بررسی مطالعات
در این مقاله، تعامل خانواده و تیزهوش مورد بررسی قرار می‌گیرد. تصور خانواده از تیزهوش، اساس این تعامل را تشکیل می‌دهد. نظام انگیزشی، توانایی، نگرش‌ها، و الگوهای رفتاری خاصّ تیزهوش، کانون‌های تأثیر وی بر خانواده است و خانواده نیز از طریق ساختار خانواده، تعامل خانوادگی، انتقال فرهنگ، وضعیّت اجتماعی – اقتصادی، جامعه پذیری و تعامل اجتماعی، بر فرد تیزهوش تأثیر می‌گذارد.
تصور خانواده از تیزهوش
خانواده و به ویژۀ والدین یکی از معتبرترین منابع اطّلاعاتی برای تشخیص افراد تیزهوش به شمار می‌آیند. حتّی این اعتبار تشخیص توسط والدین، بیش از معلّمان است. (۶۱% در برابر ۷/۵۶%) علی رغم وثوق علمی والدین در امر تشخیص بایستی خاطر نشان ساخت که معهذا، توهماتی اساسی در تصور والدین و به طور کلّی خانواده، از پدیده تیزهوشی وجود دارد. توهماتی که کم و بیش از لحاظ تئوری حتّی بر افکار و نقطه نظرات نظریه پردازان، روان سنّجان، و به تبع آنها، دست اندرکاران نهادهای تعلیم و تربیت ویژۀ تیزهوش، حاکم است. به عبارت دیگر، هنوز زوایای مفهوم و ساختار تیزهوشی به عنوان یک «سازه» در هاله ای از ابهام برای روان شناسان و نظریه پردازان قرار دارد.
نکته مسلم آنکه تیزهوشی به مفهوم وسیع آن، توانایی و قابلیّت برجسته ای است که، در ورای مفاهیمی صرفاً هوشی (با شاخص هوشبهر.I.Q) جای دارد. یعنی ابزارها و آزمونهای هوشی، بخش اندکی از مفهوم و ساختار تیزهوشی (همراه با کلّیه تواناییها و قابلیّتهای آن) را می‌سنّجند. حدّاقل میتوان بیان داشت که تیزهوشی، مجموعه ای از استعدادها، خصوصیات شخصیّتی و الگوهای رفتاری ویژۀ ای را در بر می‌گیرد که ابزارها قادر به تشخیص آنها نیستند. بنابراین اقدامّات روان سنّجی و تشخیصی، نظیر ساخت ابزارها و آزمونهای ویژۀ، بایستی پس از روشن شدن زوایا و جوانب ساختار تیزهوشی انجام گیرد.
در این گفتار قصد آن را نداریم که به بیان توهمات و سوتفاهم‌های مذکور و یا رفع آنها بپردازیم. بلکه صرفاً اشاره ای کوتاه به وجود این تصورات غیر واقع بینانه گردید که کم و بیش در کلّیه محافل و منابع مربوط (نظریه پردازی، روان سنّجی، تعلیم و تربیت، خانواده و جامعه در سطح جهانی) وجود دارد.
در اینجا، خانواده و به ویژۀ والدین از تیزهوشی و نقش و تأثیر متقابل تیزهوش بر خانواده، با توجّه به جدیدترین یافته‌های روان شناسی تیزهوش مورد تشریح قرار می‌گیرد. در واقع تصویر خانواده از پدیده تیزهوش است که روابط، تعامل و برخوردهای مختلف خانوادگی را با تیزهوش شکل می‌دهد.
الف- تأثیر تیزهوش بر خانواده
ساخت شخصیّتی و روانی یعنی مجموعه تواناییها، نیازها، انگیزه‌ها و الگوهای رفتاری فرد تیزهوش است که کم و بیش بر روی ساختار خانواده و شخصیّت افراد خانواده (و از جمله والدین)تأثیر می‌گذارد و حتّی نوع رفتار خانوادگی و نقش و مقام این نهاد را در سطح جامعه شکل می‌دهد و تعدیل می‌سازد.
