خلاقیت و خود

آمادگی خود

به طور کلّی «خود»، در گستره خلّاقیّت جایگاهی بنیادین دارد و با مفاهیمی چون «خود‌پدیدآورندگی»^۱، «خودتعیین‌کنندگی»^۲، «خودباوری»^۳، «خودمختاری»^۴، «خود‌بسندگی»^۵، «خودپایایی»^۶، «خود‌پنداری»^۷، «خود‌ارجدهی»^۸، «خودیابی»^۹، «خودسازماندهی روانی»^۱۰، «خودتنظیمی»^۱۱ و «خودارزشیابی»^۱۲مرتبط است.

بررسیها نشان می‌دهند که افراد خلّاق از «خودشکوفایی» برجسته‌ای برخوردارند. (براون و همکاران، ۱۹۶۹؛ پارنز، ۱۹۷۱؛ اکوال، ۱۹۷۲؛ رانکو، ۱۹۹۹الف؛ کنتی و آمابایل، ۱۹۹۹)

«در بررسی خصایص شخصیّتی افراد خلّاق، نظریات مازلو، مک کینون و اشترنبرگ در ارتباط با خود شکوفایی مورد مطالعه قرار گرفت. نتایج مطالعات به طور مؤکّد بر روی وجود خودشکوفایی به منزلهٔ‌ یک خصیصهٔ انگیزشی و شخصیّتی برجسته اشاره دارد. (اشتاین، ۱۹۸۳)

خصیصهٔ خودشکوفایی آن چنان درخلّاقیت، تعیین کننده است که فصل خاصّی را در «فرهنگ خلّاقیّت» به خود اختصاص داده است. گرچه مجادلاتی در این حوزه به چشم می‌خورد؛ ولی شکّی در ارتباط و پیوند نیرومند میان خودشکوفایی و خلّاقیّت وجود ندارد. (رانکو، ۱۹۹۹ب)

سه زمینه اساسی برای پی ریزی فرآیند اندیشه افراد برجسته در خودشکوفایی لازم است: الف)«حسّاسیت» ب)«همکاری» ج) توانایی پدیدآوری خوشایند. معمولاً رفتارهای مقابله ای متنوّعی در رویارویی با مسایل نو به کار می‌رود که به ویژه در خور افراد خودشکوفا و دارای بهداشت روانی است. (پارنز، ۱۹۷۱)

از این رو، «خودپدیدآورندگی» یکی از ویژگیهای موفّقیّت کارآفرینان برشمرده شده است. (مک کللاند، ۱۹۸۷)

زاویه دیگر آمادگی خود به انواع هوش مربوط می‌شود. پایهٔ خلّاقیّت را یکی از دو هوش تجربی و تحلیلی تشکیل می‌دهد.

تاکنون رابطهٔ «خودباوری» با «خلّاقیّت» نتایج مبهمی در برداشته است. از یک سو برداشت شخصی از میزان خلّاقیّت با خودباوری ریاضی، همبستگی نشان می‌دهد؛ امّا از سوی دیگر رابطهٔ خود ارجدهی با خلّاقیّت، گنگ و تردید برانگیز است.

یافته‌های پژوهشی دلالت بر وابستگی خلّاقیّت و نوآوری به «خودباوری»(اسمایلانسکی و هالبراشتات، ۱۹۸۶؛ شمپ و چفرز، ۱۹۸۲) «خودارجدهی» (کلر و هالند، ۱۹۷۸؛ کلر، ۱۹۸۴؛ هلسون، ۱۹۹۹) «خودمختاری» (شلدون ۱۹۹۵ الف) و «خودبسندگی» (بچتولد و ورنر، ۱۹۷۳) دارند. افراد خلّاق، در «خودپایایی» نیز برجستگی مشهودی بروز می‌دهند. تا جایی که گاهی به صورت و یا همراه با «حالت خودبینی و نخوت» ممکن است تظاهر یابد. (فیست، ۱۹۹۹)

شخصیّت خلّاق در افکار و اعمال مستقل است، به آسانی در یک گروه مستحیل نمی‌گردد و اگر فعّالیّتها و ارزشهای گروه با انتخابهای شخصی وی منطبق نباشند، خود را تابع ارزشهای گروه قرار نمی‌دهد. (منصور، ۱۳۷۲)

