مکاتب فرهنگ

فرهنگ و مکاتب آن

نظریه‌ها و دیدگاههای فرهنگی در منابع متعدّد و متنوّعی به تفصیل بیان شده اند. (روح الامینی، ۱۳۸۸؛ پهلوان، ۱۳۸۸؛ صالحی امیری، ۱۳۸۶، ؛ محسنی۱۳۸۶؛ قانعی راد ۱۳۹۶؛ نوابخش ۱۳۹۰؛ فاضلی و قلیچ، ۱۳۹۲) امّا تاکنون بر اساس توجّه به مکتب، طبقه بندی نشده اند. از این رو، در این بخش برای نخستین بار حدود بیست نظریه مهمّ فرهنگی بر حسب مکاتب دسته بندی می‌شوند.

نظریه‌های فرهنگی برحسب تعریف و ماهیت برای تبیین جنبه‌های اساسی و ابعاد مهم فرهنگ مطرح می‌شوند؛ مانند چگونگی و کیفیّت شکل گیری یک جریان فرهنگی، خاستگاههای بنیادین در پدیدآیی فرهنگها، برایند و جنبه‌های غایی فرهنگها، چیستی و ماهیّت فرهنگ با توجه به مؤلّفه‌ها و سازه‌های متشکله فرهنگ که به روشنی باید مشخص کند کدام یک از قلمروهای مزبور را تبیین می‌کند و توضیح می‌دهد.به عبارت ساده‌تر یک نظریه فرهنگی برپایه تعریفی که از فرهنگ ارایه می‌دهد باید تبیین کند یک فرهنگ چگونه پدید می‌آید، دگرگون می‌شود، از چه عناصری ساخته می‌شود و چه برایند هایی را پی میگیرد و به نقطه استقرار نائل می‌شود.

فرهنگ چرا دستخوش دگرگونی واقع می‌شود.بر این اساس چشم اندازهای اساسی فرهنگی را می‌توان در چهار حیطه مهمّ و بزرگ دسته بندی کرد: الف)چشم انداز پیدایشی ب) چشم انداز غایت نگری ج) چشم انداز ساختارنگری د) چشم انداز فرایندنگری.

الف) چشم انداز پیدایش

این رویکرد مشتمل بر مفهوم یابیها و نظریه پردازیها و به طور کلّی مکاتبی است که به بررسی و تبیین و خاستگاهها و عوامل پیدایش فرهنگ می‌پردازند و عوامل و اسباب پدیدایی هر فرهنگی را مورد توجّه و تحلیل قرار می‌دهند و سرچشمه‌ها و علل ظهور و بروز پدیده‌های فرهنگی را کند و کاو می‌کنند. رویکردهای ذیل را می‌توان در این دسته جای داد.

۱)اشاعه

براساس این رویکرد، ورود عناصر جدید از سایر فرهنگها بر پایه تشابه از طریق رسانه‌ها، تماسها و پذیرش تازگیها به پی ریزی و قوام یک فرهنگ، تحقّق می‌بخشد.در واقع اشاعه، سبب پدیدایی فرهنگ است.تحوّل فرهنگ از فرایندی تدریجی تبعیّت می‌کند.دراین فرایند در حالی که از یک سو تجربه‌های پیروان یک فرهنگ انباشته می‌شود و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌گردد، از سوی دیگر عناصر جدید از سایر فرهنگها از طریق سازماندهیها، فرهنگ پذیریها، نفوذها و...

به درون فرهنگ وارد می‌شود و فرهنگ از طریق همانندسازی آنها رشد می‌یابد.تحوّل کنونی فرهنگ هر کشور عملاً نتیجه فرایندهایی است که در طول صدها و بلکه هزاران سال تداوم داشته است.در این تحوّل، سرعت تغییر همیشه یکسان نبوده است.گاهی تحوّل سریع بوده است و گاهی کند و گاهی به سوی پیشرفت و گاهی به سوی افول.

۲)مکتب فرانکفورت

فعّالیّتهای فرهنگی به مثابه تابعی از سرمایه داری و با انگیزه سوداگری پی ریزی شده اند که بدین سان کالاها و فعّالیّتهای فرهنگی فراهم می‌آید. نظام سرمایه داری بقای خود را از طریق فعّالیّتهای فرهنگی تأمین می‌نماید. عامّه مردم تحت تأثیر تبلیغات «فرهنگ توده» قرار می‌گیرند و فقط گروههای خاصّی از برگزیدگان قادر خواهند بود به مقاومت بپردازند. کالاهای فرهنگی به شکل انبوه تولید و مصرف می‌شوند و رواج دهنده یک فرهنگ عوام زده هستند که قابلیّت تشخیص لازم را ندارند و در قبال فرهنگ، رفتاری انفعالی دارند.

