۲۴. نتیجهگیری
نتایج حاصله با توجّه به «جدول اندازهٔ اثر برنامههای ویژه»درسه بُعد«تحصیلی»،«اجتماعی»و«روانشناختی» قابل بررسی است.
جمع بندی تحصیلی
بر اساس پیشرفت تحصیلی در موادّ گوناگون نظیر خواندن، علوم، مطالعات اجتماعی، دانشآموزان تیزهوشی که تحت آموزش ویژه نظیر مدرسهٔ خاصّ، پایهٔ تفکیکی و سیاست پارهوقت جای گرفتند، در مقایسه با همسالان تیزهوشی که این برنامهها را دریافت نکردند، برتری نشان دادند. برنامههای یادشده در مقایسه با کوششهای درونکلاسی نیز برتری داشتند. دانشآموزان تیزهوش تحت پوشش پایهٔ تفکیکی، اتّکای بیشتری به راهنمایی معلّم خود برای انجام امور مربوط به حلّ مسایلشان داشتند. در هر چهار برنامهٔ خاصّ، برنامهٔ درسی ویژهای از لحاظ تحصیلی مورد استفاده قرار میگیرد که در مدارس عادی وجود ندارد. افزون برآن، موادّ درسی خاصّی نیز اضافه میشود. دانشآموزان تحت پوشش مدرسهٔ خاصّ، پایهٔ تفکیکی و سیاست پارهوقت، تشویق میشوند که تحقیقات شخصی خود را پیگیری کنند؛ در حالی که این امکان برای برنامهٔ «درونکلاسی» مهیّا نیست. (دلکورت و همکاران، 1994)
به طور کلّی «کلاسهای چندسطحی» یا هیچ اثری ندارند و یا اثر اندکی بر پیشرفت دانشآموز برجای مینهند. برنامههای «گروهبندی درون کلاسی» و «بین پایهای» آثار مثبت اندکی پدید میآورند. کلاسهای تسریعی و غنیسازی آثار مثبت متوسّط تا برجستهای ایجاد میکنند. نکتهٔ کلیدی درجهٔ سازگاری «محتوای درس» با توانایی گروهی است. در کلاسهای چندسطحی، به ندرت میتوان برنامهٔ درسی را با توانایی گروهی سازگار نمود. بر عکس، گزارشها در برنامههای بین پایه و درونکلاسی معمولاً سازگاری طرحریزی شدهٔ محتوا را با توانایی گروهی توصیف میکنند. معلّمان در برنامهٔ درونکلاسی دانشآموزان را در گروههای توانایی تقسیم میکنند تا در موادّ متفاوت، منطبق با سطح تواناییشان با آنها کار کنند. در کلاسهای غنیسازی و تسریعی نیز موادّ درسی با نیازهای گروههای ویژه سازگار است. در کلاسهای غنیسازی تأکید بر تنوّع گستردهٔ تجارب آموزشی است که در برنامهٔ عادی وجود ندارد و در کلاسهای تسریعی تأکید بر فراهم آوری آموزشی است که به دانش آموز اجازه دهد سریعتر از همسالانش محتوای درسی را به انجام برساند. مزایای تحصیلی گروهبندی (جداسازی) برای گروههای تواناتر روشن است؛ امّا دانشآموزان ضعیفتر از حیث تحصیلی با گروهبندی آسیب نمیبینند و حتّی در برخی برنامههای گروهبندی سودها و منافعی دریافت میکنند. (کولیک و کولیک، 1992)
به طور کلّی برجستهترین برنامه از حیث تحصیلی در میان بیست وشش برنامهٔ مورد بررسی، «جهشپایهای» است با اثر بخشی 00/1 که از زمرهٔ «سیاست پایهٔ تفکیکی» در راهبرد جداسازی به شمار میآید و ضعیفترین برنامهها «یادگیریخصوصیدونفری» است با اثربخشی صفر که در «سیاست آموزشی مختلط» در راهبرد فراگیرسازی جای میگیرد.
مقایسهٔ شش برنامهٔ برجسته (بر اساس اثردهی بالاتر از 59/0) با شش برنامهٔ نازل(براساساثردهی مساوی و یا زیر 29/0) نکات قابل توجّهی به دست میدهد که در چهار حیطه جمعبندی میشوند:
الف) گروهبندی انقباضی
همهٔ شش برنامهٔ برجستهٔ نخست، جداسازانه هستند.
