۲۷. سازش یافتگی محیطی و کارآیی سازمانی
سازش یافتگی محیطی شغل، مرکّب از سه مؤلفه اساسی است:
1 سازگاری اجتماعی؛ میزان همنوایی و هماهنگی متقابل فرد با فضای همکاران و سایر منابع انسانی سازمان که موجب حسن برخورد میان کارکنان میشود.
2 فرهنگ پذیری؛ این که تا چه اندازه یک شاغل و یا کارمند، فرهنگ و نظام ارزشی حاکم بر فضای همکاران و محیط رسمی سازمانی را میپذیرد و به آن احترام میگذارد. به نظر میرسد که این مؤلفه، بستگی به عامل جنسیت دارد و قابل تعمیم نیست.
«عوامل تعهّد سازمانی در میان هزار و صد و نود و دو کارمند از بیست و هفت شرکت بزرگ در کشور کره جنوبی مورد مطالعه قرار گرفت تا با پیشینه مطالعاتی در آمریکا مقایسه شود. نتایج نشان داد که وضعیت سلسله مراتبی کارکنان، دوره تصدی در وضعیت موجود، سن، اندازه سازمانی، ساختار سازمانی متمرکز بر کارکنان، و برداشتهای فضایی مثبت، موجب افزایش تعهّد سازمانی شاغلان میشود. از سوی دیگر، دوره تصدی کلی، تحصیل و روش مدیریت، ارتباطی با تعهّد ندارند. به نظر میرسد که تعهّد سازمانی شاغلان یک اعتبار بین فرهنگی دارد». (سامر و همکاران، 1996)
تشخیص در قلمرو روانشناسی فرهنگی
تشخیص در گسترهٔ روانشناسی فرهنگی یک حوزهٔ بس مهم و رهگشا در گسترش این گرایش روانشناختی قلمداد میشود.
در این بخش به معرّفی پنج ابزار مهمّ میپردازیم که از اعتبار و روایی قابل ملاحظه برخوردارند:
«فهرست موفقیّت فرهنگی»، «فهرست مشارکت فرهنگی نخبگان» «فهرست انتظارات فرهنگی و اجتماعی نوجوانان تیزهوش»، «فهرست حمایت معنوی» و «فهرست پویش-اعتدال»
درضمیمهٔ کتاب ابزارهای فرهنگی مزبور درج شده اند.
فهرست انتظارات فرهنگی و اجتماعی نوجوانان تیزهوش
این ابزار بر پایهٔ ساختار پنج بُعدی انتظارات فرهنگی- اجتماعی دانش آموزان تیزهوش (کاظمی 1371) فراهم شده است. این ساختار، سیزده انتظار اساسی نوجوانان تیزهوش را در پنج قلمرو جای میدهد (کاظمی، 1371الف):
تعامل (محبّت و دوستی و صداقت و یگانگی از سوی جامعه اشاره به طبیعت انسانی مشترک تیزهوش با فرد عادی دارد)
شناخت (درک متقابل فرد تیزهوش جامعه که منجرّ به «تعدیل انتظارات جامعه» از فرد تیزهوش شود).
حمایت (پذیرش فرد تیزهوش و پشتیبانی وی از سوی جامعه در محیطی با حاکمیّت نظم، ثبات و آرامش)
منزلت(نیل به موقعیّت خاصّ «مستقل» همراه با دریافت «احترام» و ارزشگزاری به عقاید وی )
اعتلاء(ترقّی و پیشرفت، به ویژه اعتلای فرهنگی)
[محل درج تصویر: cultural_psychology_chapter_027_image_01.png]
ساختارپنج بُعدی انتظارات اجتماعی دانش آموزان تیزهوش (کاظمی 1371)
ابزار مزبور با تحلیل عاملی تأییدی بر پایهٔ ساختار مزبور به الگوی شش وجهی انتظارات فرهنگی نوجوانان تیزهوش انجامید که پیش ازین در فصول قبلی ذکر شد. ضریب اعتبار این فهرست بر اساس آلفای کرونباخ 82/0 به دست آمده است.
بررسی روایی سازه دادههای حاصل از اجرای «فهرست انتظارات فرهنگی و اجتماعی»، وجود شش عامل را نشان داد.مقدار kmo 804/0 و سطح معناداری مشخصّههای آزمون کرویّت بارتلت کمتر از 0001/0با دوازده بار چرخش (به شیوهٔ واریماکس) شش عامل استخراج شد. این عاملها 60/192 درصد کلّ واریانس فهرست را تبیین میکنند.(مقدّم، 1389)
فهرست موفقیت فرهنگی
فهرست موفقیت فرهنگی مرکب از دو مفهوم مهم در ادبیات روانشناسی نخبگی است: «هوش» و «موفقیّت»
«هوش» بر اساس «نظریهٔ تعاملی» به معنای «توانایی یادگیری مفاهیم، تجربهٔ دانستهها و پیونددهی آنها» طبعاً از تنوّع سه گانه ای بهره مند است (کاظمی، 1396):
هوش تحلیلی
این نوع هوش به معنای توانایی فهم، دریافت و گیرایی تیز در محوریابی، ریشهیابی سادهٔ مفاهیم، تجزیه و تحلیل مطالب، طبقهبندی راحت مفاهیم به شیوههای نوین، ارایهٔ آسان دستهبندیهای جدید از مفاهیم و سرانجام، سازماندهی مباحث است.