۳)کنش متقابل اجتماعی

«نمادها» از مهمترین بخشهای ارتباطات انسانی هستند؛ یعنی صوری از ارتباط که امروزه ارتباطات غیر کلامی نامیده شده اند، یکی از انواع رفتارهای انسانی در نظر گرفته می‌شوند.

فرهنگ از طریق کنش متقابل نمادین با انتقال نمادها و ارتباطات غیرکلامی پدید می‌آید؛ در واقع انسانها نمادها و معانی را می‌آموزند. معنا نه از طریق فرایندهای ذهنی، بلکه از طریق فرایند کنش متقابل حاصل می‌شود. لذا نمی‌توان پدیده‌ها را ناشی از اجبارهای محیطی فرد (محیط اجتماعی) و یا نظامهای کلّی حاکم بر اجتماع (هنجارهای اجتماعی، ساختها) دانست.

۴) اصالت فرهنگ

این رویکرد بر خاستگاه روانشناختی پیدایش فرهنگ تأکید می‌ورزد؛ کلّ جدا از فرد فرد انسانها نمی‌تواند موجودیّت داشته باشد. آموزش و پرورش، تقلید و شرطی شدن به پی ریزی یک شخصّیت پایه یا بنیادی که شاخص فرهنگ خاصّ است تحقّق می‌بخشند. خانواده، نظام آموزشی، دین و اسطوره‌ها نقشی اساسی در پیدایش فرهنگ دارند.

۵)مارکسیسم

این رویکرد به جنبه اقتصادی فرهنگی توجّه دارد. فرهنگ برایند ساختارهای اقتصادی است که به حفظ و نگهداری یک شالوده اقتصادی خاصّ یاری می‌دهد. نابرابریهای اقتصادی با فرهنگ، بدیهی و طبیعی جلوه داده می‌شوند و آموزش و پرورش و رسانه‌ها به بازتولید روابط مبتنی بر سرمایه داری می‌پردازند.

از دیدگاه مارکسیستها، صنعت فرهنگی عنصری است که هدفش دگرگونی در آگاهی توده‌ها به منظور پاسداری از ساختارهای اقتصادی و اجتماعی موجود است.

ب)چشم انداز غایت نگری

غایت نگری به نقش اساسی و بزرگ فرهنگ در عرصه‌های گوناگون توجّه می‌کند.نظریه‌ها و مفهوم پردازیهایی که در این چشم انداز واقع می‌شوند به پیش بینی و تحلیل پیامدهای جریان فرهنگ در قلمروهای مختلف می‌پردازند. از این رو نظریه‌های غایت نگرانه، ناگریز باید از ظرفیّت پیش بینی کنندگی برخوردار باشند. بر این اساس نظریه‌ها و مفهوم پردازیهای کارکرد نگری، ساخت نگری، همبستگی اجتماعی، ساختار کنش اجتماعی، فرادستی، کنش مبتنی بر عقلانیّت ارزشی، ساختارگرایی تکوینی و سرمایه فرهنگی را می‌توان در این دسته جای داد.

۱)کارکردی نگری

بر پایه این روی آورد، فرهنگ و هر مجموعه فرهنگی از آن حیث وجود دارد که دارای نقش و کارکرد معیّنی است که بدان اعتبار می‌بخشد و نیازی را پاسخ می‌دهد و انگیزه‌های بنیادین بشر را ارضا می‌کند و نقش و کارکردی در فعّالیّت اجتماعی دارد. در واقع هر نهاد اجتماعی در رابطه با سایر نهادها، مفهوم و معنا و هویّت می‌باید. فرهنگ به نظم اجتماعی و قوام جامعه یاری می‌دهد. حیات و ثبات اجتماعی به وجود فرهنگ است و حتّی اقتصاد و نظام سیاسی با فرهنگ نگهداری می‌شود.

هر فرهنگ از نظر درونی کامل است و هر جزء آن دارای ارتباط نزدیک با بقیه است و نمی‌توان هیچ بخشی را با جدا کردن آن از سایر بخشها مورد شناخت قرار داد. هر ویژگی فرهنگی می‌تواند در ارجاع به سایر ویژگیها مورد تعریف قرار گیرد و به عبارت دیگر کارکرد گرایان بر کمال فرهنگی تأکید می‌کنند. هر ویژگی فرهنگی اگر به طور مجرّد و مستقّ ل مورد بررسی قرار گیرد، ممکن است بی اهمیّت و بی فایده به نظر برسد، امّا در ارجاع با سایر ویژگیهای فرهنگی اهمیّت خود را نشان می‌دهد.

۲)ساختی نگری

در آموزه‌های این دیدگاه، فرهنگ عامل خطّ دهنده به ساخت اجتماعی است و" ساخت" نظام اجتماعی منسجمی است که به شکل گیری فرایندهای اجتماعی در چارچوب آن امکان می‌دهد و نحوۀ ترکیب اجزای مختلف یک پدیده اجتماعی را شکل می‌بخشد. هر ساختی واجد سه خصیصه است: تمامیّت، تغییر شکل، تنظیم خود بخودی.

"ساخت" عبارت است از نحوه ای که اجزا ی مختلف یک پدیده اجتماعی با یکدیگر ترکیب می‌شوند و ارتباط می‌یابند. در یک ساخت هر قسمت یا عنصر با دیگر عناصر آن در رابطه است و از این رو تغییر در یک عنصر، تغییراتی را در عناصر دیگر آن ساخت موجب می‌شود.

فرهنگ دارای ساختاری خاص است که جزء آن فقط در درون آن کلیّت قابل درک است.

۳) نظریه همبستگی (وفاق اجتماعی)

«امیل دورکیم»بیان می‌دارد که همبستگی یا وفاق اجتماعی موجب قوام جامعه می‌شود و از بی نظمی و نابسامانی جلوگیری می‌کند؛ جامعه یک پدیده اخلاقی است و احساس همبستگی گردهم آورندۀ اجزاء و عامل پایداری جامعه است. لذا فرهنگ به قوام و پایداری جامعه امکان می‌دهد. پس نظریه مزبور در زمره چشم انداز غایت نگری واقع می‌شود. دو نوع همبستگی بسته به جامعه ساده یا صنعتی وجود دارد: همبستگی مکانیکی درجوامع ساده مبتنی بر شباهت زیاد مردم با وظایف نسبتاً یکسان که انعطاف کمتر و سختگیری بیشتری دارند و همبستگی ارگانیکی در جوامع صنعتی در مقابل آن قرار می‌گیرد. پس فرهنگ عامل ایجاد ثبات و تعامل اجتماعی است.

۴) نظریه ساختار کنش اجتماعی

«تالکوت پارسونز» بیان می‌دارد که کنش انسانی دارای بعد هنجاری است که تحت هدایت آرمانها و ادراکات عامّ قرار می‌گیرد و درونی افراد می‌شود و سپس الگوی اختیاری کنش را شکل می‌دهد. پس جامعه به منزله یک نیروی اخلاقی است و «پارسونز» در نظریه تکمیلی «نظام اجتماعی» صراحتاً تأکید می‌کند که عوامل فرهنگی به حفظ نظم، انسجام و تعادل اجتماعی امکان می‌دهند. لذا هردو مفهوم اخیر در چشم انداز غایت نگری جای می‌گیرند.

۵) فرادستی

مفهوم «هژمونی» یا «فرادستی» از «آنتونیوگرامشی» بر نقش فرهنگ و بالاخصّ فرادستی عقیدتی(هژمونی ایدئولوژیک) در استمرار نظام سرمایه داری و به طور کلّی ساختار اقتصادی تأکید می‌ورزد.چیرگی یک گروه اجتماعی بر گروه دیگر با رضایت گروه تحت سلطه و بدون بهره گیری از زور تحقّق می‌باید.طبقه مسلّط از طریق بسترها و زمینه‌های فرهنگی به بقای چیرگی خویش بر سایر طبقات اقدام می‌ورزد و یک اجتماع فرهنگی پدید می‌آید.

بدین سان«فرادستی فرهنگی» در حفظ نظام اجتماعی نقشی تعیین کننده دارد.برای دگرگونی یک نظام اقتصادی ابتدا «هژمونی فرهنگی» آن باید فروپاشیده شود.وبدین ترتیب گروههای فرادست بر طبقات فرودست تسلّط می‌یابند.لذا به جای تمرکز بر محتوای فرهنگ باید به نقش فرهنگ و عملیات آن اندیشید.با توضیح مزبور، نظریه «فرادستی فرهنگی» در دسته چشم انداز غایت نگرانه جای می‌گیرد.