نقطه آغازین این تعدیل سازی را از سوی تیزهوش، باید در حیطه انگیزشی او جتسجو نمود. حیطه و قلمرو انگیزشی تیزهوش که درخود، نیازهای ویژۀ ای را گرد آورده است بر اساس تواناییها و قابلیّتهای فردی، به هدایت برخی الگوهای رفتاری خاصّ، و از جمله نحوه تعامل خانوادگی می‌پردازد. پس، این حیطه، اهمیّتی بنیادین در روابط خانوادگی دارد. اساساً میتوان گفت نیازهای خاصّی در تیزهوش قرار داد که مجموعه آنها، از ویژگیهای اساسی او به شمار می‌رود، به نحوی که موجب تمایز او از افراد عادی میگردد.
امروزه در تحقیقات انگیزشی تیزهوش، به نیاز «خود گردانی» اهمیّت فوق العاده ای داده می‌شود. این نیاز، گرچه در افراد عادی نیز وجود دارد امّا در فرد تیزهوش برجستگی خاصّی را دارا می‌باشد، تمایل قوی به انجام فعّالیّتها به طور مستقلّ و فردی پیامد وجود چنین نیازی است. نیازهای پذیرش اجتماعی، حمایت از سوی دیگران، مورد تشویق و ترغیب قرار گیری، فعّالیّتهای ترتیبی متناسب با فرد، مشارکت با تیزهوشان همسال و دسترسی به کتب مناسب و منابع یادگیری، مجموعه ای از اساسی‌ترین نیازهای تیزهوش محسوب می‌شوند.
نیاز به خود گردانی امور و فعّالیّتها، زمینه ای انگیزشی را در فرد تیزهوش مهیا می‌سازد که مسؤولیّت و تعهد بپذیرد. این نیاز در کنار نوعی نگرش (بازخورد) ویژۀ یعنی «کفایت خود» واقع می‌شود. این نگرش در فرد تیزهوش، یکی از وجوه تمایز او از افراد عادی است.
مفهوم نگرش فوق این است که تیزهوش در مقایسه با افراد عادی، برای خویش قابلیّت و شایستگی فوق العاده ای در یک امر خاصّ، قائل است به طوری که بتواند کار ویا تکلّیف مورد نظر را به نحو شایسته ای به انجام برساند. به سادگی دریافت می‌شود که نیاز به «خودگردانی» با نگرش«کفایت خود» سازگاری و تجانس دارد.
بعضی از مطالعات آشکار می‌سازند که استقلال و خود مختاری در امور، در طبقه ای خاصّ از افراد تیزهوش یعنی تیزهوشان در زمینه علوم پایه ریاضی (در مقایسه با سایر تیزهوشان و افراد فوق العاده تیزهوش) نمود بیشتری دارد.
بنابراین به نظر میرسد که شدت و ضعف استقلال و نیاز به خود گردانی باید بستگی به نوعی تیزهوشی داشته باشد. این نکته ای قابل ملاحظه برای اطرافیان تیزهوش (به ویژۀ خانواده) است که به تفاوتهای فردی وسیع، میان این جمعیت اندک(جامعه) توجّه نمایند. بدین معنا که هم اکنون، طبقات (تیپ های) گوناگون و متعددی از تیزهوشی به دست آمده است: پیشرفته تحصیلی، رهبر، خلّاق(ریاضی، علوم و پایه، مهارتهای کلامی، هنر) و... زمینه‌های اساسی مقوله کلّی تیزهوشی است.
بدیهی است که هر یک از طبقات مذکور، دارای ویژگیهای شخصیّتی، روانی و شناختی خاصّ خویش می‌باشند.به بیان ساده، تفاوت دو فرد تیزهوش بیش از تفاوت دو فرد عادی از یکدیگر است و برعکس، شباهت افراد عادی بیش از شباهت افراد تیزهوش به یکدیگر است. روند تیپ شناسی در تیزهوش، نشان می‌دهد که تحقیقات آینده، بیشترین تعداد طبقات شخصیّتی جوامع بشری را در میان افراد تیزهوش، به دست خواهد داد.
در این گفتار، جنبه‌های مشترک پدیده تیزهوشی مورد توجّه قرار می‌گیرد. «نیاز به خودگردانی» و «کفایت خود»، از جمله جنبه‌های مزبور هستند که موجب تمایز فرد تیزهوش از دیگران می‌شوند.
