تشخیص درست و معتبر بر مبانی نظری استوار است. روان‌درمانگری که بدون پشتوانهٔ نظری به شناخت مراجع می‌پردازد، در معرض برداشت‌های پراکنده و ناپیوسته قرار می‌گیرد. مبانی نظری مکتب تعاملی زمینه‌ساز چشم‌انداز تعاملی در تشخیص است. در این نوشتار نخست به مفهوم «تشخیص تعاملی» و زمینه‌های آن می‌پردازیم، سپس «سازهٔ تعاملی» را بررسی می‌کنیم و آنگاه فهرست‌های رضایت از زندگی و نظریهٔ پشتوانهٔ آن‌ها را از نظر می‌گذرانیم.
الف ـ مفهوم تشخیص تعاملی
«تشخیص تعاملی» به تأکید بر بررسی یکپارچهٔ نظام روانی اشاره دارد. تشخیص هر پدیدهٔ روانشناختی تنها در بررسی تعاملی صورت می‌بندد و جز آن، برایندی پندارگونه و توهّم‌آمیز در بر خواهد داشت.
این چشم‌انداز روان‌شناس را از لغزش در پرتگاه‌های عنصرگرایی و «تکّه‌برداری» مصون می‌دارد؛ یعنی از آن خطا که یک ویژگی روانی، جدا از سایر ابعاد نظام روان، شناسایی و داوری شود. از این رو تشخیص تعاملی بر روان‌شناسی تعاملی مبتنی است و از مکتب روان‌شناسی تعاملی برمی‌خیزد.
بدیهی است که برای روان‌درمانگر، این تعریف پیامدی بنیادی دارد: هر داوری دربارهٔ مراجع که تنها بر یک جنبهٔ جداافتاده از نظام روانی او تکیه کند، به تعبیر نویسنده برایندی پندارگونه خواهد داشت.
ب ـ زمینه‌های تشخیص تعاملی
تشخیص در روان‌شناسی تعاملی بر پنج زمینه مبتنی است. در این‌جا به سه زمینهٔ نخست می‌پردازیم:
نخست، روان‌شناس پیش از هر اقدام در فرایند و جریان تشخیص از یک چشم‌انداز و دیدگاه تعاملی بهره‌مند باشد. بدین معنا که در دریافت و شناخت یک ویژگی روانشناختی ضرورتاً به سایر ابعاد و دامنه‌های نظام روانی التفات و توجّه تامّ صورت پذیرد.
دوم، ظرفیّت تحلیلی روان‌شناس است. تشخیص نیرومند و معتبر بدون ظرفیّت تحلیلی کافی در خود تشخیص‌دهنده فراهم نمی‌شود. بنابراین کیفیّت تشخیص تنها به ابزار وابسته نیست، بلکه به توان تحلیلی کسی نیز بستگی دارد که ابزار را به کار می‌گیرد.
سوم، پیگیری «سازه‌های تعاملی» در تشخیص است. هنگامی که به تشخیص تعاملی می‌پردازیم، ناگزیر سازه‌های تعاملی در محور تشخیص جای می‌گیرند.
ج ـ سازهٔ تعاملی و درجات آن
یک «سازهٔ تعاملی» در واقع برایند دو یا چند پایه و حتی دو یا چند دامنه از دامنه‌های روانشناختی است که به اعتبار ماهیّت تعاملی‌اش، دریافتی معتبر از کلّیت نظام روانشناختی به دست می‌دهد.
یک سازهٔ تعاملی حتی‌الامکان برایند همهٔ دامنه‌های نظام روانی است. هرچه این سازه دامنه‌های بیشتری را در بر گیرد، تعاملی‌تر است. از این حیث، سازه‌های تعاملی در یک طیف قرار می‌گیرند:
1 ـ در فروترین سطح، سازهٔ تعاملی برایند کلّی یکی از دامنه‌هاست؛ مثلاً اگر سازه‌ای همهٔ دامنهٔ شناختی را در بر گیرد، سازهٔ تعاملی شناختی قلمداد می‌شود؛
2 ـ در فراترین تراز، سازه‌ای که برایند همهٔ نظام روانی باشد، نیرومندترین سازهٔ تعاملی به شمار می‌آید.
روشن است که روان‌درمانگر در گزینش و تفسیر ابزار سنجش، باید به این درجه‌بندی توجّه داشته باشد؛ زیرا اعتبار دریافت او از کلّیت نظام روانی مراجع به میزان تعاملی بودن سازه‌ای بستگی دارد که در محور تشخیص قرار داده است.
د ـ فهرست‌های رضایت از زندگی و انگارهٔ آمادگی‌افزایی اعتباری
فهرست‌های رضایت از زندگی و «فهرست انتظار شغلی» بر پایهٔ مفهوم «آمادگی‌افزایی اعتباری» ساخته شده‌اند. این مفهوم نظریه‌ای در تبیین عوامل رضایت شغلی است. بر اساس آن، سه حیطهٔ اساسی رضایت شغلی عبارت‌اند از:
1 ـ آمادگی شغلی، که استعداد و انگیزه را در بر می‌گیرد؛
2 ـ حرفه‌اندوزی، که شامل تجربه، ارزش تحقیق و آگاهی است؛
3 ـ اعتبار محیطی، که تأمین و جایگاه شغلی و اداری و اجتماعی را در بر می‌گیرد.
