موفقیت یک مرکز آموزشی ویژهٔ تیزهوشان تنها به برنامهٔ درسی آن بستگی ندارد. مشاوره در کنار برنامه‌ریزی، یکی از دو عامل نیرومند در تغییر و اصلاح نگرش‌ها، گرایش‌ها و الگوهای رفتاری نوجوانان تیزهوش به شمار می‌آید. این عامل همراه با امکانات و شیوهٔ مدیریت، مهمترین پیش‌بینی‌کنندهٔ موفقیت یک مرکز آموزشی ویژه است. در این‌جا نخست ضرورت مشاوره و جایگاه آن را بررسی می‌کنیم و سپس به مسائل ویژهٔ تیزهوشان و ویژگی‌های مشاور خاص آنان می‌پردازیم.
الف ـ ضرورت مشاوره و راهنمایی ویژه
نقش مشاوره و راهنمایی در موفقیت یک نظام آموزشی و پرورشی برای تیزهوشان علوم، امری ضروری و تردیدناپذیر است. در این حوزهٔ تیزهوشی، تفاوت‌های فردی و واگرایی در نظام نگرشی و گرایشی افزایش می‌یابد. از این رو ضرورت مشاوره برای تیزهوشان علوم به نیاز تبدیل می‌شود.
ضرورت مشاوره و راهنمایی ویژه پابه‌پای گسترش نظام آموزش و پرورش اختصاصی در دهه‌های قرن معاصر آشکار شد. این امر در دو دههٔ گذشته قلمرو وسیعی یافته و وجود مشاورانی خاص را از نظر ویژگی‌های روانی اقتضا کرده است. یافته‌های جدید در قلمرو مشاوره و راهنمایی تیزهوش به تاریخچهٔ مشاوره، ویژگی‌های شخصی مشاور و تدابیر راهنمایی و بهداشتی نیز پرداخته‌اند، اما تأکید اصلی آن‌ها بر مسائل ویژهٔ افراد تیزهوش است.
نوجوانان و جوانان نخبه از توانمندی برجسته‌ای در تصمیم‌گیری مستقل برخوردارند، اما این توانمندی نیاز آنان را به راهنمایی و مشاورهٔ ویژه از میان نمی‌برد. آنان با مسائل ویژه‌ای روبه‌رو می‌شوند که توانایی مستقل در تصمیم‌گیری به تنهایی برای حل آن‌ها کافی نیست.
ب ـ نظام نگرشی: محور اقدام مشاوره‌ای
تجربه‌های مشاوره و راهنمایی ویژه با افراد تیزهوش نشان می‌دهد که نظام نگرشی آنان باید در محور هر اقدام درمانی قرار گیرد. به نظر می‌رسد سایر عوامل آسیب‌آور از طریق اختلال نگرشی، به‌ویژه خودباوری ضعیف، به علائم و عوارضی چون ضعف تحصیلی و کم‌آموزی می‌انجامند.
تحلیل تفکر متمایز و رفتار شناختی تیزهوشان، یعنی سازماندهی شناختی موضوعات و اطلاعات مکتسبه، محتوای مهارت‌های مطالعاتی را برای آموزش کم‌آموزان فراهم می‌کند و زمینه‌های مشاورهٔ تحصیلی را تقویت می‌نماید. اقدامات مشاوره‌ای با فراهم کردن الگوهای یادگیری معتبر، به شناخت و درک افراد خلّاق از واقعیت یاری می‌رسانند و می‌کوشند مسائل نگرشی، مانند مادّی‌گرایی مطلق و خودباوری افراطی، را بگشایند. در این مسیر چه‌بسا لازم باشد که اصلاحات با به‌کارگیری مقتضیات و شرایط فرهنگی و ارزشی خاص و بر اساس جنس و مرحلهٔ تحول انجام گیرد.
