راهنمایی و مشاوره در نظام آموزش و پرورش ویژهٔ تیزهوشان جایگاهی بنیادین دارد. این امر به منزلهٔ یک حلقهٔ پیوندی میان ملاحظات نظری (مبانی، روان‌شناسی و تشخیص) با آموزش و پرورش عمل می‌کند. به بیان دیگر، راهنمایی و مشاوره زیربنای یک نظام آموزش و پرورش ویژه محسوب می‌شود.
بنابراین هرگونه طرح تربیتی خاص ناگزیر است که نخست به ویژگیهای روانی متمایز فرد تیزهوش و تنوع تیزهوشی توجه کافی مبذول دارد و سپس ملاحظات محیطی و اجتماعی را وجههٔ نظر خویش قرار دهد. این ملاحظات پیش از تأثیر بر نظام آموزشی و پرورشی ویژه، در حوزه‌های مبانی و تشخیص نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. در این‌جا ابعاد گوناگون این چارچوب را برای مشاوران مدرسه بررسی می‌کنیم:
الف ـ ضرورت راهنمایی و مشاورهٔ ویژه
گرچه نوجوانان و جوانان نخبه از توانمندی برجسته‌ای در تصمیم‌گیری مستقل برخوردارند، این امر مانع از نیاز آن‌ها به راهنمایی و مشاورهٔ ویژه نیست. آن‌ها دچار مسائل ویژه‌ای می‌شوند که در برابر آن‌ها توانایی مستقل در اتخاذ تصمیم به‌تنهایی کفایت نمی‌کند.
مسائل خاص تقریباً در همهٔ ابعاد روانی تیزهوشان و نخبگان آشکار است. این مسائل همراه با تنوع نخبگی و سایر جنبه‌های تفاوت‌های فردی، یک نظام راهنمایی و مشاورهٔ اختصاصی را اقتضا می‌کند.
دیدگاه خود دانش‌آموزان نیز این ضرورت را تأیید می‌کند. در ارزشیابی تیزهوشان گرایش ریاضی (در مقایسه با گرایش علوم تجربی) از یک دورهٔ تحصیلی، ده مؤلفه بررسی شد:
۱ ـ نظام اداری؛
۲ ـ هیأت علمی؛
۳ ـ امکانات و تسهیلات آموزشی؛
۴ ـ برنامهٔ آموزشی؛
۵ ـ محتویات درسی؛
۶ ـ فعالیت‌های فوق‌برنامه؛
۷ ـ فعالیت‌های تربیتی؛
۸ ـ راهنمایی و مشاوره؛
۹ ـ امتحانات؛
۱۰ ـ نظام شناسایی ورودی (پذیرش).
یافته‌ها نشان داد که از دیدگاه این دانش‌آموزان، مهمترین پیش‌بین‌های دوگانه برای موفقیت دوره، راهنمایی و مشاوره همراه با امکانات و تسهیلات آموزشی است (r = ۰/۷۴).
ب ـ نظام مشاورهٔ اقتضایی بر حسب نوع تیزهوشی
هر نوع تیزهوشی آسیب‌های ویژهٔ خود را دارد. خلّاقیّت بر پایه‌ای نظام‌یافته از خصایص شناختی و نگرشی قرار دارد. انگیزه‌های ویژه (شیءگرایی و کشف محیط) بر اساس استعداد خاص (قابلیت تجریدی، انتزاعی و تجسمی) زمینه‌ای روانی برای تکوین یک سازمان شناختی اکتشافی، هماهنگ و منسجم فراهم می‌آورند. این قالب شناختی خلّاقانه به پدیدآیی نظام نگرشی و ارزشی نظری می‌انجامد. به موازات آن، نوعی خودباوری ریاضی نیرومند پدید می‌آید که به‌تدریج اساس و ملاک هرگونه قضاوت، ارزشیابی و تفسیر از محیط و پدیده‌ها قرار می‌گیرد.
چنین تفسیر و قضاوتی لزوماً واقع‌گرایانه و منصفانه نیست. برداشت ریاضی‌گونه از محیط ممکن است به تحریف در درک واقعیت منجر شود. از این رو ضرورت مشاورهٔ ویژه برای افراد خلّاق احساس می‌شود.
تیزهوشان پیشرفته نیز در چهار زمینه نیازمند مشاورهٔ ویژه‌ای هستند:
۱ ـ تأکید و پافشاری افراطی در نظم که ممکن است به وسواس نگرشی تبدیل شود؛
۲ ـ پشتکار و فعالیت بی‌وقفه که زمینهٔ اختلالات روان‌تنی را فراهم می‌آورد؛
۳ ـ رقابت که از طریق اصالت رقابت به شکل‌گیری نظام‌های ارزشی کاذب می‌انجامد؛
۴ ـ جاه‌طلبی پایان‌ناپذیر تحصیلی و شغلی.
پس بر حسب نوع تیزهوشی ضرورت دارد که نظام‌های راهنمایی و مشاورهٔ اقتضایی شکل گیرد.
افزون بر این، تصورات عامه منبعی برای رشد انتظارات محیطی نسبت به فرد تیزهوش پدید می‌آورند. اگر این تصورات بر شالودهٔ نظریه‌پردازی‌های سست یا ابهامات ارزشی پی‌ریزی شده باشند، انتظارات غیرواقع‌بینانه و افراطی محیطی حوزه‌ای از ناسازگاری‌های اجتماعی پدید خواهد آورد. در سازگاری محیطی تیزهوشان، به‌ویژه افراد خلّاق، مشاوره و راهنمایی نقش اساسی بر عهده دارد. پایه‌های شناختی خلّاقیّت در پیوند فرد با محیط ممکن است سست و ناپایدار باشند؛ از این رو مددجویی از خدمات راهنمایی و مشاورهٔ ویژه ضرورت می‌یابد.
ج ـ شایستگی‌های مشاور ویژه
راه‌یابی برای چنین آسیب‌هایی و سبب‌های پدیدآیی آن‌ها در حد تسلط و تبحر هر مشاوری نیست. این کار قابلیت‌ها و شایستگی‌های ویژه‌ای می‌طلبد تا فرد خلّاق باور کند که توانایی‌ها و ابزارهای شناخت وی محدودیت دارد و هماهنگی کنجکاوی‌هایش با این ابزارها اجتناب‌ناپذیر است. این مشاورهٔ خاص پس از ایجاد چنین باوری، راه‌های گسترش و تعالی توانایی‌های شناختی را به فرد خلّاق می‌نمایاند و او را برای تجهیز به این وسایل هدایت می‌کند.
مشاوران ویژهٔ نخبگان همچون مدیران ویژه، به تبحر در تصمیم‌گیری واگرا نیاز دارند؛ زیرا با قشری از مراجعان سروکار دارند که کم و بیش از توانمندی‌های خلّاقانه در تصمیم‌گیری برخوردارند.
گذشته از این، راهنمایی و مشاورهٔ حرفه‌ای مراجعان به اندازهٔ استواری و نیرومندی هویّت شغلی و تخصصی مشاور و یکپارچگی آن با هویّت فردی‌اش میسّر و مؤثر می‌شود. هرگونه تزلزل و ناپایداری در هویّت شغلی مشاور، شایستگی وی را برای خدمات راهنمایی حرفه‌ای زیر سؤال می‌برد. تعارض میان هویّت شغلی و هویّت فردی او نیز بر این تردید می‌افزاید. میزان آمادگی مراجع برای تصمیم‌گیری بستگی تام و مستقیم به یکپارچگی و استحکام هویّت شغلی و تخصصی مشاور دارد.
د ـ گام‌های اساسی در مشاورهٔ تحصیلی
اقدامات مشاوره‌ای ویژه با استفاده از تحلیل رفتار شناختی تیزهوشان، به افراد خلّاق در شناسایی دقیق واقعیت یاری می‌دهد. تمهیدات محیطی و فرهنگی بر اساس جنسیت و تحوّل نیز در این امر مؤثر خواهد بود.
بررسی نگرش تحصیلی و خودآگاهی شناختی دانش‌آموز دو گام اساسی برای پیشرفت تحصیلی اوست. نخست باید میزان خودآگاهی شناختی دانش‌آموز را کندوکاو کرد و اگر ضعف و نقصی وجود دارد، به تقویت مهارت یادگیری و مطالعهٔ او اقدام نمود. سپس باید نگرش تحصیلی وی را بهبود بخشید. به نظر می‌رسد که از سه راه می‌توان وضعیت تحصیلی دانش‌آموز را بهبود بخشید:
۱ ـ ایجاد پیوند میان طبقه‌بندی شغل‌ها و خط‌سیر تحصیلی؛
۲ ـ تقویت عزّت نفس؛
۳ ـ برگزاری آزمون‌های آسان.