نگرشی دیگری نیز در میان تیزهوشان برجستگی دارد که در حقیقت نوعی «اسنّاد» به شمار می‌آید.تیزهوشان موفّقیّت و پیشرفت در امور را به کوشش و تلاش و فعّالیّت فردی، اسنّاد می‌دهند.دو عقیده فوق به موازات «خودباوری» قوی در تیزهوش، نوعی بافت اعتقادی را پدید می‌آورد که به موضع گیری قابل ملاحظه فردیت وی در برابر جهان خارج و محیط برونی (از جمله خانواده) می‌انجامد.بافت اعتقادی مزبور، بر اساس قلمرو انگیزشی ویژۀ، اقتضاء می‌کند تا الگوهای رفتاری خاصّ و فعّالیّتهای فردی (به ویژۀ در موقعیت‌های رقابت آمیز) انجام می‌گیرد.
کوشش هایی که شخص تیزهوش، آنها را به طور درونی، نظارت و ارزشیابی می‌نماید و هر گونه کنترلو مداخله محیطیّ و خارجی را نسبت به اعمال و فعّالیّتهای شخصی خویش بیهوده و زائد می‌انگارد و گاهی در قبال آنها، به مقاومتهای متوسل می‌شود.
بافت اعتقادی، نظام انگیزشی و «کانون نظارت درونی» به تکوین هویّت و تمامیت فردی تیزهوش در صحنه خانواده و جامعه یاری می‌دهد.
به رسمیت شناختن این هویّت فردی ویژۀ از سوی خانواده، اولین نقطه تأثیری است که تیزهوش آن را بر خانواده خویش تحمیل می‌کند. شکل گیری، تعدیل و تغییر تعامل خانوادگی و گاهی نقش و مقام اجتماعی خانواده، پیامد طبیعی روند مزبور است.
هنگامی تعدیل بر خوردهای خانواده با «واقعیت تیزهوش» جدی‌تر می‌شود که به جهت گیری و خط مشی خاصّ تیزهوش توجّه کنیم:
گاهی تواناییها و قابلیّتهای ذهنی و شناختی برجسته تیزهوش، در والدین و اعضای خانواده، انتظاراتی را ایجاد می‌کند که با خط مشی و اهداف فرد تیزهوش تعارض دارد. این میتواند یکی از نقاط اصطکاک طرفین باشد.
و گاهی، موفّقیّت تیزهوش در موقعیبتهای رقابت آمیز فردی، موجب تعارض با اهداف بلند مدت تربیتی و پرورشی میگردد. و این نیز میتواند یکی دیگر از زمینه‌های اساسی برای اصطکاک میان نظام ارزشی خانواده و جامعه، با اعتقادات تیزهوش باشد. یعنی تیزهوش در فعّالیّتهای فردی خویش، هدفی را می‌جوید که گاهی مورد نظر و پذیرش هنجاهای جامعه و خانواده نیست.
بنابراین تأثیر تیزهوش برخانواده را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:
نظام انگیزشی خاصّ، شامل اهداف، تمایلات و نیازها.
قابلیّت‌ها و تواناییهای گوناگون ذهنی و شناختی.
بافت اعتقادی و موضع گیری ویژۀ تیزهوش
الگوهای رفتاری اختصاصی(شامل فعّالیّتهای مستقلّ فرد)
ب- تأثیر خانواده بر تیزهوش
پیش از هر چیز، این نکته را باید تأکید نمود که خانواده و به ویژۀ والدین کودکان تیزهوش نیازهای تربیتی خاصّی دارند.
محورهای اساسی نیازهای ویژۀ والدین را میتوان این گونه بر شمرد:
ارزشیابی و تشخیص تیزهوشی فرزند
مشاوره با کارشناسان و صاحب نظران در امور مربوط به فرزند تیزهوش خود
پرورش انگیزه در فرزند تیزهوش
تقویّت احساس مسؤولیّت و تعهد پذیری در وی
رشد اجتماعی وی
گسترش ارتباط والدین و مدرسه
والدین، نیاز شدیدی دارد که در محورهای فوق الذکر، از آموزش کافی برخوردار شوند.
معهذا به طور طبیعی، خانواده، تأثیراتی اساسی در فرد تیزهوش می‌نهد. پس از تعدیل تعاملی خانواده بر اثر مواجهه با حیطه‌های چهارگانه تأثیر گذاری تیزهوش بر خانواده، فرد تیزهوش نیز به نوبه خود کم و بیش، تحت تأثیر محیط خانوادگی خویش واقع می‌شود.
مطالعات روان شناختی جدید حاکی است که خانواده حدّاقل سه نقش را در قبال فرد تیزهوش ایفا می‌کند. این نقش‌ها، نقاط اساسی تأثیر بخشی خانواده بر تیزهوش است.
ساختار خانواده و تعامل خانوادگی
وجود والدین در خانواده، تأثیر حیاتی بر بهداشت روانی و وضعیّت تحصیلی فرد تیزهوش دارد. زندگی در خانواده تک والدینی (وجود یک پدر و یا یک مادر) بازتاب منفی در وضعیّت تحصیلی فرد تیزهوش دارد.
ضعف تحصیلی افراد تیزهوش در خانواده‌های تک والدینی، ممکن است به فرایند الگو سازی آنها بستگی داشته باشد. فرد تیزهوش با توجّه به نیازهای پذیرش، حمایت اجتماعی و مورد تشویق و ترغیب قرار گیری، به ساختار خانوادگی مستحکمی احتّیاج دارد که او را در تعاملات و مراودات اجتماعی یاری دهد.
در خانواده‌های تک والدینی طبعاً امکان این مراقبت ویژۀ و فوق العاده از سوی خانواده، وجود ندارد، پس فرد تیزهوش برای الگو سازی به دنیای بیرون از خانواده مراجعه می‌کند. طیّ این روند برای وی، سهل نخواهد بود. ضعف و شکست تحصیلی، بهای سنّگینی است که به عنوان اولین آسیب بر تیزهوش وارد می‌آید.
برخی دیگر از روان شناسان کانون دیگری از ساختار خانواده (یعنی تعداد فرزند) و ارتباط آن را با نوع خاصّی از تیزهوشی، یعنی خلّاقیّت، مورد توجّه قرار داده اند.
مطالعات آنها نشان می‌دهد که کودکان بدون خواهر و برادر عالیترین توانایی را در تفکّر واگرا(به عنوان شاخصی از خلّاقیّت) داشته اند و در پی آنها فرزندان ارشد، کوچکترین فرزند و فرزندان میانی به ترتیب جای می‌گیرند. ضمن این که فرزندان دارای خواهر و برادر متعدد بیش از افرادی که دارای یک خواهر و یا یک برادر هستند، توانایی تفکّر واگرا دارند. تعداد فرزندان یک خانواده در نحوه تعاملات و روابط خانوادگی مؤثّر است. این روابط، ابتدا نگرش وموضع گیری (بازخورد) تیزهوش را تحت تأثیر قرار می‌دهد، حتّی وجود اصطکاک در تعامل خانوادگی ناشی از فاصله سنّی زیاد میان تیزهوش و سایر برادران و خواهران به تکوین «خودباوری» تیزهوش کمک می‌کند.
از سوی دیگر، در خانواده‌های تک فرزندی مراقبت و توجّه (حمایت، پذیرش، تشویق) خاصّی مبذول میگردد. حتّی این توجّه و رسیدگی، به نوعی، دربارۀ فرزندان ارشد و کوچکترین فرزند نیز وجود دارد.
انتقال فرهنگ و طبقه اجتماعی- اقتصادی
روانشناسان در قبال تفاوتهای فرهنگی، دو چشم انداز و نظر گاه اساسی را مورد بحث قرار می‌دهند:
الف- تشابه گرایی
بر اساس این دیدگاه، فرهنگهای گوناگون علیرغم تفاوتها و پراکندگی‌های فراوان زمینه‌های اساسی مشابه و همانندی دارند که تفاوتهای عارضی را تحت الشعاع خویش قرار می‌دهند. لذا ملاحظات تربیتی و آموزشی ویژۀ تیزهوشان باید به همانندیها و شباهتهای فرهنگی، اصالت داده به اختلافات که اموری عارضی می‌باشند، وقعی ننهد.