۶) کنش مبتنی بر عقلانیت ارزشی

این مفهوم از «ماکس وبر» به تبیین مدرنیسم و صنعتی شدن برپایه عقلانیت صوری و شرایط فرهنگی می‌پردازد، دین بعد محوری فرهنگ است. شأن و منزلت اجتماعی مربوط به گروههای دارای سبک اجتماعی مشترک است. نخبگان غالباً از طریق آن به فرهنگ و نظام ارزشهای متمایز خود دست می‌یابند. از این رو مفهوم مزبور در زمره غایت نگری است.

۷) ساختارگرایی تکوینی

این نظریه از سوی «پیر بوردیو» مطرح گردید. کنش اجتماعی محصول برایند تعامل عادتواره‌ها و محیط است. عادتواره‌های فرد منجرّ به «ذائقه» می‌شوند و میدانها (منبعث از ساختارها) به سبک زندگی می‌انجامد. برایند تعاملی ذائقه ها(ی فرد) با میدانها(ی ساختاری) کنش اجتماعی خواهد بود. و کنش اجتماعی به معنای آمادگی برای عمل تلقّی می‌شود. پس در نظریه «ساختارگرایی تکوینی» فرد از طریق عادتواره دارای ذائقه ای خاصّ می‌شود و ساختارها از طریق میدانهای گوناگون، سبک زندگی ویژه ای را رقم می‌زنند. لذا فرهنگ از دو مسیر اساسی به کنش اجتماعی منجرّ می‌شود: ذائقه و میدان.

۸) سرمایه فرهنگی

در نظریه «ساختارگرایی تکوینی بوردیو» سرمایه فرهنگی به معنای تمرکز و انباشت انواع مختلف کالاهای ملموس فرهنگی و نیز قدرت و توانایی در اختیار گرفتن این کالاها و همچنین استعداد و ظرفیّت فرد در شناخت و کاربرد این وسایل گفته می‌شود.سرمایه فرهنگی در یک نظام تبادل شامل دانش فرهنگی انباشته ای است که سبب قدرت و مقام می‌شود و مانند یک رابطه اجتماعی کار می‌کند.فرهنگ یک سرمایه انسانی است که به فرد جایگاه و منزلت محیطی می‌دهد.

امّا سرمایه نمادین فرهنگی به معنای بخشی از سرمایه فرهنگی است که برای مردمّ نمادین تلقی می‌شود و دارندۀ آن از احترام و منزلت خاصّی در میان مردم برخوردار است.پس مفهوم سرمایه فرهنگی در زمرۀ چشم انداز غایت نگری قرار می‌گیرد.

ج) چشم انداز فرایند نگری

این چشم انداز به مبانی نظری خاصّی اشاره دارد که به تبیین و توضیح فرایند شکل گیری و دگرگونی پذیری فرهنگ می‌پردازد. بدین معنا که یک جریان فرهنگی در سیر تطوّرش گام به گام چه مراحلی را طیّ می‌کند و با پیش بینی نظریه پردازانه به چه تغییرات و دگرگونیهایی نایل می‌شود. روی آوردهای فرهنگ پذیری، تحوّل، تضادّ، فرهنگ پذیری، تأخّر فرهنگی و الگوهای فرهنگی و پذیرش در این دسته جای می‌گیرند:

۱)فرهنگ پذیری

فرهنگ پذیری فرایندی است که بر اساس آن تمامی نظام زندگی در یک فرهنگ تحت نفوذ فرهنگ دیگری شروع به تغییر کند.این رویکرد با تأکید بر مفهوم فرهنگ پذیری گویای آن است که فرهنگهای گوناگون بشری در تعامل و تماس با یکدیگر دستخوش دگرگونی واقع می‌شوند و تقریباً هیچ فرهنگی ناب و دست نخورده باقی نمی‌ماند.پرسش اساسی در این جا آن است که برایند این پذیرش متقابل چه فرهنگی است؟

در واقع فرهنگی باید شکل گیرد که مبتنی بر مشترکات و همخوانیها به یکپارچگی و انسجام نایل شده باشد.براساس رویکرد مزبور، در واقع هیچ فرهنگ غالبی وجود ندارد؛ بلکه یک پدیده اجتماعی تعاملی در فرهنگ نضج می‌گیرد.فرهنگها پیاپی درتعامل با یکدیگر به بازسازی و شکل گیری مجدّد نایل می‌آیند.

