دختران و پسران تهران، به شیوة نمونه‌برداری تصادفی ساده، از هر پایة تحصیلی، دو کلاس انتخاب شدند که هر کلاس به طور میانگیندارای ۲۰ دانش‌آموز بود.بنا‌براین از میان دو مدرسة راهنمایی پسرانه و دخترانة استعدادهای درخشان تهران، به طور تصادفی حدّاقل ۳۶ و حدّاکثر ۴۲ دانش‌آموز پسر از هر پایه و حدّاقل ۳۲ و حدّاکثر ۳۹ دختر و از میان دو دبیرستان پسرانه و دخترانة استعدادهای درخشان تهران، به طور تصادفی حدّاقل ۲۰ و حدّاکثر ۲۳ پسر و ۲۹ دختر از پایه‌های اوّل و دوم انتخاب گردیدند.از این رو، با احتساب پاسخنامه‌های کامل و قابل بررسی، در مجموع سیصد و بیست و چهار دانش‌آموز تیزهوش مورد مطالعه قرار گرفتند.از این تعداد، ۱۵۸ پسر و ۱۶۶ دختر بودند که همگی به طور تصادفی برگزیده شدند.

جدول زیر، ویژگیهای نمونه را با تفکیک میان دختران و پسران و نیز پایه‌های تحصیلی به همراه میانگین بهرة هوشی گروههای مورد مطالعه، نشان می‌دهد:

جدول نمونه پژوهش به تفکیک پایة تحصیلی و دختران و پسران

دو آزمون هوش فرهنگ‌زدودة کتل(مقیاسهای دوم و سوم) و سنجشخلّاقیّت در این پژوهش به کار رفت.

«کتل» برای هوش هفت ویژگی شناختی را قایل است: ۱) ظرفیّتهای کلامی، عددی، مکانیکی، فضایی و ترسیم تصاویر، ۲) سرعت و دقّت ادراک، ۳) استدلال (استقرایی و قیاسی)، ۴) فراخنای حافظه (همراه با تداعی طوطی‌وار و معنی‌دار)، ۵) هجّی کردن کلمات، ۶) سیّالی کلامی و اندیشه، و ۷) قضاوت (بویژه زیبایی شناختی). بررسیهای متعدّدی برای هنجاریابی این آزمون انجام گرفته است که دال بر وجود اعتبار و روایی شایسته ای برای این ابزار است. (آهویی، ۱۳۷۵؛ جوکار، ۱۳۷۲؛ صوفی، ۱۳۷۶)

«آزمون سنجش خلّاقیّت» با اقتباس از آزمون «تورنس» یکی از ابزارهای تشخیص خلّاقیّت به شمار می‌آید. این آزمون شصت سؤالی، چهار مقولة اساسی خلّاقیّت یعنی «سیّالی»، «اصالت»، «انعطاف‌پذیری» و «بسط» را می‌سنجد که بر پایة تعریف «تورنس» پی ریزی شده ‌است. (تورنس، ۱۹۸۹) بررسیهای روانسنجی ابزار به تفصیل گزارش شده است. ضریب همبستگی بین نمرة کلّ آزمون «تورنس» با نسخة نخست(۷۵ سؤالی) این آزمون معادل ۴۶/۰ بود. ضرایب پایایی آزمون شصت سؤالی نیز بر اساس روش همسانی درونی برای «سیّالی»، ۷۵/۰ «اصالت»، ۶۷/۰ «انعطاف‌پذیری»، ۶۱/۰ و «بسط»، ۶۱/۰ گزارش شده است. (عابدی، ۱۳۷۲) بنابراین دامنة نمرات از ۶۰ تا ۱۸۰ تغییر می‌کند.

بررسی هنجاریابی آزمون مزبور(شامل چهار خرده آزمون سیّالی، بسط، اصالت و انعطاف‌پذیری) در مدارس دورة متوسّطه نشان داد که ضریب همبستگی بین خرده آزمونها در روش آزمون - آزمون مجدّد در مقولة سیّالی، بسط، اصالت و انعطاف‌پذیری به ترتیب ۲۳/۰، ۴۴۴/۰، ۶۱۴/۰ و ۵۹۵/۰ به دست آمد. ضرایب فوق در مقوله‌های بسط، اصالت و انعطاف‌پذیری در سطح۰۵/۰ معنادار بودند. (دائمی، ۱۳۷۶)

بررسی اعتبار «آزمون سنجش خلّاقیّت» توسّط نگارنده (برای تحقیق کنونی) با روش ضریب همسانی درونی «کرونباخ» در میان یک نمونة ۳۶۳ نفری از دانش‌آموزان تیزهوش یازده تا شانزده ساله(پایة اوّل راهنمایی تا سوم دبیرستان) شهر تهران نشان داد که این ضریب، معادل ۸۹۵/۰ است.