بخشی از ضعف‌های تحصیلی شاگردان در مواد درسی زبان و ادبیات به اسلوب و شیوهٔ آن‌ها در یادگیری مربوط می‌شود. تیزهوشی و نخبگی یک شاگرد به‌تنهایی برای رفع این ضعف کفایت نمی‌کند. آگاهی وی از این اسلوب خاص و توانایی‌اش در به‌کارگیری آن نیز لازم است.
هـ ـ بلوغ حرفه‌ای در مشاورهٔ شغلی
«بلوغ حرفه‌ای» محور و ستون اساسی هر نوع خدمات راهنمایی و مشاورهٔ شغلی است. مشاوران شغلی نخست با شناخت ویژگیهای شخصیتی و انتظارات شغلی فرد، آگاهی‌های ضروری دربارهٔ شغل متجانس با این ویژگی‌ها و انتظارات را در اختیار او می‌گذارند. آنان ارزش‌ها، جایگاه و نقش حیاتی آن شغل را برجسته می‌سازند تا وی به انتخابی شایسته، ثابت و استوار اقدام ورزد.
پس از آن، فرد را با ابزارها و وسایل لازم برای مهارت‌اندوزی حرفه‌ای مجهز می‌سازند و باورهایش را نسبت به توانمندی‌ها، گرایش‌ها و آگاهی‌های شغلی‌اش در حوزهٔ خاص تقویت می‌کنند. با تقویت خودباوری شغلی، زمینهٔ مناسب برای افزایش ظرفیت تجربه‌پذیری وی فراهم می‌شود و سرانجام توان پذیرش مسئولیت حرفه‌ای حاصل می‌گردد. بدیهی است که در تقویت بلوغ حرفه‌ای، زمینه‌های هوشی، جنسیتی، خانوادگی و تحصیلی فرد باید لحاظ شود.
و ـ همیاری معلم و محیط مدرسه
ناسازگاری اجتماعی از عوامل کم‌آموزی و شکست تحصیلی تیزهوشان محسوب می‌شود. توانایی راهنمایی و مشاوره، جذابیت شخصی و نظم و سازماندهی از جملهٔ ویژگیهای بسیار مهم معلم ویژهٔ تیزهوش است. توانمندی راهنمایی و مشاورهٔ معلم به‌ویژه در اصلاح بنیادهای شناختی افراد خلّاق در رابطه با محیط بسیار مؤثر است. چنین معلمانی فرصت‌هایی برای تعامل اجتماعی در اختیار دانش‌آموز تیزهوش می‌گذارند و به سازگاری او با جو کلاس کمک می‌کنند.
تعدیل انتظارات معلم نیز اهمیت دارد. این‌طور نیست که همهٔ کودکان تیزهوش در دانش و رفتارهای اجتماعی نیرومند باشند. کودکان فوق‌العاده پیشرفته ممکن است احساس کنند که در موقعیت‌های علمی خنثی شده‌اند و دچار احساس شکست و ناکامی شوند.
سرانجام، کامیابی هر برنامهٔ ویژه‌ای در گرو همیاری تنگاتنگ خانواده، مدرسه و جامعه است. هر برنامه‌ای نیز نیازمند ارزشیابی پس از اجراست. ستون‌های اساسی این ارزشیابی را بازنگری ویژگیهای معلم و تحلیل میزان تحقق رضایت محیطی تشکیل می‌دهند.
روشن است که راهنمایی و مشاوره برای ثمربخشی اقدامات آموزشی و پرورشی اختصاصی ضرورت دارد. این اقدامات بر محور ویژگیهای تکوینی تیزهوشی، و از جمله خلّاقیّت، به تمهیدات محیطی مناسب در جهت شکوفایی فردیت‌ها و تحقق همنوایی اجتماعی می‌پردازند. این همنوایی به معنای عادی‌سازی نیست؛ بر اساس نیازهای فردی و خواسته‌های محیط امکان‌پذیر خواهد بود.
منبع
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل پنجم» — فصل پنجم
استعداد و تیزهوشی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
استعداد ریاضی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
استعداد و تیزهوشی، «ب – نقش خانواده» — ب نقش خانواده
روان‌شناسی سازمانی، «هویّت شغلی» — هویت شغلی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: راهبرد (روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه)
مقاله‌های هم‌موضوع: خودآگاهی شناختی و توانمندی ذهنی در کلاس درس تیزهوشان، مشاور خاص و مسائل ویژهٔ تیزهوشان در مدرسه