حیطهٔ اعتبار محیطی به میزان هویّت معتبر کارمند در محیطش اشاره دارد. هرچه شغل اعتبار محیطی بیشتری فراهم کند، هویّت شاغل را ارتقا می‌بخشد و رضایت حرفه‌ای و خشنودی شغلی بیشتری به او می‌دهد. این حیطه مفهومی اجتماعی و برون‌سازمانی نیز دارد و مهمترین انگیزهٔ اجتماعی پیشه‌یابی «خدمت به مردم» است.
این سه حیطه از یکدیگر جدا نیستند. پویایی شغلی با یاری به حرفه‌اندوزی، آمادگی شغلی شاغل را تقویت می‌کند. به بیان دیگر، تجربه و آگاهی که در کار اندوخته می‌شود، بر آمادگی فرد بازمی‌گردد و آن را افزایش می‌دهد.
هـ ـ فهرست انتظار شغلی
«فهرست انتظار شغلی» از پنج عامل تشکیل شده است که با هم حدود 69 درصد واریانس را در بر می‌گیرند. دو عامل آن چنین است:
نخست، «تجربه‌اندوزی»، به معنای امکان تجربه در کار همراه با پویایی شغلی و تنوّع محیطی. در چارچوب آمادگی‌افزایی اعتباری، تجربه در دستهٔ حرفه‌اندوزی جای می‌گیرد.
دوم، «جذّابیّت فضا»، که به رسیدگی به گرفتاری کارمند، ارزشگزاری به فعالیّت، امکان تخصّص در کار، عدالت شغلی، شرایط تشویق‌آمیز، مدیریّت صحیح و آرامش روانی در فضای سازمانی اشاره دارد.
سه عامل دیگر این فهرست، تأمین، معنویّت و پژوهش است که پیوند آن‌ها با حیطه‌های آمادگی‌افزایی اعتباری آشکار است؛ تأمین در حیطهٔ اعتبار محیطی و ارزش تحقیق در حیطهٔ حرفه‌اندوزی جای دارد.
در پژوهش‌های انجام‌شده، رضایت شغلی به مفهوم این پنج عامل، مستقل از هوش تحلیلی بود و بیتابی روانی با کاهش آن همبستگی داشت. این یافته برای روان‌درمانگر اهمیّت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که ناخشنودی شغلی مراجع را نمی‌توان به‌سادگی به سطح توانایی تحلیلی او نسبت داد، و بیتابی روانی در کنار آن عاملی است که باید در نظر گرفته شود.
و ـ فهرست انتظار از زندگی
«فهرست انتظار از زندگی» از چهار عامل تشکیل شده است و همراه با سه مقیاس دیگر، فهرست رضایت از زندگی را می‌سازد. یکی از عوامل این فهرست «درستی» است که به خودشناسی برای زندگی درست و مفید اشاره دارد. سه عامل دیگر آن «برخورداری»، «سلامت» و «کمال» نام دارد.
عامل درستی با مفاهیم دیگر نویسنده نیز پیوند دارد. در مفهوم پاک‌زیستی، درستی در کنار راستگویی و صداقت در عامل «راستی» می‌آید و زندگی سالم پاک‌زیستانه شامل درستی، راستی و پایبندی به اخلاق و حقوق دیگران است. در انگارهٔ تعادل روان نیز درستی در شمار ارزش‌های معنوی و اخلاقی آمده است.
به‌طور کلی، این‌که رضایت از زندگی نه با یک مقیاس، بلکه با مجموعه‌ای از مقیاس‌ها سنجیده می‌شود، نشان می‌دهد که خشنودی آدمی از زندگی پدیده‌ای تک‌بعدی نیست.
ز ـ پیامدها برای روان‌درمانگر
یافته‌ها و مفاهیم فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که سنجش در روان‌درمانی بیش از کاربرد یک ابزار است. روان‌درمانگر پیش از هر اقدام باید از چشم‌انداز تعاملی بهره‌مند باشد و در شناخت هر ویژگی مراجع، به سایر ابعاد و دامنه‌های نظام روانی او توجّه تامّ داشته باشد؛ در غیر این صورت گرفتار عنصرگرایی و «تکّه‌برداری» می‌شود و برایند تشخیص او پندارگونه خواهد بود.
از سوی دیگر، ظرفیّت تحلیلی خود درمانگر شرط تشخیص نیرومند و معتبر است و سازه‌های تعاملی باید در محور تشخیص جای گیرند. هرچه سازهٔ مورد سنجش دامنه‌های بیشتری از نظام روانی را در بر گیرد، دریافت درمانگر از کلّیت روان مراجع معتبرتر خواهد بود.
فهرست‌های رضایت از زندگی و فهرست انتظار شغلی نیز بر پایهٔ نظریه‌ای استوارند که آمادگی، حرفه‌اندوزی و اعتبار محیطی را در پیوند با یکدیگر می‌بیند. از این طریق، درمانگر می‌تواند رضایت مراجع را نه به‌صورت یک نمرهٔ منفرد، بلکه در پرتو عوامل گوناگون و پیوسته‌ای دریافت کند که از استعداد و انگیزه تا هویّت معتبر در محیط و خودشناسی برای زندگی درست و مفید گسترده‌اند.
منبع
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «تشخیص تعاملی» — تشخیص تعاملی
فرهنگ‌نامه، «سازه تعاملی» — سازه تعاملی
فرهنگ‌نامه، «تشخیص» — تشخیص
فرهنگ‌نامه، «تشخیص تعاملی» — تشخیص تعاملی
فرهنگ‌نامه، «آمادگی افزایی اعتباری» — آمادگی افزایی اعتباری
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت