خلّاقیّت
بر اساس آنچه «نظام سه‌گانهٔ تیزهوشی» دلالت دارد، «آفرینندگی» (شامل همهٔ سه عاملش) و دو عامل «سازماندهی» یعنی «مفهوم‌یابی» و «رهکاریابی تحلیلی» و نیز یکی از عوامل «پیشرفتگی» یعنی «نوآوری» جلوه‌های اساسی خلّاقیّت قلمداد می‌شوند.
از این رو، برایندهای خلّاقیّت بر پایهٔ «نظام سه‌گانهٔ تیزهوشی»، با نُه جلوهٔ اساسی بروز می‌یابند.
نگارنده در جست و جوی شاخه‌های اساسی انواع خلّاقیّت، یافته‌های مربوط به این ۹ حیطه را در نمونهٔ پانصد نفری آن (با ۲۵ سال به بالا و ساکن در شهر تهران) با تحلیل عاملی اکتشافی مورد مطالعه مجدّد قرار داد. یادآوری می‌شود که نظرها در مقیاس لیکرت با درجات ۱(بسیار کم)، ۲(کم)، ۳(متوسط)، ۴(زیاد) و ۵(بسیار زیاد) ارایه شده بود. ضریب اعتبار بر اساس آلفای کرونباخ معادل ۸۴۳/۰ بود.
تحلیل عاملی اکتشافی نتایج حاصل با چرخش واریماکس به وجود دو شاخهٔ اساسی با واریانس پنجاه و شش درصد انجامید. قلمرو الف، سی و سه درصد و ب، بیست و سه درصد. ضریب «کرویّت بارتلت» نیز درسطح بسیار بالایی به دست آمد. (کی ام او معادل ۹۰۳/۰)
یافته‌ها آشکار کرد که شاخه‌های اساسی مجموعاً پنج جلوهٔ خلّاقیّت را در دو طبقهٔ ذیل در بر می‌گیرند:
الف) آفرینندگی
خوشهٔ آفرینندگی مشتمل بر سه جلوهٔ خلّاقیّت است:
۱)نظریه پردازی یعنی توانایی پدیدآوری چیز بدیع، اندیشهٔ نو و یا نظر جدید
این جلوه از خلّاقیّت به پدیدآوری و به وجود آوردن چیزهای تازه، بدیع و جدید، توانایی پدیدآوری فکر و اندیشهٔ جدید و نو، استفاده از اندیشه برای ارایهٔ نظرهای جدید و متنوّع، و نیز نوآوری در کارها، افکار یا عقاید اشاره دارد.
۲) نوآوری ارایهٔ طرحی سودمند برای اوّلین بار یا ابتکار چیزهای نو که راه حلّ جدید، آسان و مؤثّری برای مسائل دشوار در جهت بهبود زندگی باشد.
این جلوه از خلّاقیّت به ارایهٔ طرحی سودمند برای اوّلین بار که راه حلّ جدید، آسان و مؤثّری برای مسائل دشوار باشد، ابتکار چیزهای نو و جدید یا ابداع روشهای تازه در زمینه‌های مختلف و ایجاد کار جدید یا چیز نو برای بهبود زندگی با بهره‌گیری از اندیشه و خلّاقیت بر پایهٔ هوش و دانش، اشاره دارد.
۳) استنباط یعنی نگاه همه جانبه برای استنباط مفهوم جدید از ترکیب مفاهیم آموخته شده
این جلوه از خلّاقیّت به سعی در خوب نگاه کردن و ایجاد چیز جدید، داشتن فکر و اندیشهٔ باز برای نگاه کردن به همهٔ جوانب و نیز استنباط مفهوم جدید از ترکیب مفاهیم آموخته شده با تکیه بر هوش اشاره دارد.
ب) سازماندهی
در خوشهٔ «سازماندهی» دو جلوهٔ خلّاقیّت جای می‌گیرد:
۱) مفهوم‌یابی یعنی توانایی درک، یادگیری و شناخت مفاهیم و طبقه بندی آنها.
این جلوه از خلّاقیّت به توانایی دریافت مفاهیم نو و طبقه بندی مفاهیم اشاره دارد.
۲) رهیابی تحلیلی به معنای پیدا کردن راه انجام هر کاری در سطح برجسته بر اساس فهم، ریشه‌یابی، تجزیه و تحلیل و موقعیّت‌‌سنجی.
این جلوه از خلّاقیّت به پیدا کردن راه انجام هر کاری مبتنی بر فهم و پی بردن به حقیقت پدیده‌ها و ریشه‌ها از روی نشانه‌های ظاهری اشاره دارد.