ب- تنوّع گرایی
از این چشم انداز، اختلافات فرهنگی، امور و پدیده‌های ذاتی و بالاصاله می‌باشد، آنچنان که ممکن است شباهتهای آشکار را نیز تحت شمول و تأثیر خود قرار دهند، بر اساس دیدگاه مزبور، ضرورت دارد که اقدامّات تربیتی و آموزشی تیزهوشان به اقتضای فرهنگهای گوناگون، انعطاف پذیر و متناسب شوند.
در هر حال این دو چشم انداز اساسی، نقطه نظرات متفاوتی را در جنبه‌های تربیتی تیزهوشان، مشهود ساخته مورد تأکید قرار می‌گیرند. نقطه نظرات مزبور، در ساختار‌های زیر، خود را نشان می‌دهند:
ضعف تحصیلی دانش آموز
هدف و غایت تحصیل و آموزش
روشها و فنون تشخیص و سنّجش
فرایندهای آموزشی و مراحل آن
محتوای دوره آموزشی
طبیعی است که هر یک از دو دیدگاه مزبور، برای تفاوتهای فرهنگی و مسائل مرتبط با آن، راه حل‌های گوناگونی را مورد تأکید قرار می‌دهند. خانواده‌ها نیز می‌توانند بر اساس پذیرش یکی از دو دیدگاه مزبور و یا حتّی چشم انداز دیگر، به مسائل فرهنگی و تأثیر آن در کودکان تیزهوش، از زاویه خاصّی بنگرند.
واقعیت مشهود، وجود تفاوتهای فرهنگی در میان افراد تیزهوش است که خانواده، محور اساسی تکوین و شکل گیری ساختار فرهنگی خاصّ می‌باشد.
خانواده میتواند فرهنگ جامعه و یا فرهنگ خاصّ خویش را به فرد تیزهوش انتقال دهد. اولین تأثیر فرهنگ انتقالی بر روی نگرش‌ها، علایق و ارزش‌های شخصی تیزهوش است. این تثایر بنو به خود به الگوهای رفتاری و کیفیت و نحوه فعّالیّت تیزهوش منتقل شده سپس تواناییها و قابلیّتهای وی (از جمله خصایص هوشی و ذهنی) را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اینجاست که باید از تمایز قابل ملاحظه توانایی تیزهوشی وموفّقیّت در آزمونهای هوشی(با شاخص هوشبهر.I.Q) سخن گفت.
در توضیح بیان فوق باید خاطر نشان ساخت که گاهی در برخی فرهنگها و نژادها(از جمله سیاهپوستان) میزان تیزهوشی، پابپای افزایش آن نژاد، پیش نمی‌رود و به طور کلّی روند کندتری را طیّ می‌کند.
صاحب نظران علل اساسی چنین پدیده ای را این گونه بر می‌شمارند:
روشها و شیوه‌های تشخیص ناقص
فقدان توافق در یک تعریف پذیرفته شده جهانی از تیزهوش و مستعدّ
اعتماد بیش از حد به آزمونهای میزان شده
به زعم پژوهشگران مزبور، اقدامّات زیر در حل مسائل فوق می‌توانند مفید باشند:۱) آگاهی فرهنگی ۲) استفاده ازنقش الگوها ۳) مشاوره گروهی ۴) فعّالیّت جامعه ۵) تربیت متناسب با جوامع چند فرهنگی ۶) سنّجش ۷) اقدامّات و مشارکت‌های والدین.