این جلوه از هوش به معنای ظرفیّت یکپارچگی حسّی_ حرکتی برای شناخت و توانایی در تجربهٔ دانستهها برای روشن شدن مطلب است که طبعا با تیزحسّ و فعالیّت در محیط همراهی دارد.
هوش تحصیلی
این گونه هوش به معنای توانایی یادگیری دقیق موادّ درسی و مباحث تحصیلی و فهم آنها برای انجام دقیق کار و افزایش دقّت عمل است که منجرّ به موفّقیّت در واحدهای عملی طیّ دوران تحصیل میشود
از سوی دیگر، بررسی تحلیلی اکتشافی مفهوم «موفقیّت» در سه مرحله بر اساس تحلیل عاملی اکتشافی بر روی هزار و صد نفر از طبقات بزرگسال ایرانی در جهت نیل به یک دیدگاه تلویحی در مفاهیم نخبگی طیّ سالهای٨٧ تا ٨٩ نشان داد که جامعهٔ ایرانی برای موفقیت دوازده تعریف تلویحی ارایه میدهند:
فرد موفّق کسی است که از عهدهٔ کارهایی که به وی سپرده شده به خوبی برمیآید
کسببهترین و بیشترین نتیجه (مطلوب از دیدگاه جامعه) با تلاشهای فرد و وسایل و زمان کم
استفادهٔ درست از موقعیتهای زندگیبرای پیشرفت
احساس رضایت از انجام کاری که فرد را به هدفش برساند
استفادهٔ درست از هوش، استعداد و توانائیها برای پیشرفت به بهترین نحو
رضایت از تلاش شخصی در راه رسیدن به هدف
نتیجه گیری مثبت در ازای تلاش
هدفداری و احساس نزدیکی مستمرّ به هدف
احساس خوشبختی و رضایت از زندگی
داشتن ارادهٔ بالا در پیدا کردن روش درست رسیدن به هدف
پشتکار زیاد همراه با هوش بالا و هوش اجتماعی خوب و پذیرش اشتباهها
رساندن کارها به نتیجهٔ مطلوب
بررسی تحلیل عاملی اکتشافی مفهوم مزبور در سه مرحله در نمونهٔ هزار و صد نفری یادشده، گویای وجود سه بُعد اساسی بود:
1) جدّیت در هدفمندی
«نتیجهگیری مثبت در ازای تلاش، هدفداری و احساس نزدیکی مستمرّ به هدف، احساس خوشبختی و رضایت از زندگی، داشتن ارادهٔ بالا در پیدا کردن روش درست رسیدن به هدف، پشتکار زیاد همراه با هوش بالا و برجستگی اجتماعی خوب و پذیرش اشتباهها و رساندن کارها به نتیجهٔ مطلوب».
2) بهینگی محیطی
«فرد موفّق کسی است که از عهدهٔ کارهایی که به وی سپرده شده به خوبی برمیآید و با تلاشهای فرد و وسایل و زمان کم به کسب بهترین و بیشترین نتیجه (مطلوب از دیدگاه جامعه) نایل میشود».
3) پیشرفت رضایتمندانه
«استفادهٔ درست از موقعیّتهای زندگیبرای پیشرفت، احساس رضایت از انجام کاری که فرد را به هدفش برساند، استفادهٔ درست از هوش، استعداد و توانائیها برای پیشرفت به بهترین نحو و رضایت از تلاش شخصی در راه رسیدن به هدف».
با استنباط ابعاد فوق، «جدّیت در هدفمندی، بهینگی در بازدهٔ تکالیف و یا پیشرفت رضایتمندانه» میتواند تعریف کلی مفهوم موفقیت قلمداد شود.
بر این اساس، «موفقیت فرهنگی» دال بر تعامل هوشهای سه گانه در ابعاد سه گانه موفقیّت است،؛ چنان که در ساختار تعاملی ذیل نشان داده شده است:
ساختار تعاملی موفقیت فرهنگی
فهرست موفقیّت فرهنگی یک ابزار چهل و هشت سؤالی است که در مقیاس لیکرت از 1 تا 5 نمره گزاری میشود.