در برنامههای مزبور، گروهبندیهای متجانس اجرا شده است؛ نظیر «جهش پایهای»، «پارهوقت»، «گروهبندی کارکردی» و «گروهبندی خوشهای».
در دورهٔ انقباضی نیز تأکید بر فشردهسازی کوششها، حذف تکرار و کاهش تمرینهاست. برنامهٔ«آزمونبدونکلاس» نیز به این فشردهسازی، اولویّت میدهد.
دو برنامه از شش برنامهٔ ضعیف از نوع راهبرد فراگیر محسوب میشوند: «یادگیریخصوصیدونفری» و «همیاریگروهیهمگندرتوانایی». حال آن که در شش برنامهٔ برجسته، هیچ برنامهٔ فراگیری جای ندارد.
لذا هرشش برنامهٔ موفّق و برجستهٔ تحصیلی در واقع به شکلگیری یک فضای آموزشی تفکیکی انقباضی مبادرت میورزند.
ب)توجّه به تفاوتهای فردی
مؤثّرترین برنامهها ازجنبهٔ تحصیلی کوششهایی هستند که به اصل تفاوتهای فردی در آموزش توجّه کردهاند؛ مانند «تسریع موضوعی».
افزون بر آن، در دورهٔ انقباضی با فشردهسازی کوششها به آمادگیهای فرد توجّه میشود. برنامهٔ«آزمونبدونکلاس» نیز به مثابهٔ نوعی انقباض فردی به شمار میآید.
از سوی دیگر جز در برنامهٔ «همیاریگروهیهمگندرتوانایی» که به گروهبندی متجانس توجّه کرده است، هیچ یک از پنج برنامهٔ دیگر دستهٔ ضعیف (به ویژه کلاس مشترک و دانشگاهدرمدرسه)، به تفاوتهای فردی توجّه در خوری نکردهاند.
ج) پیشرفتآفرینی در زمینه
پنج برنامهٔ جداسازانه، ماهیّت «تفکیک موضوعی» دارند که معادل83% برنامههای تفکیک برجسته و 63% همهٔ برنامههای موفّق هستند.
در همهٔ برنامههای هشتگانه اجماعاً در سطح برجستهای شرایط برای ارتقا و پیشرفت دانش آموز مستعدّفراهم میشود. هر کوششی که در این برنامهها تحقّق مییابد، به ویژه جهش پایهای، دورهٔ انقباضی و تسریع موضوعی، رشد و ترقّی درسی و تحصیلی شتابان دانش آموز را هدف قرار داده است.
جز «جهش پایهای» مابقی برنامههای برجسته، موضوعی و زمینهای هستند؛ «تسریعموضوعی»، «پارهوقت»، «دورهٔ انقباضی»، «گروهبندیخوشهای» و «آزمونبدونکلاس»؛ کلّ این کوششها به جای پرورش همهٔ زمینهها در دانش آموز مستعدّ، صرفاً به آمادگی وی در یک زمینهٔ خاصّ توجّه میکنند.
از سوی دیگر ممکن است برنامههای ضعیفی چون «یادگیریخصوصیدونفری»،«کلاسچندسطحی»، «همیاریگروهیهمگندرتوانایی»، «برنامهٔدانشگاهی» و «دانشگاهدرمدرسه» زمینه استعدادی را مورد توجّه قرار دادهاند، امّا در هیچ یک از برنامههای ششگانهٔ گروه ضعیف، زمینهسازی رسمی برای پیشرفت و ارتقای تحصیلی دانشآموز مستعدّصورت نپذیرفته است. در واقع همجواریهای تسریعی در برنامههایی چون «کلاس مشترک»، «برنامهٔدانشگاهی» و «دانشگاهدرمدرسه» به فعّالیّتهای ارتقایی نینجامیده است.
از میان شش برنامه در سطح نازل، دو کوشش دانشگاهی جای گرفتهاند؛ دانشگاهدرمدرسه و برنامهدانشگاهی که نتایج قابل ملاحظهای در پیشرفت تحصیلی دانشآموز مستعدّبه دست ندادهاند.