علی رغم اختلافات فرهنگی، باید توجّه داشت که شاخص‌های واضح وقاطعی از تیزهوشی در میان کودکان وجود دارد که تقویّت آنها، ضروری است. امّا مسائلی اساسی، جریان تشخیص را در فرهنگها و طبقات گوناگون اجتماعی، اقتصادی دچار ابهام می‌سازند و ضرورت دارد که این مسائل مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند:
تبیین و روشن ساختن تیزهوشی
بررسی رابطه موقعیت اقتصادی- اجتماعی با تشخیص تیزهوش
خانواده‌ها نیز کم و بیش با این مسائل مواجه می‌باشند. آنها باید بدانند که رابطه ای مثبت و نیرومند میان پیشرفت تحصیلی و تربیتی با موقعیت اجتماعی- اقتصادی دانش آموز وجود دارد. فقر اقتصادی میتواند آثاری ناخوشایند در امر تشخیص و آموزش افراد تیزهوش داشته باشد:فقدان انگیزه، تمایل یا گرایش نسبت بهموفّقیّت و نیز امکان ممانعت از تشخیص کودکان تیزهوش و مستعدّی که از لحاظ اقتصادی دچار محرومیت می‌باشند، میتواند پیامدهایی از فقر و فلاک محسوب گردد. شاید بتوان با ترکیب شیوه‌های مختلف تشخیصی مانند آزمونهای انفرادی هوش، مقیاس‌های درجه بندی رفتار، آزمونهای مستقلّ از فرهنگ و بررسی موردی، بخشی از مسائل فرهنگی مزبور را حل نمود.
بی تردید عوامل اجتماعی – اقتصادی با ساختار فرهنگی و ویژگیهای آن، تجانس و هماهنگی دارند و حتّی ممکن است در شکل گیری ترکیب فرهنگی خاصّی، تأثیرگذارند. یعنی محیط فرهنگی ویژۀ ای را پی ریزی نمایند. خانواده به عنوان یک محیط فرهنگی، میتواند شرایطیّ را ایجاد کند که در شکوفایی تیزهوشی افراد بالقوه تیزهوش مؤثّر باشد و یا برعکس آن را از بین ببرد.
فرهنگی که به حاکمیّت اصل علیت در امور تأکید می‌کند، برای جهان نظمی گسترده قائل است، اراده انسان را سرنوشت ساز او می‌داند، به والدین در خانواده نقش‌های مکمل می‌دهد و سرانجام مشوق تلاش‌ها، پشتکار‌ها و کوشش‌های طاقت فرسای فردی است. در واقع ارزش هایی را بهبود می‌بخشد که با نظام ارزشی و اعتقادی فرد تیزهوش سازگاری دارد.
مثلاً قابلیّتهای فردی تیزهوش، امکان این امر را می‌دهد که او به نحو مستقلّ و فردی به یادگیری بپردازد. این مفهوم را «خود فراگیری منظّم» می‌نامند. «خود فراگیری منظّم» با «کفایت خود» ارتباط دارد و به عنوان یکی از شاخص‌های تمیز دهنده از افراد عادی محسوب میگردد که به طور کلّی در انواع تیزهوشی مشهود است. معهذا این نوع یادگیری مستقلّ فردی با دوران تحوّل ارتباط مستقیم دارد، یعنی فرایند مزبور با افزایش سنّ وطیّ مراحل تحوّل از ۱۱ سالگی تا ۱۷ سالگی، به تدریج افزایش می‌یابد.
اگر فرهنگ خانواده، امکانات تحقیق فعّالیّتها و عملیات مستقلّ فردی را در تیزهوش فراهم آورد و آنها را هدایت کند در اصل، به شکوفایی تیزهوشی در فرزندان بالقوه تیزهوش خویش کمک کرده است. در اینجا، خانواده با الهام از فرهنگ خاصّ خویش، نقش راهنما را ایفاء می‌کند.
از سوی دیگر، اگر فرهنگی جهان هستی را مجموعه ای از پدیده‌های تصادفی و اتفاقی بداند، برای شانس، بخت و اقبال سهم عمده ای در تکوین امور و پدیده‌ها قائل باشد، ارزش‌های خانوادگی را بر اهداف شخصی تیزهوش، مستولی نماید و به پشتکار و کوشش فردی، ارجی ندهد، زمینه‌های تیزهوشی را از ریشه می‌خشکاند و نابود می‌سازد.
فرهنگ خانواده میتواند بر گزینش شغلی فرزند تیزهوش به عنوان نقش اجتماعی آینده وی تأثیر گذارد. در واقع خانواده، نقش تعدیل کننده را برای گزینش مشاغلی ایفاء می‌سازد که با لحاظ ترجیحات فردی تیزهوش، به انطباق با آن نظام ارزشی و هنجارهای اجتماعی بپردازد.
اساساً میتوان بیان داشت که در قالب نظام ارزشی جامعه، گزینش‌های شغلی تیزهوش به طور فردی موجب پدید آمدن گنجینه سرشاری از منابع انسانی خواهد شد.