چنین امری از طریق موقعیّت سنجی، توانایی تجزیه و تحلیل مطالب به گونهٔ متفاوت، توانایی یادگیری و شناخت معانی چیزها صورت می‌پذیرد که به فرد، توانایی انجام کار در سطح برجسته را می‌دهد.
هستهٔ مشترک
نکتهٔ حایز اهمیّت آن است که دو خوشهٔ خلّاقیّت از یک هستهٔ مشترک و بنیادین نشأت می‌گیرند که مرکّب از «پویایی»، «طرح نو»، «حلّ مسألهٔ اکتشافی» و «کارآفرینی» است و پنج جلوه دیگر از این هسته مرکزی سر چشمه می‌گیرند.
۱) پویایی به احساس نیرومندی شدید برای تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال یک اندیشهٔ بزرگ هیجان انگیز و نیز جنب و جوش کنجکاوانه برای کارهای نو و تازه اشاره دارد.
در این میان ظاهرا «پویایی» جایگاه ویژه‌ای دارد. در حقیقت، بدون پویایی، این خوشه‌ها از هم می‌پاشند و در ساختار دو خوشه‌ای جای نمی‌گیرند. چنان که در جدول شمارهٔ ۱ نشان داده شده است، همبستگی پویایی، با شاخهٔ آفرینندگی ۵۰/۰ و با شاخهٔ سازماندهی ۴۶/۰ است. وجود همبستگی در حدّ متوسّط (۵/۰) در ساختار تحلیل عاملی به معنای پیوستگی سازه‌ای دو عامل با یکدیگر است. در واقع پویایی دو خوشه را به یکدیگر می‌پیوندد.
۲) طرح نو یعنی تازگی در پیشنهاد برای تولید و ترکیب اشیاء
این جلوه از خلّاقیّت به پیشنهاد تازه، توانایی تولید و ترکیب اشیاء به شکل تازه و نیز نوسازی و خلق چیز جدید با اندیشیدن و تفکّر اشاره دارد.
۳) حلّ مسألهٔ اکتشافی یعنی قدرت تولید و اکتشاف برای حلّ مسأله
این جلوه از خلّاقیّت به قدرت حلّ مسأله، دستیابی برای تولید و اکتشاف و نیز کشف و اختراع اشاره دارد.
۴) کارآفرینی یعنی توانایی ایجاد چیز نو و ارایهٔ کارها با شیوهٔ نوین ازطریق یافتن راه جدید برای انجام آنها
این جلوه از خلّاقیّت به توانایی ایجاد چیز نو و جالب، ارایهٔ کارها با شیوهٔ نوین و متفاوت، یافتن راه جدید برای انجام کارهای نو با وسایل اندک و نیز بهره‌برداری از هر شرایطی برای انجام کار اشاره دارد.
چنان که از این هستهٔ مشترک دریافت می‌شود، خلّاقیّت اصطلاحاً مفهومی گسترده و مرکّب از ابعاد توانشی، عاطفی، شناختی و کنشی است. افزون بر آن، این تعریف هم به فرایند و هم برایند توجّه کرده است.
از این رو، بر پایهٔ این جلوه‌های پنجگانه، هر یک از این عرصه‌ها به تنهایی، شاخص احراز خلّاقیّت قلمداد می‌شوند؛ گرچه خلّاقیّت ماهیتاً در موارد بسیاری اقتضای چند جِلوِگی را می‌کند.
چنان که از شالودهٔ دو خوشه بر می‌آید، آفرینندگی مشتمل بر جلوه‌هایی از خلّاقیّت است که مقتضی انجام فعّالیّت و تکاپوی عملی به ویژه بهره‌گیری از تجربه است؛ حال آن‌که جلوه‌های خلّاقیّت در «سازماندهی» مستلزم فعّالیّت و تجربه‌اندوزی نیست؛ بلکه به بهره‌گیری از ظرفیّتهای شناختی نظری نیازمند است.
بنابراین «خلّاقیّت»با چشم انداز روانشناسی تعاملی به مثابهٔ یک ظرفیّت فرا قلمروی، «توانایی و احساس نیرومندی شدید برای تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال یک اندیشهٔ بزرگ هیجان انگیز، ریشه‌یابی امور، تشخیص موقعیّت و یا طبقه‌بندی مفاهیم است که در راستای نوپدیدآوری در اندیشه، پیشنهاد، نظر، راهکار، استنباط، اکتشاف، اختراع و یا کار، بروز می‌یابد.»
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: خلاقیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: ماهیّت تعاملی یادگیری (خلّاقیّت)، ب) سازماندهی (زمینهٔ روانشناسی تعاملی)
مدخل‌های مرتبط در فرهنگ‌نامه: پیوستگی سازه‌ای