۲)تحوّل فرهنگی

بر پایه این دیدگاه، فرهنگ انسانی در مسیری یک خطّی تحوّل پذیری دارد. هر فرهنگی همگام با رشد تواناییهای انسان توسعه می‌پذیرد. به موجب نظریه تحوّل، رشد فرهنگی از حرکت یک خطّی پیروی می‌کند و از مراحل فرهنگی مشخّصی عبور کرده اند و در عالیترین مراتب یک فرهنگ نیز می‌توان نشانه‌های مراحل ابتدایی را مشاهده کرد، چیزهایی که بقایا نامیده می‌شوند و برای ما یادآور مراحل پیشین فرهنگ هستند. بر این اساس سنّتهای برتر و توسعه یافته‌تر در جامعه بقای بیشتری دارند.

۳)تضادّ

فرهنگ همواره درحال تضادّ و درگیری مداوم است. رفتارهای فرهنگی با درک تضادّ و تنش میان گروههای رقیب شناخته می‌شوند. جامعه ثبات ندارد و همواره در حال تغییر دایمی است؛ از جمله فرهنگ نیز دستخوش تغییر مستمرّ واقع می‌شود. انسجام جامعه بر اساس ارزشهای مشترک تحقّق نمی‌یابد، بلکه امری اجباری است. ثبات نه تنها نشانه سلامت جامعه نیست، بلکه نوعی وقفه موّقتی از نظر پیدایش خصومتهاست.

جامعه به مثابه عرصه نبردی مرکّب از گروههای مخالف است که انسجام آن نه از طریق اعتقادها و ارزشهای مشترک، بلکه به گونه ای اجباری و قهر آمیز صورت می‌گیرد.

۴) الگوهای فرهنگی

در این دیدگاه انسجام فرهنگی مورد تأکید است. الگوها به بقا در مجموعه‌های سازمان یافته از عادات و رسوم تمایل دارند؛ امّا در معرض تغییرند. فرهنگ به وسیله افراد و گروهها خلق شده است و با محیطش در تعامل است. پس رشد فرهنگی یک فرایند تاریخی تلقّی می‌شود و در سیری تاریخی تکوین می‌یابد.

۵)تأخّر فرهنگی

فرهنگ همواره در حال تغییر است، حتّی در جامعه هایی که به نظر می‌آید ایستا و کم تحرّک باشند. از آن جا که الگوهای فرهنگی یک جامعه از شیوه‌های رفتاری، نهادها و سایر عناصر به هم پیوسته و منسجم تشکیل شده است. تغییر در بخشی از فرهنگ (اختراع، رشد جمعیت و یا پیدایش هر چیز نو یا متفاوت) سبب ایجاد تغییرات، تنشها و فشارهایی در سایر قسمتهای فرهنگ خواهد گردید.

نظریه مزبور تأکید می‌ورزد که جنبه‌های گوناگون یک فرهنگ از دگرگونی و رشد همسانی برخوردار نیستند؛ بلکه برخی جنبه‌ها مؤخّرترند و بعضی از آنها پیشگامتر. مثلاً فرهنگ مادّی یا جنبه مادّی فرهنگ، رشد سریعتری از جنبه‌های غیرمادّی دارد. به بیان دیگر عناصر مختلف فرهنگ از درجات متفاوتی ازتغییر پذیری برخوردارند. بر این اساس، سازش فرهنگ به دشواری صورت تحقّق می‌پذیرد.

۶) پذیرش

رهیافت مزبور بر این عقیده استوار است که مخاطب خود به شیوه‌های متعدّد به تفسیر متون فرهنگی اقدام می‌کند. تنوّع تفسیر و فهم متون به ویژگیهایی چون طبقه، جنسیّت، نژاد و سنّ بستگی دارد.

د) چشم انداز ساختارنگری

چشم اندازساختار نگری به چیستی و ماهیّت فرهنگ توجّه می‌ورزد. در این چشم انداز نظریه و یا مکتب درخوری یافت نمی‌شود. چشم انداز مزبور در برگیرندۀ مفهوم پردازیهای نظری است که بر تحلیل ماهیّت و چیستی فرهنگ متمرکز شده اند. این که یک فرهنگ از چه ماهیّتی برخوردار است؟ مرکّب از چه مؤلّفه هایی است؟ و چه عناصری را در برمی گیرد؟ تحلیل ساختاری فرهنگ شامل مفهوم پردازیهای مربوط به مؤلّفه‌های بنیادین فرهنگ می‌شود؛ نظیر ارزشها، هنجارها، هنر، ادبیات، زبان، آداب و رسوم. از این رو هر مفهوم پردازی ویژه ای که مثلاً درباب ارزشها و تکوین آن طرح شود، در چشم انداز ساختارنگری جای می‌گیرد.