کم‌آموزی تیزهوش: باهوشم، اما چرا نمره‌ام پایین است؟

شاید این جمله را بارها از دیگران یا از خودت شنیده باشی: «تو که این‌قدر باهوشی، چرا نمره‌ات پایین است؟» این پرسش برای بسیاری از نوجوانان تیزهوش آشناست. پاسخ آن نه به تنبلی ربط دارد و نه به کم شدن هوش. در روان‌شناسی، برای این وضعیت اصطلاحی وجود دارد: «کم‌آموزی تحصیلی تیزهوش». در این نوشته نخست این مفهوم را روشن می‌کنیم. سپس به ریشه‌های آن می‌پردازیم و پیامدهایش را در زندگی تو بررسی می‌کنیم.

الف ـ کم‌آموزی تحصیلی تیزهوش چیست؟

«کم‌آموزی» یعنی دانش‌آموز کمتر از آنچه توانایی‌اش اجازه می‌دهد بیاموزد و پیشرفت کند. وقتی این حالت در فرد تیزهوش پدید آید، از «کم‌آموزی تحصیلی تیزهوش» سخن می‌گوییم.

این وضعیت از قرار دادن و گماردن برخی تیزهوشان، بر اساس انتظارات همسالی و محیطی، در نظام خاصّی از اقدامات آموزشی ناشی می‌شود و ضعف تحصیلی آنها را افزایش می‌دهد. «انتظارات محیطی» یعنی توقع‌هایی که دیگران از تو دارند؛ مانند پدر و مادر، معلّم، مدرسه و همسالان.

نکتهٔ اساسی این است: هرگاه بخواهند انتظارات نادرست و غیرواقع‌بینانه را در وادی عمل تحقق بخشند، چه بسا شرایط حاصل از این توقعات به کم‌آموزی بینجامد. پس ریشهٔ مسئله همیشه در هوش تو نیست. گاهی در ناهماهنگی میان تو و محیطی است که در آن درس می‌خوانی.

ب ـ وقتی محیط آموزشی با نوع تیزهوشی تو هماهنگ نیست

تیزهوشی یک گونه ندارد. برخی تیزهوشان «انتزاعی» هستند؛ یعنی توانمندی آنها بیشتر در اندیشیدن به مفاهیم و روابطی است که دیدنی و لمس‌کردنی نیستند. حال اگر چنین تیزهوشی را در شرایط تحصیلی‌ای قرار دهند که بر توانمندی‌های کلامی تأکید می‌کند، تعارض‌های گوناگونی با محیط آموزشی پدید می‌آید.

چنین محیطی با انگیزه‌ها و نگرش‌های تیزهوشی انتزاعی «معارضت ذاتی» دارد؛ یعنی از بنیاد با آن ناسازگار است. در این وضعیت، کوشش‌های آموزشی رسمی بی‌ثمر خواهد بود.

پژوهشگران این پدیده را احتمالاً ناشی از «کژسازش‌یافتگی فرد و محیط» می‌دانند (رایس و مک‌کواچ، ۲۰۰۲). کژسازش‌یافتگی یعنی فرد و محیط با هم جفت و جور نشده‌اند. به همین دلیل، برای شناخت کم‌آموزی باید به ساختار و پیکرهٔ آن از سه جنبه توجّه کرد: جسمی، شناختی (یعنی آنچه به فهمیدن و اندیشیدن مربوط است) و عاطفی.

ج ـ سنگینی انتظارات غیرواقع‌بینانه

حتی صِرف وجود توقعات غیرواقع‌بینانهٔ محیطی، بدون آن‌که برای تحقق آنها تمهیدات آموزشی ویژه‌ای فراهم شود، این کم‌آموزی را تشدید می‌کند. یعنی گاهی کافی است همه از تو انتظار داشته باشند که «حتماً بهترین باشی»، بی‌آن‌که شرایط آموزشی مناسبی برایت فراهم شده باشد.