اگر مفاهیم و مبانی، ابهامات ارزشی پدید آورند، در ابعاد تحصیلی، شغلی، روانی و اجتماعی به مسائلی مشاوره‌ای برای تیزهوشان می‌انجامند. افزون بر این، چنین ابهاماتی چون اساس تشخیص قرار می‌گیرند، جریان سنجش و ارزشیابی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند. از این رو استفاده از روش‌های گسترده و مجموعی در تشخیص، امری تردیدناپذیر است. همین تشخیص گسترده، منبعی معتبر برای شناسایی مسائل ویژهٔ مشاوره خواهد بود. این مسائل ویژه و اقتضایی خود می‌توانند به عنوان شاخص‌هایی از تیزهوشی و نوع آن به حوزهٔ مبانی و کلیات راه یابند.
ج ـ ویژگی‌های مشاور خاص
مشاور ویژهٔ نخبگان، همانند مدیران ویژه، به تبحّر در تصمیم‌گیری واگرا نیاز دارد؛ زیرا با قشری از مراجعان سروکار دارد که کم‌وبیش از توانمندی‌های خلّاقانه در تصمیم‌گیری برخوردارند.
ویژگی‌های مشاور خاص را می‌توان در چهار حیطهٔ اساسی جای داد و اولویت‌بندی کرد. یکی از این حیطه‌ها حیطهٔ رفتاری (۳۸ درصد) است و این ویژگی‌ها را دربر می‌گیرد: درک مشکلات دانش‌آموزان، ایجاد پل ارتباطی میان دانش‌آموزان و معلّمان، سادگی بیان، توانایی حل مشکل و برقراری رابطه با والدین.
د ـ مسائل ویژهٔ تیزهوشان ریاضی
روان‌آزردگی‌های خاص تیزهوشان ریاضی کم‌وبیش نمودی تحصیلی و یادگیری دارند. در این زمینه سه آسیب را می‌توان برشمرد:
نخست ـ ضعف زبانی. «میلر» (۱۹۹۰) گزارش کرده است که «تیزهوشان ریاضی و فنّی حتی در مقطع دانشگاهی نیز توانمندی بسیار پایینی از نظر زبان داشته‌اند و از این حیث دچار رنج تحصیلی می‌شوند. این تیزهوشان در سال‌های دبیرستان نیز در وضعیت دشواری بوده‌اند و با وجود استعداد بالا در ریاضیات، به علت تأکید بیش از حد بر توانمندی‌های زبانی، دانش‌آموزان کم‌آموز محسوب می‌شده‌اند.»
دوم ـ نارسایی در نوشتن. این نارسایی از منابع انگیزشی و توانمندی ذهنی سرچشمه می‌گیرد. ممکن است فقدان رغبت به نارسانویسی و بیزاری از نوشتن تکالیف بینجامد، یا نوعی نقیصه و اختلال ذهنی عامل آن باشد. در هر حال به نظر می‌رسد که اندیشهٔ سریع و بی‌وقفهٔ ریاضی مانع همراهی مناسب دست با اندیشه می‌شود. از این رو نوشتن و سیر در کلمه و لفظ به جای معنی، امری نامطلوب و رنج‌آور قلمداد می‌گردد.
سوم ـ آسیب عضوی ـ جسمی. این آسیب در موارد نادری دیده شده است. به گزارش «میلر» (۱۹۹۰)، «برخی از زبردستان در محاسبهٔ ریاضی از مشکلات صرع رنج می‌برند. در یک مورد، گسترش آشکار سلول‌های یک غدهٔ مغزی در لایه‌های قشر مخ محرز شده است.»
آسیب‌های یادشده و سایر مسائل ویژه، ضرورت گسترش خدمات و اقدامات راهنمایی و مشاورهٔ خاص را برای تیزهوشان ریاضی هرچه بیشتر ملموس می‌سازند.