۳-جامعه پذیری و تعامل اجتماعی
یکی از اساسی‌ترین نقش‌های خانواده در قبال فرد تیزهوش، یاری دادن وی در جامعه پذیری است دیدگاه و نگرش والدین در نوع و شکل جامعه پذیری کودک تیزهوش مؤثّر است. مثلاً آیا والدین در ملاک اجتماعی و تحصیلی پسران و دختران تیزهوش خود، بر حسب جنسیّت، ملاک متفاوتی قائل می‌باشند؟
بر اساس یک پژوهش، تفاوتی از لحاظ ملاک جنسی به دست نیامد. آنچه که والدین به آنها اهیمت می‌دادند نظام ارزشی اجتماع بود و پس از آن تجانس و هماهنگی در گروه همسال، مورد تأکید قرار می‌گرفت.
پیش از هر چیز باید این نکته را مورد مداقه قرار داد که شکوفایی مهایت‌های شناختی فوق العاده و برجسته، به ویژۀ در دوران طفولیت (سه یا چهار سالگی) گاهی ناشی از روابط متقابل اجتماعی است. این تعاملات اجتماعی(اعم از روابط خانوادگی و غیره) به فرایند خود رهبری در حل مسائل یاری می‌کند.
ایجاد و حفظ تعامل اجتماعی تیزهوش با افراد عادی، یکی ازمعضلات اساسی وی است که با افزایش هوش، این مشکل نیز بیشتر می‌شود.
به عبارت دیگر، افراد هوشمند (۱۳۵>IQ >۱۱۰) روابط اجتماعی نسبتاً مطلوب و خوشایندی با جامعه عادی دارند امّا افراد فوق العاده تیزهوش احساس درون گرایی، ناسازگاری اجتماعی، شرم وخجالت را بروز می‌دهند و حتّی روابط اندکی با همسالان خود برقرار می‌سازند. بعضی از انواع تیزهوشی به ویژۀ افراد فوق العاده تیزهوش در مهارتهای کلامی، احساس کم اهمیّتی و گمنامی را نیز اضافه می‌کنند.
تعامل اجتماعی و جامعه پذیری تیزهوشان تحت تأثیر جنسیّت است.
دختران، عموماً به وسیله همسالان خود افرادی کج خلق، دمدمی و غمگین به نظر می‌رسنّد. پسران تیزهوش در مقایسه با افراد عادی، بیشترین قابلیّت را در جامعه پذیری دارند و دختران تیزهوش کمترین سطح اجتماعی بودن را نشان می‌دهند. پسران، عموماً شوخ طبع و اهل مزاح می‌باشند پسران تیزهوش در مقایسه با پسران غیر تیزهوش، از لحاظ جسمانی جذاب‌تر به نظر می‌رسنّد و در قیاس با دختران تیزهوش و افراد عادی، خلّاق‌تر، زیرک‌تر و کمتر پرخاشگر انگاشته می‌شوند.
صاحب نظران بر اساس «دیدگاه تعاملی» منشا مشکلات و مسائل سازگاری کودکان تیزهوش را در تقابل دو یا چند عامل دخیل در محیط اجتماعی و فیزیکی کودک می‌دانند. با توجّه به این دیدگاه والدین باید تشخیص دهند که در چه شرایطیّ لازم است به مداخله بپردازند. ضمن آنکه همکاری اولیاء و آموزشگاه باید توسعه یابد.
خانواده میتواند بر اساس نوع تیزهوشی و سطح آن، نقش واسطه ای را میان تیزهوش و جامعه ایفا کند، یعنی به تدریج، حتّی از اوان طفولیت از طریق آشنا سازی وی با مهارتهای اجتماعی و ایجاد و حفظ روابط مزبور اقدام ورزد.
مهارت و چیره دستی عملی تیزهوش در روابط اجتماعی مستحکم و پایدار، اساسی‌ترین عامل بهداشت روانی و اجتماعی تیزهوش است و تعیین کننده زندگی و حیات طبیعی و سالم وی در آتیه می‌باشد.