رنج و آزردگی ناشی از این انتظارات، دو رابطهٔ مهم زندگی تو را دچار اختلال می‌کند:

۱ ـ روابط همسالی؛ یعنی دوستی و ارتباط تو با هم‌کلاسی‌ها و هم‌سن‌وسالانت؛

۲ ـ تعامل با معلّم؛ یعنی رابطه و گفت‌وگوی تو با معلّمانت.

اختلال در همین روابط برای بروز کم‌آموزی تیزهوشان کافی است. این امر به‌ویژه دربارهٔ دختران نوجوان صدق می‌کند.

د ـ وقتی تیزهوشی با اختلال تحصیلی همراه است

گاهی تیزهوشی با «اختلال تحصیلی» همراه می‌شود. اختلال تحصیلی یعنی دشواری در برخی جنبه‌های یادگیری، با وجود هوش بالا. ممکن است تیزهوشی همراه با اختلال تحصیلی با ضعف تحصیلی نیز مرتبط باشد.

برای برخی تیزهوشان، نارسایی‌هایی در حوزهٔ کلامی گزارش شده است:

۱ ـ مشکل در بذل توجه و ناتوانی در تمرکز کلامی؛

۲ ـ ضعف در نگهداری و یادداری؛ یعنی به خاطر سپردن؛

۳ ـ نارساخوانی و نقیصه در تلفظ واژه‌ها؛

۴ ـ نارسانویسی و ضعف‌هایی اساسی در تکالیف کتبی؛

۵ ـ مشکلات خاص در برخی موضوعات و مواد درسی.

در یک پژوهش، پسران بسیار تیزهوش (با هوش‌بهر ۱۴۰ تا ۱۵۴) سطوحی از مسائل رفتاری نشان دادند که شبیه اختلال تحصیلی بود (شایویتز، ۲۰۰۱). این یافته نشان می‌دهد که جامعهٔ تیزهوشان بسیار متنوع است. پس اگر در برخی درس‌ها مشکل داری، این به معنای نبودن تیزهوشی در تو نیست.

دانش‌آموزان تیزهوش دچار اختلال تحصیلی که در دورهٔ متوسطه تحصیل می‌کنند، در معرض کم‌آموزی و ضعف تحصیلی هستند.

هـ ـ احساس‌هایی که در این وضعیت پدید می‌آیند

کم‌آموزی فقط به نمره مربوط نیست. با احساس‌های تو نیز گره خورده است.

شوخ‌طبعی، حالات آشفتگی (پریشانی)، حسّاسیّت بسیار شدید، کمال‌گرایی، توقعات غیرمنطقی از خود و تنوّع وسیعی از علایق از ویژگی‌های اساسی دانش‌آموزان تیزهوش دچار اختلال تحصیلی است (ویلارد هالت، ۱۹۹۹). «کمال‌گرایی» یعنی این‌که بخواهی همه‌چیز بی‌نقص و کامل باشد.

اغلب این دانش‌آموزان از «حسّ خود آسیب‌دیده» رنج می‌برند؛ یعنی احساس می‌کنند در درونشان چیزی شکسته است. دلیل آن این است که این وضعیت با احساس بی‌عیب بودن و کمال‌گرایی آنها تعارض دارد. علّت دیگر این است که در فضای مدرسه بیشتر بر اختلال فرد در حوزهٔ تحصیل تأکید می‌شود تا بر قوّت‌ها و توانایی‌های او.

دوره‌های طولانی ناکامی تحصیلی به «خودارجدهی» آسیب می‌زند. خودارجدهی یعنی ارزشی که تو به خودت می‌نهی. کم‌کم یک باور درونی شکل می‌گیرد: «بعضی چیزها دربارهٔ من غلط است» (اولنچاک، ۱۹۹۴).

افزون بر این، آزردگی‌های دیگری نیز پدید می‌آید:

۱ ـ خشم: این دانش‌آموزان بیش از همگنان تیزهوش خود تلاش می‌کنند و کوشش آنها طولانی‌تر است؛ اما از نتیجهٔ کار خود ناراضی‌اند. از سوی دیگر، چون محیط از آنها انتظار تیزهوش بودن دارد، زیر فشار قرار می‌گیرند. ناکامی و رنجش بدون موفّقیّت تحصیلی به واکنش خشونت‌آمیز می‌انجامد.