هـ ـ مسائل اجتماعی و هیجانی
«در بررسی علل نارسایی‌های میان توانایی و پیشرفت اجتماعی و تحصیلی پسران تیزهوش دبیرستانی یافت شد که بزرگسالان باید اهمیت رشد مهارت‌های اجتماعی را تشخیص دهند و پیشرفت و موفقیت جوانان را در عرصهٔ ورود به فعالیت‌های تحصیلی و اجتماعی به‌طور فعال تشویق کنند. کم‌آموزی و ضعف تحصیلی اغلب در میان پسرانی دیده می‌شود که برای موفقیت و رسیدن به سطوح متعالی‌تر لایق و توانا هستند و از انتقاد گریزان‌اند؛ اما تشویق والدین و معلّمان می‌تواند آنان را به سوی موفقیت تحصیلی متناسب با توانایی‌شان سوق دهد.»
«برای تیزهوشان، پرورش و تربیت هیجانی از پرورش جنبه‌های هوشی مهم‌تر است. انزوای اجتماعی بزرگ‌ترین مشکلی است که تیزهوشان با آن روبه‌رو هستند.» برای پرورش اجتماعی و هیجانی، فعالیت‌های تحریکی‌ای پیشنهاد شده است؛ از جمله کار در مدرسه، سازگاری با جوّ کلاس، بازی با سایر کودکان، اجتناب از انزوا و کناره‌گیری، پرورش توانایی‌های رهبری، تحمل اقتدار دیگران، همنوایی و انطباق با نقش‌ها و انتظارات، و سروکار داشتن با مسائل ویژهٔ یک دختر تیزهوش. کلاس‌های تفکیکی و گروه‌بندی هماهنگ و منسجم، مهمترین اسلوب مواجهه با این دشواری‌ها شمرده می‌شوند؛ زیرا فرصتی برای تعامل اجتماعی رضایت‌بخش با همبازی‌های متجانس از نظر سنّی و هوشی فراهم می‌آورند.
و ـ دو گام اساسی در مشاورهٔ تحصیلی
بررسی خودآگاهی شناختی و نگرش تحصیلی دانش‌آموز، دو گام اساسی برای پیشرفت تحصیلی اوست. نخست باید میزان خودآگاهی شناختی دانش‌آموز را کاوید و اگر ضعف و نقصی وجود دارد، مهارت‌های یادگیری و مطالعهٔ او را تقویت کرد. سپس باید نگرش تحصیلی او را بهبود بخشید.
به نظر می‌رسد که می‌توان وضعیت تحصیلی دانش‌آموز را از این راه‌ها بهبود بخشید: ایجاد پیوند میان طبقه‌بندی شغل‌ها و خط سیر تحصیلی، تقویت عزّت نفس، و برگزاری آزمون‌های آسان.
به‌طور کلی، مشاورهٔ تیزهوشان زمانی کارساز است که مشاور خاص، نظام نگرشی دانش‌آموز را محور کار خود قرار دهد، مسائل ویژه را از راه تشخیص گسترده بشناسد و از تبحّر در تصمیم‌گیری واگرا برخوردار باشد. در این صورت مشاوره در کنار برنامه‌ریزی می‌تواند ضعف تحصیلی و کم‌آموزی را در ریشهٔ نگرشی آن درمان کند.
منبع
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «پیشگفتار چاپ دوم» — پیشگفتار چاپ دوم
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «راهبرد» — راهبرد
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «مشاور خاص و مسائل ویژه» — مشاور خاص و مسایل ویژه
استعداد و تیزهوشی، «خصایص شخصیتی» — خصایص شخصیتی
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «استنباطهای کاربردی» — استنباطهای کاربردی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: نظام‌یافتگی تیزهوشی ریاضی (استعداد ریاضی)
مقاله‌های هم‌موضوع: راهنمایی و مشاورهٔ اقتضایی تیزهوشان: چارچوبی برای مشاور مدرسه، خودآگاهی شناختی و توانمندی ذهنی در کلاس درس تیزهوشان