یادداشتها
1- Assimilationism
2- Attribution
3- Interactional-Model
4- Internal Locus of Control
5- Pluralism
6- Self-concept
7- Self-efficacy
8- Self-Fulfilment
9-Self-regulated learning
منابع
کاظمی حقیقی، ناصرالدین (۱۳۶۹) بررسی تجربی بازخورد تحصیلی نوجوانان تیزهوش(پایان نامه کارشناسی ارشد) صفحات ۱۹۳ و ۱۹۴.
Albert, Robert S. & Runco, Mark A. (1989) Independence and the creative potential of gifted and exceptionally gifted boys. Journal of Youth & adolescence, Vol 18(3),221-230.
Anderson, Robert W. & Tollefson, Nona.(1991) Do parents of gifted students emphasize sex role orientations for their sons and daughters? Roeper Review, Vol. ١٣(٣), ١٥٤-١٥٧.
Clinkenbeard, Pamela R. (1989) The motivation to win: Negative aspects of success at compatition, Journal of Education for the Gifted, Vol. ١٢(٤), ٢٩٣-٣٠٥.
Dangel, Harry L. & Walker, Joseph J. (1991) An assessment of the needs of parents of gifted students for parent education programs. Roeper Review, Vol. ١٤(١), ٤٠-٤١.
Dauber, Snsan L. & Benbow, Camilla P. (1990) Aspects of personality and pear relations of extremely talented adolescents. Gifted Child Quarterly, Vol, ٣٤(١), ١٠-١٥.
Ford, donna Y. & Harris, J. John. (1990) on discovering the hidden treasure of gifted and talented Black children Roeper Review, Vol. ١٣(١), ٢٧-٣٢.
Frasier, Mary M. (1991) response to Kitano: The sharing of giftedness between culturally diverse and non-diverse gifted students. Journal for Education of the gifted, Vol. 15(120-30.
Gelbrich, Judith A. & Hare, Evelyn K. (1989) The effects of single parenthood on school achievement in a gifted p; population. Gifted Child Quarterly, Vol. ٣٣(٣), ١١٥-١١٧.
Hoge, Robert D. (1989) An examination of the giftedness construct. Special Issue: The education of the gifted child in Canada. Canadian Journal of Education. Vol. ١٤(١), ٦-١٧.
Kitano, Margie K. & Levine, Elaine S. (1989) For parents: Recognizing and changing inappropriate services through an interactional approach. Reoper Review, Vol. ١٢(٢), ١٠٨-١١١
Kitano, Margie K. (1991) A multicultural educational perspective on serving the culturally diverse gifted. Journal for Education of the gifted, Vol. 15(10),4-19.
Luftig, Richard L. & Nichols, Marci L. (1991) An assessment of the social status and perceived personality and school traits of gifted students by non-gifted peers. Roeper Review, Vol. ١٣(٣), ١٤٨-١٥٣.
Moss, Ellen. (1990) Social interation and metacognitive development in gifted preschoolers, Gifted Child Quarterly, Vol. ٣٤(١), ١٦-٢٠.
Rycraft, Joan R. (1990) Behind the walls of poverty: Economically disadvantaged gifted and talented children. Special Issue: Young gifted children: Identification, programming, and socio-psychological issues. Early Child Development & Care, Vol. ٦٣, ١٣٩-١٤٧.
Webster, E. Carol. (1989) Gifted and talented minorities. Psychotherapy in Private Practice, Vol. ٧(٣), ١١٥-١٣١.
Welch, John. (1987) The individual needs of gifted children. Support for Learning, Vol. ٢(٤), ١٩-٢٦.
Wolf, Joan S. (1989) Consultiation for parents of young gifted children, Roeper Review, Vol. ١١(٤), ٢١٩-٢٢١.
Zimmerman, Barry J. & Martinez-Pons, Manuel, (1990) Student differences in self-regulates learning: Relating grade, sex, and giftedness to self-regulated and strategy use. Special Secword Motivation and efficacy in education: Research and new directions. Journal of Educational Psychology, Vol. 82(1), 51-59.
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: ب- تاثیر خانواده بر تیزهوش (استعداد و تیزهوشی)، منابع (استعداد و تیزهوشی)
مدخل‌های مرتبط در فرهنگ‌نامه: ساخت شخصیتی و روانی، تشابه‌گرایی