۲ ـ هراس از شکست: آنها که روش‌های جبران ضعف تحصیلی را یاد نگرفته‌اند، ممکن است از پیش انتظار شکست داشته باشند و حتی دچار هراس از شکست همراه با خشم و ناکامی شوند.

۳ ـ نیاز قوی به مهار: برای پرهیز از این احساس‌ها، به سرعت نیاز به مهار شدن را در خود تجربه می‌کنند.

۴ ـ خودارجدهی پایین: حالات ترس و هراس، خودارجدهی را پایین می‌آورد.

۵ ـ ترس از موفّقیّت: گاهی اطرافیان به کامیابی‌های کوتاه‌مدت پس‌خوراند مثبت می‌دهند. همین خود نوعی فشار برای موفّقیّت می‌شود و ترس عمیق از موفّقیّت را پدید می‌آورد (استروپ، ۲۰۰۲).

و ـ اهمیت درست فهمیدن تیزهوشی

دانش‌آموزان معمولاً به‌درستی درک نمی‌کنند که تیزهوشی چه معنایی دارد. این کژفهمی می‌تواند آنها را به سوی افسردگی و حالت «شکست خود» سوق دهد (وب و دیتریچ، ۲۰۰۵؛ وست، ۱۹۹۷). در حالی که اغلب تیزهوشان از سازش‌یافتگی برخوردارند، کسانی که به نحو شایسته‌ای جای‌دهی تحصیلی نشده‌اند و یا دچار انزوا هستند، بیش از دیگران در خطر افسردگی و اضطراب قرار دارند.

پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که «خودباوری تحصیلی» در دانش‌آموزان دچار اختلال تحصیلی از گروه‌های عادی و تیزهوش پایین‌تر است (وین، ۱۹۸۲). خودباوری تحصیلی یعنی تصویری که از توانایی درسی خود داری.

با این حال، برخی پژوهشگران تأکید می‌کنند که استعدادهای نهفته و پنهان در میان کودکان دچار اختلال آموزشگاهی ممکن است یافت شود (هرن و استون، ۱۹۹۵). پژوهشگران بسیاری نیز بر رابطهٔ نیرومند میان خلّاقیّت و اختلال تحصیلی پافشاری می‌کنند (تورنس، ۱۹۸۴).

روشن است که نمرهٔ پایین، همهٔ حقیقت تو نیست. کم‌آموزی تیزهوش بیشتر از ناهماهنگی فرد و محیط، از انتظارات غیرواقع‌بینانه و از آسیب‌های عاطفی برمی‌خیزد. شناخت درست معنای تیزهوشی، نخستین گام برای رهایی از احساس «شکست خود» است. از همین رو، باید یک آموزشگاه به گونهٔ فردی به پرورش استعداد دانش‌آموز بپردازد و تدابیر آموزشی خود را بر پیوند بسیار مهم «خودارجدهی» با موفّقیّت تحصیلی بنا کند؛ تا به جای تأکید بر ضعف‌ها، قوّت‌ها و توانایی‌های تو دیده شود.

منبع

مقالات دکتر کاظمی، «ملاحظاتی در پدیده تیزهوشی استثنایی» — ملاحظاتی در پدیده تیزهوشی استثنایی

فرهنگ‌نامه، «کم‌آموزی تحصیلی تیزهوش» — کم آموزی تحصیلی تیزهوش

روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «نقش انتظارات محیطی در پیشرفت تحصیلی و خلّاقیت» — نقش انتظارات محیطی در پیشرفت تحصیلی و خلاقیت

مقالات دکتر کاظمی، «هیجان و اختلال تحصیلی» — هیجان و اختلال تحصیلی

مقالات دکتر کاظمی، «ابهامات تشخیص و تیزهوشی پیشرفتگی» — ابهامات تشخیص و تیزهوشی پیشرفتگی