«آزمون سنجش خلّاقیّت» ابزاری اصطلاحاً «مداد کاغذی» قلمداد می‌شود.در سنجش خلّاقیّت معمولاً تأکید بر بهره‌گیری از ابزارهای عملی و روشهای میدانی است.این نکته ممکن است برای جامعة متوسّط از لحاظ هوش درست باشد؛ امّا باید بیان داشت پژوهش در جامعة تیزهوش، ویژگیهایی دارد و امر به گونة دیگری است.نوجوانان (و حتّی کودکان) تیزهوش در مقایسه با همسالان متوسّط از لحاظ هوشی از «تصوّر مثبت‌تری نسبت به خود» برخوردارند. (چان، ۲۰۰۸)[۲۵] «تصوّر مثبت از خود» زمینه را برای شکل‌گیری «جایگاه درونی مهارگری» میسّر می‌کند.

از این رو، یکی از ویژگیهای افراد تیزهوش «جایگاه درونی مهارگری» است.بدیهی است که «تصوّر مثبت از خود» و «جایگاه درونی مهارگری» پایة برجستگی آنها را در «خود ابرازی» و«ظرفیّت خود‌گزینی»نیز فراهم می‌آورد.این ویژگیها در میان نوجوانان تیزهوش اقتضا می‌کند که برداشتها و قضاوتهای آنان در بارة خودشان در مقایسه با اظهارنظر همسالان (متوسّط از لحاظ هوشی) به واقعیّت نزدیکتر باشد.از این رو، ابزارهای به اصطلاح «مداد-کاغذی» به وفور در جامعة تیزهوشان در هر ردة سنّی در سطح جهان به کار گرفته می‌شود و از یافته‌های این ابزارها در طیف گسترده‌ای بهره‌برداری می‌گردد.بسیاری از این ابزارها «خودگزارشی»اند. (ساح، ۲۰۰۰)[۲۶] بنابراین از این حیث نمی‌توان در اعتبار یافته‌ها تردیدی به خود راه داد.

به اقتضای موضوع پژوهش برای تحلیل دستاوردها از ضریب همبستگی پیرسون استفاده گردید.

یافته‌ها

تحلیل یافته‌ها بر اساس مدل پیرسون، ضریبهمبستگی۰۰۳/۰ را به دست داد(r =۰/۰۰۳(که دلالت بر استقلال دو متغیّر دارد.

بحث و نتیجه گیری

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که به طور کلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بستگی به «عامل عمومی هوش» ندارد.

این دستاورد، هماهنگ با «نظریّة آستانه‌ای» و «چشم‌انداز عاملی» در تیزهوشی و پژوهشهایی است که به استقلال خلّاقیّت از هوش اشاره دارند. (هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳)

«نظریّة آستانه‌ای» دلالت ‌دارد که: «وقتی بهرة هوش پایینتر از حدّ معیّنی است، خلّاقیّت نیز محدود است؛ در حالی که فراتر از این حدّ (بهرة هوش= ۱۲۰-۱۱۵) خلّاقیّت به منزلة بُعدی تقریباً مستقلّ در می‌آید».

محور چشم‌انداز عاملی چنانکه بیان شد، تأکید بر وجود «عامل عمومی» است؛ یعنی هر کنش هوشمندانه مبتنی بر وجود بُعدی است که آن را «هوش عمومی» می‌نامیم.

از سوی دیگر، یافتة مزبور با پژوهشهای ذیل و «چشم‌انداز تعاملی» در تیزهوشی، همگرایی ندارد:

بروز قابل ملاحظة خلّاقیّت در پهنة هوش (اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳) ظهور ظرفیّتهای تفکّر خلّاق (تصویری و کلامی) در گسترة هوش کلامی و غیر کلامی در پایة نخست تحصیلی (آلیوتی، ۱۹۷۹) بروز خلّاقیّت بر اساس پدیدة چند استعدادی(کاتنا، ۱۹۸۹) بهره‌گیری از ساختار عاملی برای تبیین بروز خلّاقیّت در پهنة هوش. (هاتی و راجرز، ۱۹۸۶)[۲۷]تجلّی تفکّر خلّاق (کلامی و غیر کلامی) دانش‌آموزان پایة چهارم تحصیلی در بستر هوش (گولد، ۱۹۷۲) بروز خلّاقیّت در پهنة هوش کلامی (هاسوار، ۱۹۸۰) تجلّی خلّاقیّت دانش‌آموزان پایة دوازدهم در پهنة هوش (فولمان و همکاران، ۱۹۷۳) بروز تفکّر واگرا در بستر هوش (دلاس، ۱۹۷۱) بروز خلّاقیّت در پهنة استعداد (به منزلة هوش خاص) (کلاپهام، ۲۰۰۴) ضرورت وجود هوش مانند کنجکاوی برای خلّاقیّت (دی و لانجوین، ۱۹۶۹) و اینکه برپایة «مفهوم سه وجهی»، خلّاقیّت بر یک پایة هوشی قرار دارد. (اشترنبرگ، ۱۹۸۹).

بر اساس «روی‌آورد ترکیبی»، خلّاقیّت و هوش هر دو از ویژگیهای تیزهوشی‌اند.نظریّه‌های «گیلفورد»، «تورنس»، «ترفینگر»، «مانکس»، «اشترنبرگ» و «رنزولی» که بر وجود خلّاقیّت به مثابة یک مؤلّفة لازم و بنیادین برای تیزهوشی تأکید می‌ورزند و به زعم آنها خلّاقیّت و هوش مؤلّفه‌های مکمّل فعّالیّت شناختی به شمار می‌آیند، در این چشم‌انداز جای می‌گیرند.

استقلال خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش از عامل عمومی هوش ممکن است به ابزار پژوهش بستگی داشته باشد:

می‌دانیم که تأکید زیربنایی «آزمون هوش فرهنگ زدودة کتل»، بر وجود «عامل عمومى هوش» (G) است و خلّاقیّت به مثابة «عامل اختصاصی»S))قلمداد می‌شود. در چشم انداز عاملى تیزهوشى نیز که بر اساس چنین روى‌آوردى پی‌ریزی شده، همة افراد تیزهوش، خلّاق نیستند؛ بلکه خلّاقیّت فقط یکى از انواع تیزهوشى محسوب می‌شود. لذا ابزارهایی که بر پایة این روی‌آورد پدید آمده‌اند نیز به طور طبیعى استقلال خلّاقیّت را از تیزهوشى نشان می‌دهند.

علاوه بر آن، استقلال خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش از عامل عمومی هوش، بدین معناست که خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش (با میانگین بهرة هوشی ۱۳۷) از نوسانهای بهرة هوشی در دامنة ۱۱۵ تا ۱۸۰، پیروی نمی‌کند. به نظر می‌رسد وجود حدّ اقلی از بهرة هوشی (یعنی ۱۱۵) برای بروز خلّاقیّت کفایت می‌کند؛ به ویژه آنکه هماهنگی و تجانس «اصالت عقیدتی» تیزهوشان در اندیشة واگرابیشتر از افراد متوسّط از لحاظ هوشی است. (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۵)همچنین در حالی که اندیشة واگرا و عملکرد خلّاقانه در تیزهوشان از همبستگی متوسّطی برخوردار است، در میان افراد متوسّط از لحاظ هوشی، این دو متغیّر از یکدیگر مستقلّ هستند. (رانکو، ۱۹۸۶)

از این رو، در دامنة ۱۱۵ تا ۱۸۰، این گونه نیست که لزوماً هوش برجسته‌تر، سبب بروز عالیتر خلّاقیّت شود و یا آنکه هوش نازلتر، بالضّروره باعث ظهور کمرنگ خلّاقیّت گردد.به نظر می‌رسد اگر از آزمونی که بر پایة چشم‌انداز ترکیبى (تعاملى) پی‌ریزی شده (که سنجش خلّاقیّت را در کانون تشخیص تیزهوشى قرار می‌دهند) استفاده می‌گردید، باید شاهد بروز بیشتری از خلّاقیّت در گسترة تیزهوشى باشیم.

علاوه بر آن ممکن است روی آوردهای اساسی تیزهوشی به ملاحظات نحولی مرتبط باشندهمبستگی میان هوش و خلّاقیّت از دیدگاهی تحوّلی مورد بررسی قرار نگرفته‌ است.

بی تردید بررسی این رابطه در قلمرو سطوح تیزهوشی و طیفهای گوناگون بهرهٔ هوشی با توجه به تفاوتهای جنسیتی منجر به ظهور روشنگریهایی خواهد گردید.