از این رو برخی مفهوم پردازان با طرح مفهوم «خودسازماندهی روانی» سعی می‌کنند به تبیین ویژگیهای شخصیّتی افراد خلّاق بپردازند. بر اساس این مفهوم (با کاربرد الگوی اجتماعی حکومت در فرایند روانی فرد)، شخص خلّاق تلاش می‌ورزد تا بر وضعیّت درونی خود سیطره داشته باشد و آن را تحت حکومت خویش قرار دهد و به سازگاری خود با محیط بپردازد. بنابراین، جور شدن پدیده‌ها با یکدیگر و نیز انطباق با آزمونه‌ها تحقّق می‌پذیرد. چنین وضعیّتی حتّی تعیین کنندهٔ روش یادگیری ویژه ای نیز خواهد بود که افراد خلّاق را از سایرین متمایز می‌سازد. (اوهارا و اشترنبرگ ۱۹۹۹؛ اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹؛ اشترنبرگ، ۱۹۸۸)

مطالعهٔ گروهی از نوجوانان تیزهوش آشکار کرد که آنها علاقه و توانایی خود در ریاضی را به اندازۀ خلّاقیّتشان نمره می‌دهند. (کاظمی، ۱۳۷۶)

«چهل و نه فرد خلّاق بسیار برجسته بر اساس آزمونهای «تورنس» برای تفکّر خلّاقانه، شناسایی شدند. در مطالعهٔ بعدی از آنها خواسته شد تا به سنجش ویژگیها و آرمانهایشان بپردازند. یافته‌ها نشان داد که آنها خود را تحریک پذیر، تغییر طلب، ناهماهنگ با سنّتها(نوگرا)می‌دانستند و به این خصایص بیش از فرمانبرداری، سعی و کوشش مبادی آداب و تشریک مساعی، اهمیّت می‌دادند.»(ویلیامز، ۱۹۷۹)

«بررسی رابطهٔ خودباوری و خلّاقیّت بر مبنای فهرست «خود ارجدهی کوپراسمیت» و مجموعهٔ «تورنس» نشان داد که رابطهٔ «خود ارجدهی» با خلّاقیّت (کلاسی و غیر کلاسی) نااستوار و شکّ برانگیز است. این مطالعه، هیچ زمینه محکمی به دست نداد که حاکی از وجود برتری «خود ارجدهی» افراد خلّاق بر غیر خلّاق باشد.»(ویلیامز، ۱۹۷۷)

خودباوری افراد خلّاق تا جایی که مربوط به «خود ارجدهی» است، امکان دارد گاهی تنزّل کند و این کاهش ناشی از ضعف در «خود ارجدهی» است. در چنین شرایطی نوعی تعارض میان ویژگیهای ذاتی خلّاقیّت با مؤلّفه‌ها و عناصر «خود ارجدهی» پدید می‌آید؛ یعنی اگر «خود ارجدهی» یک فرد خلّاق، کاهش می‌یابد، ناشی از خصایص ذاتی خلّاقیّت است. از این رو نتایج پژوهشی یاد شده، وجود تشابه «خود ارجدهی» را در میان افراد خلّاق و غیر خلّاق نشان می‌دهد.

می‌دانیم که خودباوری ریاضی با شیء گرایی محض و نظام ارزشی نظری در زندگی، ملازمت دارد. از طرفی بر اساس یکی از پژوهشهای فوق، خودباوری خلّاقانه به اندازهٔ خودباوری ریاضی است. در نتیجه ویژگیهایی نظیر شیء گرایی و ارزشگذاری نظری می‌تواند از خصایص افراد خلّاق باشد.

این نکته را نیز می‌دانیم که «پیوند جویی» یا احساس پذیرش و مقبولیت اجتماعی و نیز حمایت محیطی که منجرّ به امنیّت خاطر در فرد می‌شود، از عناصر اساسی در تکوین خود ارجدهی به شمار می‌آیند. اگر وجود خصایصی مانند شیء گرایی، ارزش گذاری نظری، تحریک پذیری آنی، تغییر طلبی و رویارویی با سنّت گرایی را در میان افراد خلّاق بپذیریم، به نظر می‌رسد که ویژگیهای یاد شده با پیوند جویی و حمایت محیطی امنیّت بخش، معارضت دارند؛ همان طور که خصوصیاتی همچون فرمانبرداری، سعی و کوشش، رعایت آداب، تشریک مساعی گروهی، موجب تقویّت پیوند جویی و جلب حمایت محیطی می‌شوند و در نتیجه خود ارجدهی فرد را رشد می‌دهند.

از این رو، شگفت آور نخواهد بود که افراد خلّاق در برخی شرایط دچار ضعف در «خود ارجدهی» شوند و این ضعف همراه با خود باوری نازل باشد.

1. Self- initiated ↩︎
2. Self-determination ↩︎
3. self- concept ↩︎
4. autonomy ↩︎
5. self- efficacy ↩︎
6. self-confidence ↩︎
7. self-image ↩︎
8. Self-Esteem ↩︎
9. Self-understanding ↩︎
10. Mental self government ↩︎
11. self-regulation ↩︎
12. self-evaluation ↩︎